قوامیت مرد: تفاوت میان نسخه‌ها

'''<big>قوامیت مرد</big>'''؛ سرپرستی و ولایت شوهر بر همسر در ساختار خانواده.

قوامیت مرد بر زن مفهومی است که در برخی متون دینی و فرهنگی مطرح شده و به مسئولیت‌ها و نقش‌های خاصی اشاره دارد که مردان در [[خانواده]] بر عهده دارند. این مفهوم معمولاً در چارچوب بحث‌های مربوط به حقوق و تکالیف زن و مرد در اسلام و دیگر فرهنگ‌ها مطرح می‌شود. در برخی فرهنگ‌ها، قوامیت مردان ممکن است به شکل‌های دیگری تفسیر شود، اما در اسلام، این مفهوم بیشتر بر پایۀ [[مسئولیت‌پذیری]] و [[عدالت جنسیتی]] استوار است.

==مفهوم‌شناسی==

«قوّام» از ریشه قیام<ref>[https://lib.wrc.ir/Download.php?ID=9258&fn=374040624f3b83a7081e46d13dfb5e6e.pdf عظیم‌زاده اردبیلی، «قوامیت مرد از نگاه قرآن کریم و کنوانسیون رفع تبعیض علیه زنان»، 1387ش، ص23]؛ [https://lib.wrc.ir/Download.php?ID=2893&fn=ff71762e26eced725f2b339c7f3dd82b.pdf علائی رحمانی، «بررسی تحلیلی قوامیت در آیه «الرجال قوامون علی النساء»»، 1383ش، ص27]؛ مقدادی، «بررسی مفهوم و مبانی سرپرستی و قوامیت مرد»، ص3.</ref> و به‌معناى اشراف بر امر يا مال و حمايت و سرپرستى است. «قيّم» کسى است که تدبیر امور را در دست داشته و آن را اصلاح می‌کند.<ref>[https://lib.wrc.ir/Download.php?ID=2861&fn=57a6b15af5c380f8b148bc3c0d1a4f18.pdf مقدادی، «ریاست مرد در رابطه زوجیت»، 1381ش، ص1.]</ref> قوامیت در فقه اسلامی بر‌گرفته از آيۀ ۳۴ سوره نساء، «الرجال قوّامون على النساء» است.<ref>[https://lib.wrc.ir/Download.php?ID=9258&fn=374040624f3b83a7081e46d13dfb5e6e.pdf عظیم‌زاده اردبیلی، «قوامیت مرد از نگاه قرآن کریم و کنوانسیون رفع تبعیض علیه زنان»، 1387ش، ص23].</ref><ref>قرشی، قاموس قرآن، 1371ش، ج7، ص52</ref> محمدتقی جعفری معتقد است که قوامیت در این آیه به‌معنای قیّم در اصطلاح فقهی و حقوقی، مانند قيّم صَغير و قيّم ديوانه، نیست؛ زیرا آیات فراوانی در قرآن به تساوی ارزش و شخصیت زن و مرد اشاره دارند و زن در تمام شئون اقتصادى، اخلاقى، مذهبى و اجتماعى از آزادى و اختيار كامل برخوردار است؛ فقط این شرط وجود دارد که فعالیت‌های زن، مزاحم حق شوهر نباشد. البته برای مرد نیز وظایفی دربارۀ زن وجود دارد که باید از عهدۀ آن برآید. هدف این وظایف دوسویه، تقویت [[خانواده گرایی|خانواده‌گرایی]] و [[تحکیم خانواده|تحکیم بنیان خانواده]] است که اساسی‌ترین عنصر اجتماع به شمار می‌رود. از این منظر، قواميت مردان بر زنان در زبان قرآن، به معنای فرمانروايی نيست، بلكه به‌معنای [[سرپرستی خانواده]] و [[مسئولیت‌پذیری]] بوده و نوعی وظیفه و خدمتگزاری است. برخی نیز قیام در آیه را به‌معنای محافظت و اصلاح در نظر می‌گیرند.<ref>ابن منظور، لسان العرب، 1414ق، ج12، ص496</ref> بع طور کلی، مفسرین در مورد مفهوم واژه قوامون دو دیدگاه دارند:

