نظام جمهوری اسلامی ایران: تفاوت میان نسخه‌ها

نظام جمهوری اسلامی ایران را [[سید روح‌الله خمینی]] بنیان نهاد و تا درگذشت خود در خرداد ۱۳۶۸ش، به‌عنوان نخستین رهبر آن، ساختار تازه‌تأسیس را هدایت کرد.<ref>انصاری، حدیث بیداری، 1389ش، ص4 و 93؛ جمعی از نویسندگان، آشنایی با انقلاب و نظام جمهوری اسلامی، ۱۳۷۸ش، ج1، ص62.</ref> از نگاه جامعه‌شناسی سیاسی، دوران رهبری او با بحران‌های متعددی همراه بود که به نظر تحلیلگران هر نظام نوپایی با آن روبه‌رو می‌شود: منازعات داخلی بر سر قدرت، تلاش برای تجزیه در برخی مناطق، دفاع هشت‌ساله در برابر حملۀ عراق به کشور که آزمونی بزرگ برای دوام نظام بود، تسخیر سفارت آمریکا و پیامدهای بین‌المللی آن و نیز ترور مقامات بلند پایۀ کشور توسط مخالفان مسلح. در پاسخ به این شرایط، شیوه‌های مدیریتی او شامل سخنرانی‌های عمومی و فراخوان‌های مردمی از یک سو و تأسیس نهادهایی چون شورای انقلاب و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی از سوی دیگر بود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1077537/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%88-%D8%AA%D8%AD%D9%84%DB%8C%D9%84-%D8%AC%D8%A7%DB%8C%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%B1%D9%87%D8%A8%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 نوروزی و باقری، «بررسی و تحلیل جایگاه رهبری در نظام جمهوری اسلامی ایران مقاله»،  1391ش، ص187-208.]</ref>

به گفته پژوهشگران، مخالفان در دو طیف اصلی دسته‌بندی می‌شوند: گروه‌های قانونی که در چارچوب نظام فعالیت کرده و اصل نظام را به رسمیت می‌شناسند و گروه‌های غیرقانونی (برانداز) که بطور غالب خارج از کشور مستقرند و شامل جریانات چپ مارکسیستی، لیبرال‌ها، سلطنت‌طلبان و برخی گروه‌های مذهبی می‌شوند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1882849/%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%85%D9%88%D8%A7%D8%AC%D9%87%D9%87-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%A7%D9%BE%D9%88%D8%B2%DB%8C%D8%B3%DB%8C%D9%88%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%DA%86%D9%87%D9%84-%D8%B3%D8%A7%D9%84%DA%AF%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C فکری و رهبر، «بازشناسی مواجهه جمهوری اسلامی ایران و اپوزیسیون، در چهل سالگی انقلاب اسلامی»، 1401ش، ص21.]</ref> تاکنون نزدیک به ۳۶ گروه برانداز اعلام موجودیت کرده‌اند. قدیمی‌ترین گروه‌ها عبارتند از: حزب دموکرات کردستان (۱۳۲۴ش)، کومله (۱۳۴۲ش) و سازمان مجاهدین خلق (۱۳۴۴ش).<ref>[https://www.eghtesadnews.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-57/611191-%D8%BA%D8%B1%D9%88%D8%A8-%D8%A7%D9%BE%D9%88%D8%B2%DB%8C%D8%B3%DB%8C%D9%88%D9%86-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%BA%D8%B1%D8%A8 «غروب اپوزیسیون جمهوری اسلامی در غرب!»، وب‌سایت اقتصاد نیوز.]</ref> مجاهدین خلق در سال‌های نخستین انقلاب با عملیات تروریستی، برخی از چهره‌هایی برجستۀ نظام جمهوری اسلامی چون سید محمد بهشتی، دبیر کل حزب جمهوری اسلامی و محمدعلی رجایی، رییس جمهور وقت را ترور کرد.<ref>[https://irdc.ir/fa/news/9879/%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DA%86%D9%87-%DB%B4%DB%B5-%D8%B3%D8%A7%D9%84-%D8%AA%D8%B1%D9%88%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C «مروری بر تاریخچه ۴۵ سال ترور در جمهوری اسلامی»، وب‌سایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی.]</ref>  

