ایران پدیا

بلوغ: تفاوت میان نسخه‌ها

→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌ترتفاوت با ویرایش جدیدتر ←
دیداریویکی‌متن
بدون خلاصۀ ویرایش
بدون خلاصۀ ویرایش
خط ۱: خط ۱:
'''<big>بلوغ</big>'''، پایان دوران کودکی، رسیدن به سن تکلیف و توانایی باروری.
'''<big>بلوغ</big>'''، پایان دوران کودکی، رسیدن به سن تکلیف و توانایی باروری.
بلوغ پدیده‌ای صرفا زیستی نیست، بلکه یکی از نشانه‌های رشد فکری و اجتماعی است. بلوغ نشانۀ برای آمادگی پذیرش مسئولیت در زندگی فردی و اجتماعی به شمار می‌رود. مسئله بلوغ به سبب این که در بیشتر ابواب فقه موضوع حکم قرار گرفته است، مهم و ضروری است. علاوه بر این که شرطیت بلوغ برای تکالیف و معاملات مهم به حساب می‌آید در ابواب دیگر فقه مانند: حدود نیز تأثیرگذار است.
از منظر آموزه‌های [[اسلام]]، انسان از بَدو تولد تا زمانی که از نظر جسمی رشد کاملی نداشته باشد و عقلش کامل نشده باشد، در پیشگاه خدا مسئولیتی ندارد. اما زمانی‌که از نظر جسمی و عقلی رشد کند و بالغ شود آمادگی پذیرش مسئولیت کارهایش را در برابر خدا پیدا می‌کند. آدمی در این حالت، مخاطب خدای خود قرار گرفته و با عمل کردن به دستوراتش و اجتناب از کارهای حرام و ناشایست می‌تواند به مرحلۀ رستگاری دست یابد.
==مفهوم‌شناسی==
==مفهوم‌شناسی==
بلوغ  به‌معنای رسیدن و اتمام است.<ref>[https://lib.efatwa.ir/40707/8/419 ابن‌منظور، لسان العرب، 1414ق، ج8، ص419.]</ref> به انتهاى مقصد رسيدن و يا انجام دادن كارى در پايان زمان و مكانى معيّن هم بلوغ گفته می‌شود. گاهى نیز مقصود از بلوغ يعنى به پايان رسيدن، تسلّط يافتن و اشراف داشتن به چيزى، هر چند كه به انتهاي آن نرسيده باشد.<ref>[https://lib.efatwa.ir/41892/1/144 راغب اصفهانی، مفردات ألفاظ القرآن، 1412ق، ص144.] </ref> همچنین بلوغ به‌معنای بالغ‌شدگی پسر و دختر،<ref>دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژۀ بلوغ. </ref> رسیدن به سن رشد یا سن قانونی  هم آمده است.<ref>معین، فرهنگ معین، 1382ش، ذیل واژۀ بلوغ.</ref>
بلوغ  به‌معنای رسیدن و اتمام است.<ref>[https://lib.efatwa.ir/40707/8/419 ابن‌منظور، لسان العرب، 1414ق، ج8، ص419.]</ref> به انتهاى مقصد رسيدن و يا انجام دادن كارى در پايان زمان و مكانى معيّن هم بلوغ گفته می‌شود. گاهى نیز مقصود از بلوغ يعنى به پايان رسيدن، تسلّط يافتن و اشراف داشتن به چيزى، هر چند كه به انتهاي آن نرسيده باشد.<ref>[https://lib.efatwa.ir/41892/1/144 راغب اصفهانی، مفردات ألفاظ القرآن، 1412ق، ص144.] </ref><ref>راغب اصفهانی، مفردات الفاظ القرآن، 1412ق، ص144؛ فیومی، مصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیرللرافعی، 1414ق، ج1، ص61.</ref> همچنین بلوغ به‌معنای بالغ‌شدگی پسر و دختر،<ref>دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژۀ بلوغ. </ref> رسیدن به سن رشد یا سن قانونی  هم آمده است.<ref>معین، فرهنگ معین، 1382ش، ذیل واژۀ بلوغ.</ref>
===بلوغ در اصطلاح===
پایان محجوریت [[کودک]]، بلوغ است.<ref>[https://lib.eshia.ir/10151/4/140 عاملی جبعی، مسالك الأفهام إلى تنقيح شرائع الإسلام، 1413ق، ص140.] </ref> برخی آن را زمانی می‌دانند که بچه بالغ شود؛ یعنی علائم بلوغ در او پیدا شود (مانند اینکه محتلم شود) و تکلیف بر عهده‌اش بیاید.<ref>طريحي، مجمع البحرين‏، 1375ش، ج5، ص7.</ref> برخی رسیدن به قابلیت و استعداد نزدیکی کردن را بلوغ می‌دانند، قابلیتی که شهوت از آنان برانگیخته شده و غسل بر آنان مترتب شود و آن را اولین مرتبۀ مردانگی در جنس مذکر و اولین مرحله از زن بودن در جنس مؤنث بیان می‌کنند.<ref>[https://lib.eshia.ir/71615/1/251 جناجی حلّی نجفی، كشف الغطاء عن مبهمات الشريعة الغرّاء،1380ش، ج1،ص251.] </ref> برخی فقها بلوغ را رسیدن به مرز ازدواج می‌دانند؛ به عقیدۀ آن‌ها بلوغ کمال طبیعی انسان است که به‌واسطۀ آن نسل باقی می‌ماند و عقل با آن تقویت می‌شود و حالتی که خردسالان با رسیدن به حد کمال، در زمرۀ مردان و زنان داخل می‌شوند.<ref>[https://lib.eshia.ir/10088/26/4/%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%84%D9%88%D8%BA_%D9%85%D8%A8%D8%A7%D9%84%D8%BA_%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%B3%D8%A7%D8%A1 نجفی، جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام،1400ق، ج26، ص4.]</ref> بلوغ در اصطلاح حقوقی نیز رشد جسمانی و فیزیکی و سرآغاز تحوّل فکری دانسته شده است.<ref>جعفری لنگرودی، مبسوط در ترمینولوژی حقوق، 1382ش، ج۲، ص۸۸۲.</ref>


==تغییرات در بلوغ==
پایان محجوریت [[کودک]]، بلوغ است.<ref>[https://lib.eshia.ir/10151/4/140 عاملی جبعی، مسالك الأفهام إلى تنقيح شرائع الإسلام، 1413ق، ص140.] </ref><ref>هاشمی شاهرودی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بيت عليهم السلام، 1426ق، ج‏2، ص 135</ref> برخی آن را زمانی می‌دانند که بچه بالغ شود؛ یعنی علائم بلوغ در او پیدا شود (مانند اینکه محتلم شود) و تکلیف بر عهده‌اش بیاید.<ref>طريحي، مجمع البحرين‏، 1375ش، ج5، ص7.</ref><ref>مهریزی، بلوغ دختران، 1376ش، ص 85</ref> برخی رسیدن به قابلیت و استعداد نزدیکی کردن را بلوغ می‌دانند، قابلیتی که شهوت از آنان برانگیخته شده و غسل بر آنان مترتب شود و آن را اولین مرتبۀ مردانگی در جنس مذکر و اولین مرحله از زن بودن در جنس مؤنث بیان می‌کنند.<ref>[https://lib.eshia.ir/71615/1/251 جناجی حلّی نجفی، كشف الغطاء عن مبهمات الشريعة الغرّاء،1380ش، ج1،ص251.] </ref> برخی فقها بلوغ را رسیدن به مرز ازدواج می‌دانند؛ به عقیدۀ آن‌ها بلوغ کمال طبیعی انسان است که به‌واسطۀ آن نسل باقی می‌ماند و عقل با آن تقویت می‌شود و حالتی که خردسالان با رسیدن به حد کمال، در زمرۀ مردان و زنان داخل می‌شوند.<ref>[https://lib.eshia.ir/10088/26/4/%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%84%D9%88%D8%BA_%D9%85%D8%A8%D8%A7%D9%84%D8%BA_%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%B3%D8%A7%D8%A1 نجفی، جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام،1400ق، ج26، ص4.]</ref> بلوغ در اصطلاح حقوقی نیز رشد جسمانی و فیزیکی و سرآغاز تحوّل فکری دانسته شده است.<ref>جعفری لنگرودی، مبسوط در ترمینولوژی حقوق، 1382ش، ج۲، ص۸۸۲.</ref>
آغاز نوجوانی معمولا از سن ۱۲ سالگی است و تا آخرین سال‌های دهۀ دوم زندگی که رشد جسمانی کم و بیش کامل می‌شود، ادامه می‌یابد. واژه بلوغ به اولین مرحله نوجوانی گفته می‌شود، به‌طور دقیق‌تر زمانی که هورمون‌ها زیاد و نشانه‌های آن نمودار می‌شود. با ازدیاد هورمون‌ها، نمود آن در دختران به شکل بزرگ شدن تخمدان‌ها و سینه‌ها و در پسرها با بزرگ شدن بیضه‌ها و درآوردن ریش و غیره بروز می‌کند.<ref>عطاری کرمانی، این‌گونه فرزندتان را تریبت کنید، 1383ش، ص۲۶۸.</ref> هنگام بلوغ، غدد نخاعی که در پایۀ مغز قرار دارد، هورمون مخصوصی را ترشح می‌کند که به هورمون «گنادوتروییک» معروف است. بر اثر دخالت این غده است که بیضه در پسران و تخمدان در دختران شروع به فعالیت می‌کند و عواطف جنسی به‌وسیلۀ تخیل که یک عامل درونی است و نیز عامل بیرونی (به کمک مغز) تحریک می‌‌شود.<ref>هارفیلد، روان شناسی کودک و بالغ، 1377ش، ص125.</ref> همچنین رشد اسکلتی و عضلانی به‌سرعت اتفاق می‌افتد؛ ابتدا طول پاها به حداکثر خود می‌رسد و به دنبال آن رشد عرضی بدن و پهن شدن شانه‌ها پیش می‌آید.<ref>مرویان حسینی، کودک و نوجوان و تربیت جنسی، 1394ش، ص94.</ref>