با توجه به‌این دو معنا برای واژه قوامون از نظر لغوی و تفسیری، قوامیت در آیه اشاره به‌این دارد که [[مردان]]، تکلیف یا حق حکومت یا سرپرستی بر [[زنان]] در [[خانواده]] یا جامعه را دارا می‌باشند. چنان‌چه معنی تکلیف از آن فهمیده شود مسلماً به معنای سلب کرامت زنان نیست، بلکه باری بر دوش مردان می‌باشد و اگر معنی حق از آن دریافت گردد، باز حقی است که پروردگار بر اساس حکمت و عدالت و نیز برای نظم در امور مربوط به جامعه یا خانواده به مردان عطا کرده است که البته در برابر آن حقوقی را نیز به زنان اختصاص داده‌است؛ مانند [[نفقه]] و [[مهریه]].<ref> [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1225634 هاشمی علی آبادی، «بررسی شبهه اخلاقی سلب کرامت زنان در صدرآیه 34 سوره نساء»، 1394ش ص170] </ref>

در عهد عتيق، به‌ویژه آيات خلقت زن، ریاست مرد بر [[خانواده]]، مطـرح شده و عهد جدید نیز برای مرد حق قوامیت قائل شده و زن را در تمامی امور مطیع شوهر ‌دانسته است. البته، در عهدین، دائره قوامیت مرد بر زن، فقط وابسته به محيط خانواده نیست؛ بلکه همه امور جامعه و زندگی را در بر‌مى‌گيرد.

ادلۀ قوامیت در فقه اسلامی، شامل آیات و روایات است؛ اما مهم‌ترین دلیل قوامیت، آیه 34 سوره نساء است. در این آیه قوامیت مرد، به‌معنای سرپرستی و عهده‌دار بودن امور زنان است و با بیان صفات زنان صالح و غیر‌صالح، نشان می‌دهد که ماهیت قوامیت، حق امتثال شوهر است.<ref>[https://lib.wrc.ir/Download.php?ID=2504&fn=536fb4bbace036c91b49b2ca5e072796.pdf حکیم باشی، «آيه نشوز و ضرب زدن: از نگاهي ديگر»، 1380ش، ص103]؛ [https://lib.wrc.ir/Download.php?ID=11234&fn=ed30aab9e49a873de64e9626d1f2068d.pdf دهقان، «ماهيت قواميت شوهر»، 1389ش، ص16-14].</ref> در‌‌واقع، قوامیت مربوط به مديريـت اجـرايى است و بیانگر تـوانايى مرد در مسائل اجتمـاعـى، اقتصادى و تلاش براى تحصيل مال و اداره زندگى است؛ اما نباید مزيت قلمداد شده و مورد سوء استفاده قرار گیرد.<ref>[https://lib.wrc.ir/Download.php?ID=15046&fn=49216eb8ac5ccf98e8a90e9a87f0a33c.pdf مظاهری، «قیمومت و شخصیت زن»، 1391ش، ص14].</ref>  

در قانون مدنی جمهوری اسلامی ایران، قوامیت مرد بر زن پذیرفته شده<ref>[https://lib.wrc.ir/Download.php?ID=7995&fn=1c34b2511f31eeed60c191065305ea06.pdf مولایی‌نیا، «بررسي آيه ‌«الرِّجالُ قَوَّامُونَ عَلَي النِّساء» با رويكرد به تفاسير شيعي»، 1387ش، ص132].</ref> و در مادۀ 1105، رياست بر [[خانواده]] از خصايص شوهر بیان شده است.<ref>[https://jplr.atu.ac.ir/article_2238_993812e98939329a33d7655c4bfce5a5.pdf. پروین و حسینی، «شرایط، قلمرو و آثار فقهی و حقوقی ریاست زوج در رابطه با زوجه»، 1392ش، ص66.]</ref>