به باور پژوهشگران از دهۀ 1370 به بعد ساختار تشکیلاتی بسیاری از مخالفان از سلسله‌مراتبی و مخفی به گروهی و آشکار تغییر یافته است. شیوۀ فعالیت براندازی سخت (نظامی) به براندازی نرم (فرهنگی و سیاسی) گرایش پیدا کرده و تمایل به ائتلاف میان گروه‌ها افزایش یافته است. همچنین برخی از طرح حکومت‌های آرمانی فاصله گرفته و الگوهای جمهوری و دموکراسی غربی را دنبال می‌کنند. پژوهشگران تغییر رویکرد مخالفانرا ناشی از سه عامل اصلی می‌دانند: تغییر شرایط بین‌المللی و پیشرفت فناوری‌های ارتباطی؛ ثبات نسبی جمهوری اسلامی و یأس مخالفان از سرنگونی زودهنگام و مدیریت داخلی با رویکرد تساهل‌آمیز جمهوری اسلامی که بخشی از مخالفان را به مدار نظام بازگردانده است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1882849/%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%85%D9%88%D8%A7%D8%AC%D9%87%D9%87-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%A7%D9%BE%D9%88%D8%B2%DB%8C%D8%B3%DB%8C%D9%88%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%DA%86%D9%87%D9%84-%D8%B3%D8%A7%D9%84%DA%AF%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C فکری و رهبر، «بازشناسی مواجهه جمهوری اسلامی ایران و اپوزیسیون، در چهل سالگی انقلاب اسلامی»، 1401ش، ص22-24.]</ref>

به عقیدۀ محققان اپوزیسیون برانداز مستقر در خارج از کشور به‌دلیل فقدان پایگاه اجتماعی در داخل و ناتوانی در نفوذ به ارکان نظام، تهدید جدی محسوب نمی‌شود؛ اما پوزیسیون قانونی داخل کشور از تأثیر بیشتری برخوردار است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1882849/%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%85%D9%88%D8%A7%D8%AC%D9%87%D9%87-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%A7%D9%BE%D9%88%D8%B2%DB%8C%D8%B3%DB%8C%D9%88%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%DA%86%D9%87%D9%84-%D8%B3%D8%A7%D9%84%DA%AF%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C فکری و رهبر، «بازشناسی مواجهه جمهوری اسلامی ایران و اپوزیسیون، در چهل سالگی انقلاب اسلامی»، 1401ش، ص26.]

=== '''فرصت‌های''' '''و چالش‌های مخالفان''' ===

مخالفان از چند فرصت بهره می‌برند: هماهنگی اندیشه‌های خود با هنجارهای بین‌المللی مانند دموکراسی‌خواهی، حقوق بشر، سکولاریسم و حمایت قدرت‌های بزرگ جهانی؛ بهره‌گیری از ابزارهای ارتباطی نوین و فضای غیرقابل‌کنترل اینترنت؛ وجود اختلاف‌های قومیتی و مذهبی (کرد، عرب، بلوچ، ترکمن با گرایش سنی)؛ و حضور جمعیت جوان دارای مطالبات شهروندی در حوزه رفاه، شغل و آسایش. در مقابل، مخالفان با چالش‌های مهمی روبه‌رو هستند: فقدان پایگاه اجتماعی گسترده در داخل و ناتوانی در نفوذ به ارکان نظام؛ عدم موفقیت در ایجاد وحدت پایدار میان گروه‌های مختلف؛ ثبات نسبی جمهوری اسلامی و یأس از سرنگونی زودهنگام؛ رویکرد تساهل‌آمیز داخلی که بخشی از مخالفان را به مدار نظام بازگردانده؛ نبود برنامه و الگوی مشخص برای جانشینی؛ و تغییر روش از براندازی سخت به نرم که تأثیرگذاری فوری را محدود کرده است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1882849/%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%85%D9%88%D8%A7%D8%AC%D9%87%D9%87-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%A7%D9%BE%D9%88%D8%B2%DB%8C%D8%B3%DB%8C%D9%88%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%DA%86%D9%87%D9%84-%D8%B3%D8%A7%D9%84%DA%AF%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C فکری و رهبر، «بازشناسی مواجهه جمهوری اسلامی ایران و اپوزیسیون، در چهل سالگی انقلاب اسلامی»، 1401ش، ص18-21.]</ref>