==نشانه‌های عمومی بلوغ در فقه==
==بلوغ جسمی-جنسی==
* '''احتلام'''؛ یعنى بیرون آمدن منى (مراد توانایى جسمانى فرد براى آن است)<ref>[https://lib.eshia.ir/10088/26/10 نجفی، جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام، 1400ق، ج26، ص10-11.] </ref><br>
مغز انسان در هنگام بلوغ، هورمون‌هایی را ترشح می‌کند که باعث تغییراتی در بدن او می‌شود. این هورمون‌ها هم در بدن دختران و هم در بدن پسران، متناسب با جنسیت آنها، ترشح می‌شود و تغییراتی در آن قسمت‌ها پدید می‌آورد.<ref>[http://familyhealth.blogfa.com/post/54 «بلوغ دختران»، وب‌سایت بهداشت خانواده.]</ref>  این تغییرات شامل تغییر صدا، افزایش قد و حجم، رشد استخوان‌های سینه در پسران و همچنین برجسته‌شدن پستان در دختران است.<ref> [https://fa.wikifeqh.ir/%D8%A8%D9%84%D9%88%D8%BA_(%D9%81%D9%82%D9%87) «بلوغ (فقه)، ویکی‌فقه.]</ref>  بلوغ و تغییرات برآمده از آن، پایه‌گذار زندگی انسان در بزرگسالی است. به عقیدۀ کارشناسان این حوزه، توجه به بهداشت جسمی و سلامت روحی، در این دوران از اهمیت بسیار بالایی برخوردار است.<ref>[http://familyhealth.blogfa.com/post/54 «بلوغ دختران»، وب‌سایت بهداشت خانواده.]</ref>


* '''اِنبات'''؛ روییدن موى ضخیم بر شرمگاه.<ref>[https://lib.eshia.ir/10088/26/5 نجفی، جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام، 1400ق، ج26، ص5-10.]<br>
از نظر دانش پزشکی، دوران بلوغ دختران در محدودۀ سنی 8-13 سالگي و بلوغ پسران در محدودۀ سنی 10-15 سالگي آغاز مي‌شود. بعضی از افراد كمي زودتر و بعضي دیگر، كمي ديرتر بالغ مي‌شوند. هر فردي بر اساس آناتومی بدن خودش دوران بلوغ را سپری مي‌كند.<ref>[http://familyhealth.blogfa.com/post/54 «بلوغ دختران»، وب‌سایت بهداشت خانواده.]</ref>   نژاد، تغذیه و شرایط محیط زندگی، در زمان پیدایش بلوغ و میزان ترشح هورمون‌های آن، تأثیر زیادی دارد.<ref> [https://fa.wikifeqh.ir/%D8%A8%D9%84%D9%88%D8%BA_(%D9%81%D9%82%D9%87) «بلوغ (فقه)، ویکی‌فقه.]</ref>
</ref>
* '''سن'''؛ بنابر مشهور پسر در پانزده و دختر در نه سال تمام قمرى بالغ می‌شود. اگر کودکی به این سن رسید ولی نشانه‌هایی از رویش مو بر شرمگاه و احتلام را نداشت، باز با رسیدن به سن مذکور، حكم به بلوغ فرد مى‌شود.<ref>https://lib.eshia.ir/10088/26/16</ref><br>
علاوه بر نشانه‌های کلی بلوغ در دختران و پسران برخی نشانه‌های اختصاصی هم بیان شده است:
* '''نشانه‌های بلوغ دختران''': حیض و بارداری<ref>[https://lib.eshia.ir/10036/2/282/%D8%AE%D9%85%D8%B3%D8%A9 طوسی، المبسوط في فقه الإمامية، 1387ق، ج2، ص282.] </ref>
* '''نشانه‌های بلوغ پسران''': بم و کلفت شدن صدا<ref>[https://lib.efatwa.ir/45575/6/4474 زحیلی، الفقه الإسلامي وأدلته، بی‌تا، ج6، ص4474.]</ref>


==انواع بلوغ==
=== نشانه‌ها ===
در قرآن کریم سه نوع بلوغ بیان شده است؛ بلوغ نکاح،<ref>سورۀ نساء، آیۀ 6.</ref> بلوغ حُلُم<ref>سورۀ نور، آیۀ 58 -59. </ref> و بلوغ اشُدّ<ref>سوره یوسف، آیه 22؛  سورۀ انعام، آیۀ  152؛ سوره اسراء، آیۀ 34؛ سورۀ قصص، آیۀ 14؛ سورۀ احقاف، آیۀ 15. </ref> که در ادامه توضیح هر یک می‌آید:
آغاز نوجوانی معمولا از سن ۱۲ سالگی است و تا آخرین سال‌های دهۀ دوم زندگی که رشد جسمانی کم و بیش کامل می‌شود، ادامه می‌یابد. واژه بلوغ به اولین مرحله نوجوانی گفته می‌شود، به‌طور دقیق‌تر زمانی که هورمون‌ها زیاد و نشانه‌های آن نمودار می‌شود. با ازدیاد هورمون‌ها، نمود آن در دختران به شکل بزرگ شدن تخمدان‌ها و سینه‌ها و در پسرها با بزرگ شدن بیضه‌ها و درآوردن ریش و غیره بروز می‌کند.<ref>عطاری کرمانی، این‌گونه فرزندتان را تریبت کنید، 1383ش، ص۲۶۸.</ref> هنگام بلوغ، غدد نخاعی که در پایۀ مغز قرار دارد، هورمون مخصوصی را ترشح می‌کند که به هورمون «گنادوتروییک» معروف است. بر اثر دخالت این غده است که بیضه در پسران و تخمدان در دختران شروع به فعالیت می‌کند و عواطف جنسی به‌وسیلۀ تخیل که یک عامل درونی است و نیز عامل بیرونی (به کمک مغز) تحریک می‌‌شود.<ref>هارفیلد، روان شناسی کودک و بالغ، 1377ش، ص125.</ref> همچنین رشد اسکلتی و عضلانی به‌سرعت اتفاق می‌افتد؛ ابتدا طول پاها به حداکثر خود می‌رسد و به دنبال آن رشد عرضی بدن و پهن شدن شانه‌ها پیش می‌آید.<ref>مرویان حسینی، کودک و نوجوان و تربیت جنسی، 1394ش، ص94.</ref>
* '''بلوغ نکاح'''؛ مراد از آن رسیدن به سنی است که توانایی نکاح و زناشویی پیدا می‌شود حتی اگر بالفعل احتلام صورت نگیرد.<ref>طبرسی، مجمع البيان في تفسير القرآن، 1372ش، ج3، ص16. </ref><br>


* '''بلوغ حُلُم'''؛ حُلُم در لغت به‌معنای خواب دیدن است.<ref>[https://lib.eshia.ir/40718/2/93/%D9%8A%D9%8E%D8%AB%D9%92%D9%84%D9%90%D8%AB%D9%8F%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%8E%D8%A7 ابن فارس، معجم مقاييس اللغة، 1404ق، ج2، ص93.]</ref> مراد از تعبیر قرآنی «بلوغ حُلُم» رسیدن به آغاز بلوغ جنسی با احتلام است.<ref>طبری، جامع البيان فى تفسير القرآن،1412ق، ج18، ص126.</ref><br>
==بلوغ شرعی==
از دیدگاه منابع فقهی اسلامی، بلوغ یعنی رسيدن كودك به سنّ تكليف.<ref>هاشمی شاهرودی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بيت عليهم السلام، 1426ق، ج‏2، ص 135</ref> برای واجب‌شدن عبادت‌هاى شرعى، بلوغ شرط است و شرط بلوغ، محتلم‌شدن در مردان و ديدن خون حیض در زنان است. یکی از بهترین راه‌های شناخت سن بلوغ در دختران، حيض است و حداقل سن برای حیض شدن و تعیین سن بلوغ، اتمام نه سالگی است.<ref> [http://lib.eshia.ir/10011/1/153/%D8%A8%D8%A7%D9%84%D8%AD%D9%8A%D8%B6 الحلی، الجامع للشرایع، ج1، در وب‌سایت کتابخانه مدرسه فقاهت، ص153.]</ref>  بسیاری از فقها بر این عقیده هستند<ref> [https://fa.wikifeqh.ir/%D8%B3%D9%86_%D8%AD%DB%8C%D8%B6_(%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86)#foot6 «سن حیض (قرآن)»، ویکی‌فقه.]</ref> و قانون مدنی ایران هم سن بلوغ دختران را نه سال تمام قمری اعلام کرده است.<ref> [https://fa.wikifeqh.ir/%D8%A8%D9%84%D9%88%D8%BA_(%D9%81%D9%82%D9%87) «بلوغ (فقه)، ویکی‌فقه.]</ref> بعضی از فقها به‌دلیل تحقق نیافتن بلوغ طبیعی دختران در نه سالگی و ناتوانی آنان در انجام عباداتی مانند [[روزه]]، سن سیزده‌سالگی را به‌عنوان سن بلوغ، معرفی کرده‌اند.<ref> [https://fa.wikishia.net/view/%D8%A8%D9%84%D9%88%D8%BA «بلوغ»، ویکی‌شیعه.]</ref>


* '''بلوغ اشُدّ'''؛ برخی مفسران آن را احتلام و بالغ شدن دانسته‌اند <ref> [https://lib.efatwa.ir/46987/23/205 فخررازی، التفسير الكبير، 1420ق، ج23، ص205.]</ref> و بعضی دیگر مراد از آن را کامل شدن قوای جسمانی و بدنی یا کمال عقل ذکر کرده‌اند.<ref>طبرسی، مجمع البيان في تفسير القرآن، 1372ش، ج7، ص114. </ref>
در قرآن کریم سه نوع بلوغ بیان شده است؛ بلوغ نکاح،<ref>سورۀ نساء، آیۀ 6.</ref> بلوغ حُلُم<ref>سورۀ نور، آیۀ 58 -59. </ref> و بلوغ اشُدّ<ref>سوره یوسف، آیه 22؛  سورۀ انعام، آیۀ  152؛ سوره اسراء، آیۀ 34؛ سورۀ قصص، آیۀ 14؛ سورۀ احقاف، آیۀ 15. </ref> که در ادامه توضیح هر یک می‌آید:
* '''بلوغ نکاح'''؛ مراد از آن رسیدن به سنی است که توانایی نکاح و زناشویی پیدا می‌شود حتی اگر بالفعل احتلام صورت نگیرد.<ref>طبرسی، مجمع البيان في تفسير القرآن، 1372ش، ج3، ص16. </ref>


==آثار بلوغ==
* '''بلوغ حُلُم'''؛ حُلُم در لغت به‌معنای خواب دیدن است.<ref>[https://lib.eshia.ir/40718/2/93/%D9%8A%D9%8E%D8%AB%D9%92%D9%84%D9%90%D8%AB%D9%8F%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%8E%D8%A7 ابن فارس، معجم مقاييس اللغة، 1404ق، ج2، ص93.]</ref> مراد از تعبیر قرآنی «بلوغ حُلُم» رسیدن به آغاز بلوغ جنسی با احتلام است.<ref>طبری، جامع البيان فى تفسير القرآن،1412ق، ج18، ص126.</ref>
با اثبات بلوغ، کودک به مرحله‌ای از رشد جسمی و عقلانی می‌رسد که مخاطب تکالیف، مسئولیت‌ها و حقوق می‌شود و این رشد سبب اصلی وجوب احکام است.<ref>زرقاء، المدخل الفقهی العام، ۱۳۸۷ق، ج۱، ص۷۷۷ –780.</ref> بنابر روایات، فرد با رسیدن به این مرحله مکلف به رعایت برنامه‌های اعتقادی و عملی دین می‌شود و از دیگر سو، تمام احکام حقوقی، اقتصادی، اجتماعی و سیاسی بر او بار می‌شود و در نهایت در روز جزاء، نظر به همین رشد مورد بازخواست قرار می‌گیرد.<ref>[https://lib.eshia.ir/11025/1/42 حر عاملی، وسائل الشیعة الی تحصیل مسائل الشریعة، 1412ق، ج۱، ص۴۲-45.]</ref>
بلوغ شرط صحت عبادات نیست. بر حسب بسیاری از آموزه‌های دینی انجام احکام شرعی توسط کودک، او و والدین او را مستوجب ثواب خواهد کرد.<ref>[https://lib.eshia.ir/10141/3/278 انصاری، المکاسب، 1383ش، ج3، ص 278 – 279.]</ref>
تصرف در اموال و حقوق مالی، از دیگر آثار بلوغ است.<ref>سورۀ نساء، آیۀ 6. </ref> عهده‌داری امامت جماعت،<ref>[https://lib.eshia.ir/10088/13/325/%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%84%D9%88%D8%BAhttps://lib.eshia.ir/10088/13/325/%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%84%D9%88%D8%BA نجفی، جواهر الکلام، ج13، ص325.]</ref> منصب قضاوت<ref>[https://lib.eshia.ir/71613/4/59/%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%81%D8%A7%D8%AA محقق حلی، شرائع الإسلام في مسائل الحلال و الحرام، 1408ق، ج4، ص59.] </ref> از دیگر مسائلی است که بلوغ در آن‌ها شرط است.


==پانویس==
* '''بلوغ اشُدّ'''؛ برخی مفسران آن را احتلام و بالغ شدن دانسته‌اند <ref> [https://lib.efatwa.ir/46987/23/205 فخررازی، التفسير الكبير، 1420ق، ج23، ص205.]</ref> و بعضی دیگر مراد از آن را کامل شدن قوای جسمانی و بدنی یا کمال عقل ذکر کرده‌اند.<ref>طبرسی، مجمع البيان في تفسير القرآن، 1372ش، ج7، ص114. </ref>
{{پانویس}}
==منابع==
* قرآن کریم
* ابن‌فارس، أحمد‏، معجم مقاييس اللغة، به‌تحقیق عبدالسلام محمد هارون، قم، مكتب الاعلام الاسلامي‏، 1404ق.
* ابن‌منظور، محمد بن مكرم‏، لسان العرب، به‌تحقیق جمال‌الدین میردامادی، بیروت، دار الفكر للطباعة و النشر و التوزيع- دار صادر، 1414ق.
* جعفری لنگرودی، محمدجعفر، مبسوط در ترمینولوژی حقوق، تهران، گنج دانش، 1382ش.
* جناجی حلّی نجفی(کاشف الغطاء)، جعفر بن خضر، كشف الغطاء عن مبهمات الشريعة الغرّاء، به‌تحقیق مكتب الإعلام الإسلامي، قم، مرکز انتشارات و دفتر تبلیغات حوزه علمیه قم، 1380ش.
* حلّى، نجم‌الدين، شرائع الإسلام في مسائل الحلال و الحرام، به‌تحقیق عبدالحسين محمد على بقال‌، قم، اسماعیلیان، 1408ق.
* دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، وب‌سایت واژه‌یاب.
* رازی، محمد بن عمر، التفسير الكبير (مفاتيح الغيب)، بيروت، دار إحياء التراث العربي، 1420ق.
* راغب اصفهانى، حسين بن محمد، مفردات ألفاظ القرآن، به‌تحقیق صفوان عدنان داوودی، بیروت، دارالشامية، چ اول، 1412ق.
* الزحيلي، وهبة، الفقه الإسلامي و أدلته، دمشق، دارالفکر، بی‌تا.
* طبرسى، فضل بن حسن‏، مجمع البيان في تفسير القرآن‏، به‌تصحیح فضل‏الله‏ يزدى طباطبايى و هاشم رسولی، تهران، ناصرخسرو، 1372ش.
* طبرى، محمد بن جرير، جامع البيان فى تفسير القرآن(تفسير الطبرى)، بیروت، دار المعرفة، 1412ق.
* طريحي، فخر‌الدين بن محمد، مجمع البحرين‏، به‌تحقیق احمد حسينى اشكورى، تهران، مرتضوى‏، 1375ش.
* طوسی، ابوجعفر محمد بن حسن، المبسوط في فقه الإمامية، تهران، المكتبة المرتضوية لإحياء الآثار الجعفريه، 1387ق.
* عاملی جُبَعی(شهید ثانی)، زین‌الدین بن علی بن احمد،  مسالك الأفهام إلى تنقيح شرائع الإسلام، قم، مؤسسة المعارف الإسلامیة، 1413ق.
* عطاری کرمانی، عباس، این‌گونه فرزندتان را تربیت کنید، تهران، آسیم، ۱۳۸۳ش.
* مرویان حسینی، سید محمود و سید محمدباقر حجتی، کودک و نوجوان و تربیت جنسی، مشهد، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، 1394ش.
* معین، محمد، فرهنگ معین، تهران، زرین، ۱۳۸۲ش.
* نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1400ق. 
* هارفیلد، جی.ای، روان‌شناسی کودک و بالغ، ترجمه مشفق همدانی، تهران، صفی علیشاه، 1377ش.
* بلوغ، پایان دوران کودکی، رسیدن به سن تکلیف و توانایی باروری.
ویکی ز


'''بلوغ'''؛ رشد کردن و رسیدن به تکامل جنسی و انجام تکالیف شرعی.
=== نشانه‌ها ===
بلوغ به عنوان يكى از شرايط تكليف در فقه جايگاه ويژه‌‏اى دارد؛ بدين جهت، سنّ بلوغ، سنّ تكليف ناميده شده‌است. در شرع مقدّس براى بلوغ نشانه‏‌هايى تعيين شده كه وجود هر يك از آنها دليل بر بالغ شدن فرد است. برخى از اين نشانه ‏ها مشترك ميان دختر و پسر و برخى خاصّ دختر است.<ref>هاشمى شاهرودى، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بيت عليهم السلام، 1426ق، ج‏2، ص135</ref>  در موارد شك در تحقّق بلوغ، اصل عدم آن است.<ref>هاشمى شاهرودى، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بيت عليهم السلام، 1426ق، ج‏2، ص136.</ref> نشانه‌های بلوغ شرعی در منابع اسلامی چنین گزارش شده‌اند:
* '''احتلام'''؛ یعنى بیرون آمدن منى (مراد توانایى جسمانى فرد براى آن است)<ref>[https://lib.eshia.ir/10088/26/10 نجفی، جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام، 1400ق، ج26، ص10-11.] </ref><ref name=":0">مروج، اصطلاحات فقهی، 1379ش، ص95.</ref>