به گزارش رسانه‌ها در حال‌حاضر اکثریت اعضای این گروه‌ها در خارج از کشور زندگی می‌کنند و فعالیت‌شان به صدور بیانیه و برگزاری کنگره محدود شده است. گروه‌های مسلح کرد بر اثر توافق امنیتی ایران و عراق (۱۴۰۲ش) خلع سلاح شده‌اند. مجاهدین خلق نیز پس از اخراج از فرانسه، عراق و آلبانی، در تکاپوی یافتن کشور جدیدی هستند. در دهه ۱۳۹۰ش، گروه‌های تازه‌تأسیسی مانند «شورای ملی تصمیم ایران» با شعار گذار از جمهوری اسلامی و «فرشگرد» با محوریت رضا پهلوی شکل گرفته‌اند.<ref>[https://www.eghtesadnews.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-57/611191-%D8%BA%D8%B1%D9%88%D8%A8-%D8%A7%D9%BE%D9%88%D8%B2%DB%8C%D8%B3%DB%8C%D9%88%D9%86-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%BA%D8%B1%D8%A8 «غروب اپوزیسیون جمهوری اسلامی در غرب!»، وب‌سایت اقتصاد نیوز.]</ref> به گزارش منابع، رضا پهلوی در جریان [[اغتشاشات دی ۱۴۰۴]]<nowiki/>ش با فراخوان خود به تشدید خشونت‌ها و تبدیل تجمعات اعتراضی به درگیری‌های مسلحانه دامن زده است.<ref>[[نتیجه فراخوان رضا پهلوی چه بود؟|«نتیجه فراخوان رضا پهلوی چه بود؟»، خبرگزاری مهر.]]</ref>

در سال‌های اخیر به‌ویژه  بعد از [[جنگ دوازده‌روزه|جنگ دوازده روزه]] علیه ایران در خرداد 1404ش، برخی ناظران بر این باور بودند که روند فروپاشی نظام جمهوری اسلامی شتاب غیرقابل تصوری گرفته و حتی فروپاشی نظامی آن را پیش‌بینی کردند.<ref>[https://www.dw.com/fa-ir/%D8%A2%DB%8C%D8%A7-%D9%81%D8%B1%D9%88%D9%BE%D8%A7%D8%B4%DB%8C-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%85%D8%AD%D8%AA%D9%85%D9%84-%DB%8C%D8%A7-%D8%AD%D8%AA%DB%8C-%D9%82%D8%B1%DB%8C%D8%A8%D8%A7%D9%84%D9%88%D9%82%D9%88%D8%B9-%D8%A7%D8%B3%D8%AA/a-73871021 «آیا فروپاشی جمهوری اسلامی محتمل یا حتی قریب‌الوقوع‌ است؟»، وب‌سایت دویجه‌وله.]</ref> در همین راستا، [[رضا پهلوی]]، از چهره‌های سلطنت‌طلب و مخالف نظام جمهوری اسلامی، بارها اعلام کرده است که جمهوری اسلامی با یا بدون کمک جهانی سقوط خواهد کرد و خواستار مداخله [[دونالد ترامپ]]، رئیس‌جمهور آمریکا، در این زمینه شده بود.<ref>[https://parsi.euronews.com/2026/01/16/reza-pahlavi-with-or-without-international-aid-the-islamic-republic-will-fall «رضا پهلوی: با یا بدون کمک جهانی، جمهوری اسلامی سقوط خواهد کرد»، وب‌سایت یورو نیوز.]</ref>

با این حال، پس از فشارهای گوناگون از جمله تحریم‌ها، اعتشاشات دی 1404ش و جنگ رمضان، اکنون اظهارات برخی مقامات سابق امنیتی و دیپلماتیک غربی و تحلیل‌گران سیاسی روایت دیگری را ارائه می‌دهد. برای مثال معاون سابق رئیس سازمان موساد اعتراف کرده که این سازمان هزینه زیادی برای براندازی حکومت ایران صرف کرده اما موفق نشده است و او باور ندارد که موساد به این هدف دست یابد.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/news/1364576/%D8%A7%D9%81%D8%B4%D8%A7%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%D9%85%D8%B9%D8%A7%D9%88%D9%86-%D8%B3%D8%A7%D8%A8%D9%82-%D9%85%D9%88%D8%B3%D8%A7%D8%AF-%D8%A7%D8%B2-%D9%87%D8%B2%DB%8C%D9%86%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D8%BA%DB%8C%DB%8C%D8%B1-%D8%AD%DA%A9%D9%88%D9%85%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 «افشاگری معاون سابق موساد از هزینه اسرائیل برای تغییر حکومت در ایران»،  وب‌سایت تابنتاک.]</ref> معاون پیشین امور خاورمیانه وزارت خارجه بریتانیا نیز تصریح کرده که تغییر حکومت در ایران حتی با ترور هم محقق نشده و به باور او، براندازی در ایران هدفی دست‌نیافتنی است و نظام جمهوری اسلامی ایران دچار فروپاشی و شکاف نخواهد شد.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/news/1364890/%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D9%81-%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%85-%D8%B3%D8%A7%D8%A8%D9%82-%D8%A7%D9%86%DA%AF%D9%84%DB%8C%D8%B3%DB%8C-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%AA%D9%84%D8%A7%D8%B4-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%A7%D8%B2%DB%8C «اعتراف مقام سابق انگلیسی درباره تلاش برای براندازی»، وب‌سایت تابناک.]</ref>