بلوغ پدیده‌ای صرفا زیستی نیست، بلکه یکی از نشانه‌های رشد فکری و اجتماعی است. بلوغ نشانۀ برای آمادگی پذیرش مسئولیت در زندگی فردی و اجتماعی به شمار می‌رود. مسئله بلوغ به سبب این که در بیشتر ابواب فقه موضوع حکم قرار گرفته است، مهم و ضروری است. علاوه بر این که شرطیت بلوغ برای تکالیف و معاملات مهم به حساب می‌آید در ابواب دیگر فقه مانند: حدود نیز تأثیرگذار است.
* '''اِنبات'''؛ روییدن موى ضخیم بر شرمگاه.<ref>[https://lib.eshia.ir/10088/26/5 نجفی، جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام، 1400ق، ج26، ص5-10.]<br />
</ref><ref name=":0" />
* '''سن'''؛ بنابر مشهور پسر در پانزده و دختر در نه سال تمام قمرى بالغ می‌شود. اگر کودکی به این سن رسید ولی نشانه‌هایی از رویش مو بر شرمگاه و احتلام را نداشت، باز با رسیدن به سن مذکور، حكم به بلوغ فرد مى‌شود.<ref>https://lib.eshia.ir/10088/26/16</ref><ref name=":0" /><ref> [https://hawzah.net/fa/Note/View/75553/%C2%A0%D8%A2%D8%BA%D8%A7%D8%B2-%D8%B3%D9%86-%D8%AA%DA%A9%D9%84%DB%8C%D9%81-%D9%BE%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%AF%D8%AE%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D9%86 سعیدی، «آغاز سن تکلیف پسران و دختران»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref> بر اساس متون فقهی شیعه، چنانچه تا آن زمان هيچ يك از دو نشانه پيشين تحقّق نيافته باشد با رسيدن به سنّ ياد شده حكم به بلوغ فرد می‌شود. برخى سنّ بلوغ پسر را آغاز پانزده سالگى و برخى ديگر ابتداى چهارده سالگى و بعضى سنّ بلوغ دختر را اتمام ده سال دانسته‌اند. <ref>هاشمى شاهرودى، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بيت عليهم السلام، 1426ق، ج‏2، ص 135</ref>


==مفهوم بلوغ ==
* '''سیستم بارداری دختران''': حیض و بارداری<ref>[https://lib.eshia.ir/10036/2/282/%D8%AE%D9%85%D8%B3%D8%A9 طوسی، المبسوط في فقه الإمامية، 1387ق، ج2، ص282.] </ref>
[[بلوغ]] در لغت یعنی؛ رسيدن كودك به سنّ تكليف.<ref>هاشمی شاهرودی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بيت عليهم السلام، 1426ق، ج‏2، ص 135</ref> به معنای وصول به چیزی، رسیدن به پایان مقصد مکان، زمان یا امری دیگر. کامل شدن و پختن میوه و رسیدن کودک به سن رشد به کار رفته است.<ref>راغب اصفهانی، مفردات الفاظ القرآن، 1412ق، ص144؛ فیومی، مصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیرللرافعی، 1414ق، ج1، ص61.</ref> در اصطلاح؛ بلوغ آغاز مرحله‌ای طبیعی در زندگی کودک است که در آن با پیدایی و شکوفایی غریزه جنسی و پدید آمدن برخی دگرکونی‌های جسمی و روانی و رشد عقلی و ادراکی به مرتبه مردان و زنان نایل شود.<ref>مهریزی، بلوغ دختران، 1376ش، ص 85</ref> در تعریف دیگر عبارت است از پايان دوران كودكى فرد و رسيدن وى به سنّى كه اهليّت توجّه تكليف پيدا كرده، ملزم به رعايت قوانين شرعى می‌گردد. در فقه از اين عنوان در باب حجر از جهات مختلف و در بسيارى از ابواب ديگر به عنوان شرط تكليف، منصب يا برخى احكام وضعى، به نحو خاص سخن رفته است.<ref>هاشمی شاهرودی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بيت عليهم السلام، 1426ق، ج‏2، ص 135</ref>  
* '''صدا در پسران''': بم و کلفت شدن صدا<ref>[https://lib.efatwa.ir/45575/6/4474 زحیلی، الفقه الإسلامي وأدلته، بی‌تا، ج6، ص4474.]</ref>


==نشانه‌هاى [[بلوغ]]==
=== آثار بلوغ شرعی ===
بلوغ به عنوان يكى از شرايط تكليف در فقه جايگاه ويژه‌‏اى دارد؛ بدين جهت، سنّ بلوغ، سنّ تكليف ناميده شده‌است. در شرع مقدّس براى بلوغ نشانه‏‌هايى تعيين شده كه وجود هر يك از آنها دليل بر بالغ شدن فرد است. برخى از اين نشانه ‏ها مشترك ميان دختر و پسر و برخى خاصّ دختر است.<ref>هاشمى شاهرودى، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بيت عليهم السلام، 1426ق، ج‏2، ص135</ref>
با اثبات بلوغ، کودک به مرحله‌ای از رشد جسمی و عقلانی می‌رسد که مخاطب تکالیف، مسئولیت‌ها و حقوق می‌شود و این رشد سبب اصلی وجوب احکام است.<ref>زرقاء، المدخل الفقهی العام، ۱۳۸۷ق، ج۱، ص۷۷۷ –780.</ref><ref>هاشمى شاهرودى، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بيت عليهم السلام، 1426ق، ج‏2، ص136.</ref> بنابر روایات، فرد با رسیدن به این مرحله مکلف به رعایت برنامه‌های اعتقادی و عملی دین می‌شود و از دیگر سو، تمام احکام حقوقی، اقتصادی، اجتماعی و سیاسی بر او بار می‌شود و در نهایت در روز جزاء، نظر به همین رشد مورد بازخواست قرار می‌گیرد.<ref>[https://lib.eshia.ir/11025/1/42 حر عاملی، وسائل الشیعة الی تحصیل مسائل الشریعة، 1412ق، ج۱، ص۴۲-45.]</ref> عهده‌داری امامت جماعت،<ref>[https://lib.eshia.ir/10088/13/325/%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%84%D9%88%D8%BAhttps://lib.eshia.ir/10088/13/325/%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%84%D9%88%D8%BA نجفی، جواهر الکلام، ج13، ص325.]</ref> منصب قضاوت از دیگر مسائلی است که بلوغ در آن‌ها شرط است.<ref>[https://lib.eshia.ir/71613/4/59/%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%81%D8%A7%D8%AA محقق حلی، شرائع الإسلام في مسائل الحلال و الحرام، 1408ق، ج4، ص59.] </ref>


===نشانه‌هاى مشترك===
بلوغ شرط وجوب عباداتى همچون نماز و روزه است؛ ليكن در اينكه مشروعيت عبادات نيز مشروط به آن است، اختلاف مى‏‌باشد. بنابر شرطيت، بر عبادات غير بالغ مميّز، اجر و پاداشى مترتّب نمی‌گردد ولى بنابر عدم شرطيت، عبادت وى مستحب و بر آن اجر و پاداش اخروى مترتّب می‌‏گردد. قول دوم به مشهور نسبت داده شده است. <ref>هاشمى شاهرودى، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بيت عليهم السلام، 1426ق، ج‏2، ص 136</ref><ref>[https://lib.eshia.ir/10141/3/278 انصاری، المکاسب، 1383ش، ج3، ص 278 – 279.]</ref>


*'''روييدن مو بر شرمگاه''': روييدن موى درشت بر شرمگاه (موى زهار) نشانه بلوغ به شمار می‌رود. در اينكه روييدن موى صورت (ريش) و برآمدن شارب (سبيل) نشانه بلوغ است يا نه اختلاف می‌باشد. نيز در اينكه روييدن مو سبب بلوغ است يا دليل و كاشف از تحقّق بلوغ پيش از آن، كلمات فقها مختلف است. نظر دوم به مشهور نسبت داده شده است.
تصرف در اموال و حقوق مالی، از دیگر آثار بلوغ است.<ref>سورۀ نساء، آیۀ 6. </ref> غير بالغ از تصرّف در اموالش ممنوع است. براى تصرّف در اموال و انجام دادن معاملات و رفع محجوريت فرد، علاوه بر بلوغ بايد توانايى (رشد و عدم سفاهت) وى نسبت به انجام دادن معاملات محرز  شود.<ref>هاشمى شاهرودى، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بيت عليهم السلام، 1426ق، ج‏2، ص136</ref> بلوغ در افعال نوع دوم شرط نيست، ليكن در نوع نخست، مشهور قائل به شرطيت بلوغ در صحّت عقود و ايقاعات- جز در موارد استثنايى- شده‏‌اند. احكام وضعى دوگونه است. منشأ آن، دوگونه بودن افعال صادر از انسان است كه موضوع احكام وضعى قرار می‌گيرد.
*'''احتلام''': يعنى بيرون آمدن منىّ. مراد توانايى جسمانى فرد براى خروج منىّ است؛ بدين معنا كه اگر بخواهد می‌تواند از  راه آميزش يا استمناء از خود، منّى خارج نمايد هر چند بالفعل منىّ از او خارج نشده باشد. البتّه احتلام تنها در زمانى نشانه بلوغ به شمار می‌رود كه بلوغ در شخص محتمل باشد. در غير اين صورت- بنابر تصريح برخى- اعتبارى به خروج مايعى با ويژگي‌هاى منىّ نيست.
#افعالى كه قصد و اراده فاعل در موضوع قرار گرفتن آنها براى احكام شرعى دخيل است، مانند عقود و ايقاعات.
*'''سن''': سنّ بلوغ بنابر مشهور در پسر پانزده و در دختر نه سال تمام قمرى است. <ref>مروج، اصطلاحات فقهی، 1379ش، ص95.</ref>
#افعالى كه بدون قصد و اراده فاعل موضوع احكام شرعی‌اند، مانند آميزش، مباشرت نجاست و تلف كردن مال ديگرى كه به ترتيب، موضوع جنابت، نجاست و ضمان هستند.<ref>هاشمى شاهرودى، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بيت عليهم السلام، 1426ق، ج‏2، ص137</ref>
چنانچه تا آن زمان هيچ يك از دو نشانه پيشين تحقّق نيافته باشد با رسيدن به سنّ ياد شده حكم به بلوغ فرد می‌شود. برخى سنّ بلوغ پسر را آغاز پانزده سالگى و برخى ديگر ابتداى چهارده سالگى و بعضى سنّ بلوغ دختر را اتمام ده سال دانسته‌اند. <ref>هاشمى شاهرودى، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بيت عليهم السلام، 1426ق، ج‏2، ص 135</ref>
 
===نشانه‌هاى ويژه بلوغ دختران ===
# '''حيض''': نخستين عادت ماهانه دختر نشانه تحقّق بلوغ پيش از آن است.
# '''باردارى''': باردارى از آن جهت نشانه بلوغ به شمار رفته كه كاشف از خروج منىّ است.
در موارد شك در تحقّق بلوغ، اصل عدم آن است.<ref>هاشمى شاهرودى، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بيت عليهم السلام، 1426ق، ج‏2، ص136.</ref>


==راه‌هاى اثبات [[بلوغ]]==
=== اثبات [[بلوغ]] ===
براى اثبات بلوغ سه راه ذكر شده است.
براى اثبات بلوغ سه راه ذكر شده است.
#'''ادّعاى بلوغ''': نوجوانى كه ادّعاى بلوغ می ‏كند اگر منشأ آن احتلام باشد چنانچه خروج منىّ در حقّ او محتمل باشد، از او پذيرفته می ‏شود. برخى بر ثبوت بلوغ در اين صورت به صرف ادّعاى فرد، اشكال كرده ‏اند. بعضى ادّعاى بلوغ به سبب حيض از جانب دختر را- همچون ادّعاى بلوغ به سبب احتلام- در صورتى كه حيض در حقّ وى محتمل باشد، قابل پذيرش دانسته ‏اند.
#'''ادّعاى بلوغ''': نوجوانى كه ادّعاى بلوغ می ‏كند اگر منشأ آن احتلام باشد چنانچه خروج منىّ در حقّ او محتمل باشد، از او پذيرفته می ‏شود. برخى بر ثبوت بلوغ در اين صورت به صرف ادّعاى فرد، اشكال كرده ‏اند. بعضى ادّعاى بلوغ به سبب حيض از جانب دختر را- همچون ادّعاى بلوغ به سبب احتلام- در صورتى كه حيض در حقّ وى محتمل باشد، قابل پذيرش دانسته ‏اند.
#'''مشاهده''': ادّعاى بلوغ به سبب روييدن موى درشت بر شرمگاه پذيرفته نمى ‏شود بلكه صحّت ادّعا با مشاهده زهار مدّعى بررسى مى‏گردد، چنانچه مشاهده ادّعا را تصديق كند، پذيرفته مى‏ شود.
#'''مشاهده''': ادّعاى بلوغ به سبب روييدن موى درشت بر شرمگاه پذيرفته نمى ‏شود بلكه صحّت ادّعا با مشاهده زهار مدّعى بررسى مى‏گردد، چنانچه مشاهده ادّعا را تصديق كند، پذيرفته مى‏ شود.
# '''بيّنه''': از مدّعى بلوغ به سبب سنّ، بيّنه مطالبه مى ‏شود. با اقامه آن، بلوغ اثبات مى ‏گردد.<ref>هاشمى شاهرودى، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بيت عليهم السلام، 1426ق، ج‏2، ص136.</ref>
# '''بيّنه''': از مدّعى بلوغ به سبب سنّ، بيّنه مطالبه مى ‏شود. با اقامه آن، بلوغ اثبات مى ‏گردد.<ref>هاشمى شاهرودى، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بيت عليهم السلام، 1426ق، ج‏2، ص136.</ref>
==بلوغ در قانون ایران==
==بلوغ قانونی==
قانون مدنی ایران، از میان علامت‌های ذکر شده برای بلوغ؛ فقط سن را ملاک قرار داده است. ماده 1210 اصلاحی قانون مدنی، سن بلوغ در پسر را پانزده سال تمام قمری و در دختر، نه سال تمام قمری می‌داند.(الحاقی مصوب 14/8/ 1370)
بلوغ در لغت‌نامه دهخدا رسیدن به سن رشد معرفی شده است.<ref> [https://vajehyab.com/dehkhoda/%D8%A8%D9%84%D9%88%D8%BA-2 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه بلوغ.]</ref>
اما برای برخی امور، سن دیگری در قوانین مربوط مقرر شده است. در مورد مسائل کارگری، به کار گماردن دختر و پسر کمتر از سن پانزده سال؛ طبق قانون 79 قانون کار، ممنوع است. برای استخدام دولتی؛ طبق قانون 14 استخدام کشوری، حداقل سن استخدام برای خدمت رسمی، هجده سال تمام است. از جهت صدور گذرنامه، طبق قانون 18 گذرنامه، حداقل سن 18 سال است و قبل از آن مشروط به موافقت ولی می‌باشد. در مورد اخذ گواهینامه، هجده سال تمام لازم است. در مورد حقوق سیاسی و انتخابات نیز هجده سال تمام نیاز هست.
<ref>وزیری، حقوق متقابل کودک و ولی در اسلام،  1387ش، ص57-58</ref>


==آثار بلوغ==
=== در ایران ===
با تحقّق بلوغ، انسان، مشمول تكاليف الهى و مخاطب احكام و دستورهاى دينى اعم از حقوقى، كيفرى، اقتصادى، اجتماعى و سياسى قرار مى‏‌گيرد. همچنين براى انجام دادن معاملات، قراردادها و پذيرش مسئوليتهاى گوناگون، اهليّت پيدا مى‏ كند.  
قانون مدنی ایران، از میان علامت‌های ذکر شده برای بلوغ؛ فقط سن را ملاک قرار داده است. ماده 1210 اصلاحی قانون مدنی، سن بلوغ در پسر را پانزده سال تمام قمری و در دختر، نه سال تمام قمری می‌داند.(الحاقی مصوب 14/8/ 1370) اما برای برخی امور، سن دیگری در قوانین مربوط مقرر شده است. در مورد مسائل کارگری، به کار گماردن دختر و پسر کمتر از سن پانزده سال؛ طبق قانون 79 قانون کار، ممنوع است. برای استخدام دولتی؛ طبق قانون 14 استخدام کشوری، حداقل سن استخدام برای خدمت رسمی، هجده سال تمام است. از جهت صدور گذرنامه، طبق قانون 18 گذرنامه، حداقل سن 18 سال است و قبل از آن مشروط به موافقت ولی می‌باشد. در مورد اخذ گواهینامه، هجده سال تمام لازم است. در مورد حقوق سیاسی و انتخابات نیز هجده سال تمام نیاز هست.<ref>وزیری، حقوق متقابل کودک و ولی در اسلام،  1387ش، ص57-58</ref>
از ديگر آثار [[بلوغ]] در شرع مقدّس، شرطيت آن در موارد زير است: ثبوت قصاص و حدود، امامت جمعه، قضاوت، مرجعيت تقليد، شهادت و اقرار.<ref>هاشمى شاهرودى، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بيت عليهم السلام، 1426ق، ج‏2، ص136.</ref>
===بلوغ و عبادات===
بلوغ شرط وجوب عباداتى همچون نماز و روزه است؛ ليكن در اينكه مشروعيت عبادات نيز مشروط به آن است، اختلاف مى‏‌باشد. بنابر شرطيت، بر عبادات غير بالغ مميّز، اجر و پاداشى مترتّب نمی‌گردد ولى بنابر عدم شرطيت، عبادت وى مستحب و بر آن اجر و پاداش اخروى مترتّب می‌‏گردد. قول دوم به مشهور نسبت داده شده است. <ref>هاشمى شاهرودى، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بيت عليهم السلام، 1426ق، ج‏2، ص 136</ref>


===بلوغ و رفع محجوريت===
==در فرهنگ و ملل==
غير بالغ از تصرّف در اموالش ممنوع است. براى تصرّف در اموال و انجام دادن معاملات و رفع محجوريت فرد، علاوه بر بلوغ بايد توانايى (رشد و عدم سفاهت) وى نسبت به انجام دادن معاملات محرز  شود.<ref>هاشمى شاهرودى، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بيت عليهم السلام، 1426ق، ج‏2، ص136</ref>
هر سال در کشور ژاپن، در دومین دوشنبه ماه ژانویه جشن روز سِن یا جشن بلوغ جوانان ژاپنی برگزار می‌شود. دختران و پسران ژاپنی که به سن 20 سالگی می‌رسند با پوشیدن لباس سنتی «کیمونو» در جشن‌های خانوادگی و اجتماع حاضر می‌شوند و رسیدن به سن بزرگسالی را جشن می‌گیرند.<ref>[https://www.asriran.com/fa/news/821731/%D8%AC%D8%B4%D9%86-%D8%A8%D9%84%D9%88%D8%BA-%D8%AC%D9%88%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%DA%98%D8%A7%D9%BE%D9%86-%D8%B9%DA%A9%D8%B3 «جشن بلوغ جوانان در ژاپن»، وب‌سایت عصر ایران.]</ref>  در کُرۀ جنوبی هم هر سال در سومین دوشنبه ماه می، مراسم سنتی برگزار می‌شود که در آن، پایان 18 سالگی در مدارس دخترانه جشن گرفته می‌شود. دختران پس از این مراسم به دورۀ بزرگسالی وارد می‌شوند و خودشان را برای یادگیری رسم و رسوم و مستقل‌شدن از [[خانواده]] و پذیرش مسئولیت‌های بزرگ در زندگی آیندۀ خود آماده می‌کنند. دختران و پسران کره‌ای با پوشیدن لباس سنتی به‌نام «هانبوک» در این جشن شرکت می‌کنند.<ref>[https://saednews.com/fa/post/jshn-blogh-dkhtran-kre-i «آشنایی با جشن بلوغ دختران کره ای»، وب‌سایت ساعد نیوز.]</ref>


==بلوغ و احكام وضعى==
=== در یهودیت ===
احكام وضعى دوگونه است. منشأ آن، دوگونه بودن افعال صادر از انسان است كه موضوع احكام وضعى قرار می‌گيرد.
[[یهودیان]] در جشنی به‌نام «بر میتسوا و بت میتسوا»، بلوغ پسران ۱۳ ساله و دختران ۱۲ ساله و ورود آنها به سن تکلیف را جشن می‌گیرند.<ref name=":1"> [https://jamejamonline.ir/fa/news/788213/%D8%AC%D8%B4%D9%86-%D8%AA%DA%A9%D9%84%DB%8C%D9%81-%D8%A7%D8%B2-%DA%86%D9%87-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D8%A8-%D8%B4%D8%AF «جشن تکلیف از چه زمانی باب شد؟»، جام‌جم آنلاین.]</ref>
#افعالى كه قصد و اراده فاعل در موضوع قرار گرفتن آنها براى احكام شرعى دخيل است، مانند عقود و ايقاعات.
#افعالى كه بدون قصد و اراده فاعل موضوع احكام شرعی‌اند، مانند آميزش، مباشرت نجاست و تلف كردن مال ديگرى كه به ترتيب، موضوع جنابت، نجاست و ضمان هستند.
[[بلوغ]] در افعال نوع دوم شرط نيست، ليكن در نوع نخست، مشهور قائل به شرطيت [[بلوغ]] در صحّت عقود و ايقاعات- جز در موارد استثنايى- شده‏‌اند. <ref>هاشمى شاهرودى، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بيت عليهم السلام، 1426ق، ج‏2، ص137</ref>


==پانویس==
=== در مسیحیت ===
{{پانویس}}
[[مسیحیان]] نیز مراسمی به‌نام «تثبیت» برگزار می‌کنند که جشن ورود نوجوانان به جامعۀ دین‌داران دانسته می‌شود.<ref name=":1" />
==منابع==
*راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات الفاظ القرآن، لبنان- بیروت، دارالقلم، چاپ اول، 1412ق.
*فیومی، احمد بن محمد، مصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر للرافعی، قم، مؤسسه دارالهجرة، چاپ دوم، 1414ق.
*مروج، حسین، اصطلاحات فقهی، قم، بخشایش، 1371ش.
*مهریزی، مهدی، بلوغ دختران: مجموعه مقالات، قم، 1376ش.
*وزیری، مجید، حقوق متقابل کودک و ولی در اسلام و موارد تطبیقی آن، تهران، شرکت چاپ و نشر بین الملل، 1387ش.
*هاشمى شاهرودى، محمود، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بيت عليهم السلام‏، موسسه دائرة المعارف فقه اسلامى بر مذهب اهل بيت عليهم السلام، مركز پژوهشهاى فارسى الغدير قم‏، 1426 ق‏.
ویکی ج
 
+++++++
 
'''<big>بلوغ شرعی</big>'''؛ مرحله‌ای از نوجوانی که تکالیف دینی بر انسان واجب می‌شود.<br>
 
از منظر آموزه‌های [[اسلام]]، انسان از بَدو تولد تا زمانی که از نظر جسمی رشد کاملی نداشته باشد و عقلش کامل نشده باشد، در پیشگاه خدا مسئولیتی ندارد. اما زمانی‌که از نظر جسمی و عقلی رشد کند و بالغ شود آمادگی پذیرش مسئولیت کارهایش را در برابر خدا پیدا می‌کند. آدمی در این حالت، مخاطب خدای خود قرار گرفته و با عمل کردن به دستوراتش و اجتناب از کارهای حرام و ناشایست می‌تواند به مرحلۀ رستگاری دست یابد.
==مفهوم‌شناسی==
بلوغ در لغت‌نامه دهخدا رسیدن به سن رشد معرفی شده است.<ref> [https://vajehyab.com/dehkhoda/%D8%A8%D9%84%D9%88%D8%BA-2 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه بلوغ.]</ref>  مغز انسان در هنگام بلوغ، هورمون‌هایی را ترشح می‌کند که باعث تغییراتی در بدن او می‌شود. این هورمون‌ها هم در بدن دختران و هم در بدن پسران، متناسب با جنسیت آنها، ترشح می‌شود و تغییراتی در آن قسمت‌ها پدید می‌آورد.<ref>[http://familyhealth.blogfa.com/post/54 «بلوغ دختران»، وب‌سایت بهداشت خانواده.]</ref>  این تغییرات شامل تغییر صدا، افزایش قد و حجم، رشد استخوان‌های سینه در پسران و همچنین برجسته‌شدن پستان در دختران است.<ref> [https://fa.wikifeqh.ir/%D8%A8%D9%84%D9%88%D8%BA_(%D9%81%D9%82%D9%87) «بلوغ (فقه)، ویکی‌فقه.]</ref>  بلوغ و تغییرات برآمده از آن، پایه‌گذار زندگی انسان در بزرگسالی است. به عقیدۀ کارشناسان این حوزه، توجه به بهداشت جسمی و سلامت روحی، در این دوران از اهمیت بسیار بالایی برخوردار است.<ref>[http://familyhealth.blogfa.com/post/54 «بلوغ دختران»، وب‌سایت بهداشت خانواده.]</ref> 
==سن بلوغ==
از نظر دانش پزشکی، دوران بلوغ دختران در محدودۀ سنی 8-13 سالگي و بلوغ پسران در محدودۀ سنی 10-15 سالگي آغاز مي‌شود. بعضی از افراد كمي زودتر و بعضي دیگر، كمي ديرتر بالغ مي‌شوند. هر فردي بر اساس آناتومی بدن خودش دوران بلوغ را سپری مي‌كند.<ref>[http://familyhealth.blogfa.com/post/54 «بلوغ دختران»، وب‌سایت بهداشت خانواده.]</ref>  نژاد، تغذیه و شرایط محیط زندگی، در زمان پیدایش بلوغ و میزان ترشح هورمون‌های آن، تأثیر زیادی دارد.<ref> [https://fa.wikifeqh.ir/%D8%A8%D9%84%D9%88%D8%BA_(%D9%81%D9%82%D9%87) «بلوغ (فقه)، ویکی‌فقه.]</ref>
 
برای واجب‌شدن عبادت‌هاى شرعى، بلوغ شرط است و شرط بلوغ، محتلم‌شدن در مردان و ديدن خون حیض در زنان است. یکی از بهترین راه‌های شناخت سن بلوغ در دختران، حيض است و حداقل سن برای حیض شدن و تعیین سن بلوغ، اتمام نه سالگی است.<ref> [http://lib.eshia.ir/10011/1/153/%D8%A8%D8%A7%D9%84%D8%AD%D9%8A%D8%B6 الحلی، الجامع للشرایع، ج1، در وب‌سایت کتابخانه مدرسه فقاهت، ص153.]</ref>  بسیاری از فقها بر این عقیده هستند<ref> [https://fa.wikifeqh.ir/%D8%B3%D9%86_%D8%AD%DB%8C%D8%B6_(%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86)#foot6 «سن حیض (قرآن)»، ویکی‌فقه.]</ref> و قانون مدنی ایران هم سن بلوغ دختران را نه سال تمام قمری اعلام کرده است.<ref> [https://fa.wikifeqh.ir/%D8%A8%D9%84%D9%88%D8%BA_(%D9%81%D9%82%D9%87) «بلوغ (فقه)، ویکی‌فقه.]</ref>  بعضی از فقها به‌دلیل تحقق نیافتن بلوغ طبیعی دختران در نه سالگی و ناتوانی آنان در انجام عباداتی مانند [[روزه]]، سن سیزده‌سالگی را به‌عنوان سن بلوغ، معرفی کرده‌اند.<ref> [https://fa.wikishia.net/view/%D8%A8%D9%84%D9%88%D8%BA «بلوغ»، ویکی‌شیعه.]</ref>
 
==علائم بلوغ==
===علامت‌های بلوغ در پسران؛===
* کامل‌شدن 15 سال قمری
* جُنُب شدن (خارج شدن منی در خواب یا بیداری)
* روییدن موی درشت در بالای عورت
===علامت‌های بلوغ دختران؛===
* کامل‌شدن 9 سال قمری
* شروع قاعدگی ماهانه (پریود)
* روییدن موی درشت در بالای عورت<ref> [https://hawzah.net/fa/Note/View/75553/%C2%A0%D8%A2%D8%BA%D8%A7%D8%B2-%D8%B3%D9%86-%D8%AA%DA%A9%D9%84%DB%8C%D9%81-%D9%BE%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%AF%D8%AE%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D9%86 سعیدی، «آغاز سن تکلیف پسران و دختران»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>


==مراسم بلوغ در ایران باستان==
=== در ایران باستان ===
تنها آیینی که در [[ایران]] در زمان بلوغ مراسم خاصی داشته دین زرتشت بوده که آیین «کُستی‌بستن» یا «کُشتی‌بستن» بوده است که نشان گذر از مرحلۀ نوجوانی به بزرگسالی بوده است. این مراسم جزء مهم‌ترین رسم‌های زرتشتیان به‌حساب می‌آمده و پس از از اجرای آن دختر یا پسر جزء به‌دینان قرار ‌گرفته و زندگی جدیدی را آغاز می‌کردند و از مزایای اجتماعی و دینی بهره‌مند می‌شدند. دختران هم از سن پانزده سالگی می‌توانستند [[ازدواج]] کنند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/239368/%D8%A8%D9%84%D9%88%D8%BA کریمی، «بلوغ»، وب‌سایت مرکز دائرۀالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref>
تنها آیینی که در [[ایران]] در زمان بلوغ مراسم خاصی داشته دین زرتشت بوده که آیین «کُستی‌بستن» یا «کُشتی‌بستن» بوده است که نشان گذر از مرحلۀ نوجوانی به بزرگسالی بوده است. این مراسم جزء مهم‌ترین رسم‌های زرتشتیان به‌حساب می‌آمده و پس از از اجرای آن دختر یا پسر جزء به‌دینان قرار ‌گرفته و زندگی جدیدی را آغاز می‌کردند و از مزایای اجتماعی و دینی بهره‌مند می‌شدند. دختران هم از سن پانزده سالگی می‌توانستند [[ازدواج]] کنند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/239368/%D8%A8%D9%84%D9%88%D8%BA کریمی، «بلوغ»، وب‌سایت مرکز دائرۀالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref>
   
   
در [[ایران]] باستان، مرسوم بوده وقتی پسران و دختران به سن پانزده سالگی می‌رسیدند طی یک مراسمی که در حضور پیشوای دینی یا بزرگ خاندان انجام می‌شده، آن‌ها را با زره و جوشن و شمشیر زینت می‌دادند. بعد از انجام این مراسم پسرها اجازه داشتند که همراه مردان طایفه به شکار و میدان نبرد بروند. در زمان زرتشت، چون او با جنگ و خونریزی مخالف بود و خواستار صلح و آرامش بود این جشن به‌صورت سدره‌پوشی تغییر پیدا کرد. آن‌ها به‌جای بستن شمشیر و کمند به کمر، کُشتی را جایگزین کردند و پوشیدن سدرۀ سفید و نازک را به‌جای زره و جوشن فولادی قرار دادند. از آن زمان به بعد سدره و کُشتی نماد صلح و آشتی و مهرورزی در بین ایرانیان شد.<ref> [http://jashnhaz.blogfa.com/post/152/%D8%AC%D8%B4%D9%86-%D8%A2%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D8%B3%D9%90%D8%AF%D8%B1%D9%87-%D9%BE%D9%88%D8%B4%DB%8C-%2C-%DA%A9%D9%8F%D8%B4%D8%AA%DB%8C-%D8%A8%D8%B3%D8%AA%D9%86 «جشن آیین سِدره پوشی، کُشتی بستن»، وب‌سایت جشن‌ها،آیین‌ها و گاه‌شمارهای آیین باستانی.]</ref>
در [[ایران]] باستان، مرسوم بوده وقتی پسران و دختران به سن پانزده سالگی می‌رسیدند طی یک مراسمی که در حضور پیشوای دینی یا بزرگ خاندان انجام می‌شده، آن‌ها را با زره و جوشن و شمشیر زینت می‌دادند. بعد از انجام این مراسم پسرها اجازه داشتند که همراه مردان طایفه به شکار و میدان نبرد بروند. در زمان زرتشت، چون او با جنگ و خونریزی مخالف بود و خواستار صلح و آرامش بود این جشن به‌صورت سدره‌پوشی تغییر پیدا کرد. آن‌ها به‌جای بستن شمشیر و کمند به کمر، کُشتی را جایگزین کردند و پوشیدن سدرۀ سفید و نازک را به‌جای زره و جوشن فولادی قرار دادند. از آن زمان به بعد سدره و کُشتی نماد صلح و آشتی و مهرورزی در بین ایرانیان شد.<ref> [http://jashnhaz.blogfa.com/post/152/%D8%AC%D8%B4%D9%86-%D8%A2%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D8%B3%D9%90%D8%AF%D8%B1%D9%87-%D9%BE%D9%88%D8%B4%DB%8C-%2C-%DA%A9%D9%8F%D8%B4%D8%AA%DB%8C-%D8%A8%D8%B3%D8%AA%D9%86 «جشن آیین سِدره پوشی، کُشتی بستن»، وب‌سایت جشن‌ها،آیین‌ها و گاه‌شمارهای آیین باستانی.]</ref>


==مراسم بلوغ در ایران معاصر==
=== در ایران معاصر ===
از سال 1374ش در [[ایران]] جشن‌‌‌هایی به‌نام «جشن تکلیف» برای دختران و پسران برگزار می‌شود. به گفتۀ کارشناسان دینی، جشن تكليف، نمادی از قرار گرفتن رسمی دخترها و پسرها در زمرۀ بندگان مسئول خداوند قرار مي‌گیرند و به‌طور مستقيم مخاطب بايد‌ها و نبايد‌هاي ديني و شرعي مي‌شوند.<ref> [https://www.irna.ir/news/83210532/%D8%AC%D8%B4%D9%86-%D8%AA%D9%83%D9%84%D9%8A%D9%81-%D8%A2%D8%BA%D8%A7%D8%B2-%D9%85%D8%B4%D9%82-%D8%A8%D9%86%D8%AF%DA%AF%D9%8A-%D9%88-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%D9%8A «جشن تكليف، آغاز مشق بندگي و زندگي»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref>
از سال 1374ش در [[ایران]] جشن‌‌‌هایی به‌نام «جشن تکلیف» برای دختران و پسران برگزار می‌شود. به گفتۀ کارشناسان دینی، جشن تكليف، نمادی از قرار گرفتن رسمی دخترها و پسرها در زمرۀ بندگان مسئول خداوند قرار مي‌گیرند و به‌طور مستقيم مخاطب بايد‌ها و نبايد‌هاي ديني و شرعي مي‌شوند.<ref> [https://www.irna.ir/news/83210532/%D8%AC%D8%B4%D9%86-%D8%AA%D9%83%D9%84%D9%8A%D9%81-%D8%A2%D8%BA%D8%A7%D8%B2-%D9%85%D8%B4%D9%82-%D8%A8%D9%86%D8%AF%DA%AF%D9%8A-%D9%88-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%D9%8A «جشن تكليف، آغاز مشق بندگي و زندگي»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref>
   
   
جشن تکلیف دختران، شور و نشاط بیشتری دارد و آن‌ها با چادر نمازهایی یک‌دست در این جشن حاضر می‌شوند. البته هدایایی هم در آخر به آن‌ها داده می‌شود. در این جشن، یک روحانی حضور دارد که برای بچه‌ها در مورد اهمیت بلوغ و وظایف دینی که نوجوانان با آن روبرو می‌شوند سخنرانی می‌کند. این جشن که با شادی و خاطره‌های خوب برای بچه‌ها همراه است در آخر با خواندن یک نماز جماعت در [[مدرسه]] یا [[مسجد]] به پایان می‌رسد.<ref> [https://www.mehrnews.com/news/4505461/%D8%AC%D8%B4%D9%86-%D8%A8%D9%84%D9%88%D8%BA-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%A8%D8%AF%D9%86-%D9%88-%D8%B4%D8%B1%D8%B9 رحمانی، «جشن بلوغ: در میانه بدن و شرع»، خبرگزاری مهر.]</ref>
جشن تکلیف دختران، شور و نشاط بیشتری دارد و آن‌ها با چادر نمازهایی یک‌دست در این جشن حاضر می‌شوند. البته هدایایی هم در آخر به آن‌ها داده می‌شود. در این جشن، یک روحانی حضور دارد که برای بچه‌ها در مورد اهمیت بلوغ و وظایف دینی که نوجوانان با آن روبرو می‌شوند سخنرانی می‌کند. این جشن که با شادی و خاطره‌های خوب برای بچه‌ها همراه است در آخر با خواندن یک نماز جماعت در [[مدرسه]] یا [[مسجد]] به پایان می‌رسد.<ref> [https://www.mehrnews.com/news/4505461/%D8%AC%D8%B4%D9%86-%D8%A8%D9%84%D9%88%D8%BA-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%A8%D8%AF%D9%86-%D9%88-%D8%B4%D8%B1%D8%B9 رحمانی، «جشن بلوغ: در میانه بدن و شرع»، خبرگزاری مهر.]</ref>
    
    
سیدبن‌طاووس، از علمای بزرگ و معروف [[شیعیان]] را مبتکر جشن تکلیف می‌دانند. وی وقتی پانزده سال قمری‌اش تمام شد جشنی گرفت و با شیرینی از مهمانان خود پذیرایی کرد و اعلام کرد که امروز روز جشن تشریف من است نه تکلیف؛ زیرا من رسماً به شرف و افتخار [[اسلام]] رسیدم و  انجام عبادات دینی برای من سختی و زحمتی ندارد و من این امور را با عشق به پروردگارم انجام می‌دهم.<ref> [https://hawzah.net/fa/Note/View/75553/%C2%A0%D8%A2%D8%BA%D8%A7%D8%B2-%D8%B3%D9%86-%D8%AA%DA%A9%D9%84%DB%8C%D9%81-%D9%BE%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%AF%D8%AE%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D9%86 سعیدی، «آغاز سن تکلیف پسران و دختران»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>
سیدبن‌طاووس، از علمای بزرگ و معروف [[شیعیان]] را مبتکر جشن تکلیف می‌دانند. وی وقتی پانزده سال قمری‌اش تمام شد جشنی گرفت و با شیرینی از مهمانان خود پذیرایی کرد و اعلام کرد که امروز روز جشن تشریف من است نه تکلیف؛ زیرا من رسماً به شرف و افتخار [[اسلام]] رسیدم و  انجام عبادات دینی برای من سختی و زحمتی ندارد و من این امور را با عشق به پروردگارم انجام می‌دهم.<ref> [https://hawzah.net/fa/Note/View/75553/%C2%A0%D8%A2%D8%BA%D8%A7%D8%B2-%D8%B3%D9%86-%D8%AA%DA%A9%D9%84%DB%8C%D9%81-%D9%BE%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%AF%D8%AE%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D9%86 سعیدی، «آغاز سن تکلیف پسران و دختران»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>
==مراسم بلوغ در دیگر کشورها==
هر سال در کشور ژاپن، در دومین دوشنبه ماه ژانویه جشن روز سِن یا جشن بلوغ جوانان ژاپنی برگزار می‌شود. دختران و پسران ژاپنی که به سن 20 سالگی می‌رسند با پوشیدن لباس سنتی «کیمونو» در جشن‌های خانوادگی و اجتماع حاضر می‌شوند و رسیدن به سن بزرگسالی را جشن می‌گیرند.<ref>[https://www.asriran.com/fa/news/821731/%D8%AC%D8%B4%D9%86-%D8%A8%D9%84%D9%88%D8%BA-%D8%AC%D9%88%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%DA%98%D8%A7%D9%BE%D9%86-%D8%B9%DA%A9%D8%B3 «جشن بلوغ جوانان در ژاپن»، وب‌سایت عصر ایران.]</ref>  در کُرۀ جنوبی هم هر سال در سومین دوشنبه ماه می، مراسم سنتی برگزار می‌شود که در آن، پایان 18 سالگی در مدارس دخترانه جشن گرفته می‌شود. دختران پس از این مراسم به دورۀ بزرگسالی وارد می‌شوند و خودشان را برای یادگیری رسم و رسوم و مستقل‌شدن از [[خانواده]] و پذیرش مسئولیت‌های بزرگ در زندگی آیندۀ خود آماده می‌کنند. دختران و پسران کره‌ای با پوشیدن لباس سنتی به‌نام «هانبوک» در این جشن شرکت می‌کنند.<ref>[https://saednews.com/fa/post/jshn-blogh-dkhtran-kre-i «آشنایی با جشن بلوغ دختران کره ای»، وب‌سایت ساعد نیوز.]</ref>
==مراسم بلوغ در ادیان دیگر==
[[یهودیان]] در جشنی به‌نام «بر میتسوا و بت میتسوا»، بلوغ پسران ۱۳ ساله و دختران ۱۲ ساله و ورود آنها به سن تکلیف را جشن می‌گیرند. [[مسیحیان]] نیز مراسمی به‌نام «تثبیت» برگزار می‌کنند که جشن ورود نوجوانان به جامعۀ دین‌داران دانسته می‌شود.<ref> [https://jamejamonline.ir/fa/news/788213/%D8%AC%D8%B4%D9%86-%D8%AA%DA%A9%D9%84%DB%8C%D9%81-%D8%A7%D8%B2-%DA%86%D9%87-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D8%A8-%D8%B4%D8%AF «جشن تکلیف از چه زمانی باب شد؟»، جام‌جم آنلاین.]</ref>
==پانویس==
==پانویس==
{{پانویس}}  
{{پانویس}}  
==منابع==
==منابع==
*قرآن کریم
*ابن‌فارس، أحمد‏، معجم مقاييس اللغة، به‌تحقیق عبدالسلام محمد هارون، قم، مكتب الاعلام الاسلامي‏، 1404ق.
* ابن‌منظور، محمد بن مكرم‏، لسان العرب، به‌تحقیق جمال‌الدین میردامادی، بیروت، دار الفكر للطباعة و النشر و التوزيع- دار صادر، 1414ق.
* جعفری لنگرودی، محمدجعفر، مبسوط در ترمینولوژی حقوق، تهران، گنج دانش، 1382ش.
* جناجی حلّی نجفی(کاشف الغطاء)، جعفر بن خضر، كشف الغطاء عن مبهمات الشريعة الغرّاء، به‌تحقیق مكتب الإعلام الإسلامي، قم، مرکز انتشارات و دفتر تبلیغات حوزه علمیه قم، 1380ش.
* حلّى، نجم‌الدين، شرائع الإسلام في مسائل الحلال و الحرام، به‌تحقیق عبدالحسين محمد على بقال‌، قم، اسماعیلیان، 1408ق.
* دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، وب‌سایت واژه‌یاب.
* رازی، محمد بن عمر، التفسير الكبير (مفاتيح الغيب)، بيروت، دار إحياء التراث العربي، 1420ق.
* راغب اصفهانى، حسين بن محمد، مفردات ألفاظ القرآن، به‌تحقیق صفوان عدنان داوودی، بیروت، دارالشامية، چ اول، 1412ق.
* الزحيلي، وهبة، الفقه الإسلامي و أدلته، دمشق، دارالفکر، بی‌تا.
* طبرسى، فضل بن حسن‏، مجمع البيان في تفسير القرآن‏، به‌تصحیح فضل‏الله‏ يزدى طباطبايى و هاشم رسولی، تهران، ناصرخسرو، 1372ش.
* طبرى، محمد بن جرير، جامع البيان فى تفسير القرآن(تفسير الطبرى)، بیروت، دار المعرفة، 1412ق.
* طريحي، فخر‌الدين بن محمد، مجمع البحرين‏، به‌تحقیق احمد حسينى اشكورى، تهران، مرتضوى‏، 1375ش.
* طوسی، ابوجعفر محمد بن حسن، المبسوط في فقه الإمامية، تهران، المكتبة المرتضوية لإحياء الآثار الجعفريه، 1387ق.
* عاملی جُبَعی(شهید ثانی)، زین‌الدین بن علی بن احمد،  مسالك الأفهام إلى تنقيح شرائع الإسلام، قم، مؤسسة المعارف الإسلامیة، 1413ق.
* عطاری کرمانی، عباس، این‌گونه فرزندتان را تربیت کنید، تهران، آسیم، ۱۳۸۳ش.
* مرویان حسینی، سید محمود و سید محمدباقر حجتی، کودک و نوجوان و تربیت جنسی، مشهد، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، 1394ش.
* معین، محمد، فرهنگ معین، تهران، زرین، ۱۳۸۲ش.
* نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1400ق.
* هارفیلد، جی.ای، روان‌شناسی کودک و بالغ، ترجمه مشفق همدانی، تهران، صفی علیشاه، 1377ش.
* بلوغ، پایان دوران کودکی، رسیدن به سن تکلیف و توانایی باروری.
* «آشنایی با جشن بلوغ دختران کره ای»، وب‌سایت ساعد نیوز، تاریخ درج مطلب: 1 آبان 1399ش.
* «آشنایی با جشن بلوغ دختران کره ای»، وب‌سایت ساعد نیوز، تاریخ درج مطلب: 1 آبان 1399ش.
* الحلی، یحیی ‌بن سعید،  الجامع للشرایع، در وب‌سایت کتابخانه مدرسه فقاهت، سال 1405ق.
* الحلی، یحیی ‌بن سعید،  الجامع للشرایع، در وب‌سایت کتابخانه مدرسه فقاهت، سال 1405ق.
خط ۱۶۹: خط ۱۱۹:
* «سن حیض (قرآن)»، ویکی‌فقه، تاریخ بازدید: 15 آذر 1401ش.
* «سن حیض (قرآن)»، ویکی‌فقه، تاریخ بازدید: 15 آذر 1401ش.
* کریمی، اصغر، «بلوغ»، وب‌سایت مرکز دائرۀالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: 8 دی 1398ش.
* کریمی، اصغر، «بلوغ»، وب‌سایت مرکز دائرۀالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: 8 دی 1398ش.
* راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات الفاظ القرآن، لبنان- بیروت، دارالقلم، چاپ اول، 1412ق.
*فیومی، احمد بن محمد، مصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر للرافعی، قم، مؤسسه دارالهجرة، چاپ دوم، 1414ق.
*مروج، حسین، اصطلاحات فقهی، قم، بخشایش، 1371ش.
*مهریزی، مهدی، بلوغ دختران: مجموعه مقالات، قم، 1376ش.
*وزیری، مجید، حقوق متقابل کودک و ولی در اسلام و موارد تطبیقی آن، تهران، شرکت چاپ و نشر بین الملل، 1387ش.
*هاشمى شاهرودى، محمود، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بيت عليهم السلام‏، موسسه دائرة المعارف فقه اسلامى بر مذهب اهل بيت عليهم السلام، مركز پژوهشهاى فارسى الغدير قم‏، 1426 ق‏.
برگرفته از «https://iranpedia.net/wiki/بلوغ»