==کارکرد‌های قوامیت مرد بر زن==

آیه «الرِّجَالُ قَوَّامُونَ عَلَی النِّسَاءِ بِمَا فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلَی بَعْضٍ»<ref>سوره نساء، آیه 34.</ref> از یک واقعیت جاری در طبیعت و تکوین جهان، خبر می‌دهد که بر پایه آن، جنس مرد دارای طبیعت، تکوین و ویژگی‌های جسمانی و روانی متمایزی از جنس زن است و متناسب با آن، روابط انسانی میان مردان و زنان تعریف می‌شود. نهاد خانواده بر اساس این واقعیت زیستی‌روانی بنا می‌شود و مردان، ضعف نِسبیِ طبیعت زنان در انجام برخی امور را جبران می‌کنند. طبیعت زنان نیز همین انتظار را از مردان دارد که به ایشان یاری برسانند تا نهاد خانواده به اهداف طبیعی خود دست پیدا کند. زنان و مردان به این طبیعت خود و جنس مخالف، آگاهی تجربی دارند.<ref>[http://ijtihadnet.ir/%d9%82%d9%88%d9%91%d8%a7%d9%85%db%8c%d8%aa-%d9%85%d8%b1%d8%af%d8%a7%d9%86-%d8%a8%d8%b1-%d8%b2%d9%86%d8%a7%d9%86-%d8%af%d8%b1-%da%a9%d8%b4%d8%a7%da%a9%d8%b4-%d8%b3%d9%87-%da%af%d8%a7%d9%86%d9%87-%d8%aa/ راد، «قوّامیت مردان بر زنان در کشاکش سه‌گانه تکوین، تشریع و اخلاق»، وب‌سایت شبکه اجتهاد].</ref>

قوامیت مردان، برای خود آنها، زنان، فرزندان و جامعه ثمراتی به همراه دارد. قوامیت، موجب پاسخ به نیاز‌های فطری مرد و زن شده و سلامت روان اعضای [[خانواده]] را به دنبال دارد.<ref>[http://ensani.ir/file/download/article/1657077398-9713-26-4.pdf رستگار و همکاران، «تاثیر و نقش قوامیت مرد در خانواده بر تربیت فرزند؛ با رویکرد روانشناسی مثبت»، 1400ش، ص68].</ref> در فرزندان نیز موجب [[جامعه‌پذیری فرزندان در اسلام|جامعه‌پذیری]]، نظم‌پذیری، ایجاد بستر مناسب برای رشد و تقویت سلامت جسمی و شخصیتی، رشد نقش جنسیتی و ایجاد الگوی سالم در خانواده و جامعه می شود. همچنین قوامیت مردان بر زنان، خانواده‌ای کارآمد و دور از آسیب‌های اجتماعی و در نتیجه، جامعه‌ای سالم را در پی دارد.<ref>[http://ensani.ir/file/download/article/1657077398-9713-26-4.pdf رستگار و همکاران، «تاثیر و نقش قوامیت مرد در خانواده بر تربیت فرزند؛ با رویکرد روانشناسی مثبت»، 1400ش، ص76].</ref>  

#شکست استعدادها و شخصیت مرد و جریحه‌دار شدن [[غرور مردانه در خانواده]]؛

#تاثیر منفی عمیق در روان فرزندان و ایجاد اختلال در تربیت آنها به‌ویژه [[تربیت دینی کودک|تربیت دینی]]، [[تربیت جنسی کودک|تربیت جنسی]] و [[تربیت اقتصادی فرزندان]]؛

#کاهش [[صمیمیت زوجین]] و کاهش همکاری آنها در توجه به [[نیازهای عاطفی]] یکدیگر؛

#سوء استفاده سرمایه‌داران از زنان در بازار کار؛

#نادیده‌انگاری تفاوت‌های جنسیتی که در چارچوب [[عدالت جنسیتی]]، خاستگاه [[تفکیک جنسیتی در اسلام|تفکیک جنسیتی]] و [[تقسیم کار جنسیتی در اسلام|تقسیم کار جنسیتی]] از منظر اسلام می‌شود؛

#تزلزل بنیان [[خانواده]] و افزایش آمار [[طلاق]] و طلاق عاطفی که پیامدهای پدیدۀ [[فرزندان طلاق]] و [[زنان سرپرست خانوار]] را نیز بر جامعه تحمیل می‌کند. اگر [[سازگاری زن در خانواده]] وجود نداشته باشد یا [[خشونت خانگی]] از نوع [[خشونت علیه زنان]] یا [[خشونت علیه مردان]]، [[رابطه زناشویی]] را به [[تعارضات زناشویی]] و جدایی منتهی سازد، [[زنان مطلقه]] به‌دلیل [[آسیب‌پذیری زنان مطلقه|آسیب‌پذیری]]، با چالش‌های فراوانی روبرو می‌شوند.<ref>[http://ensani.ir/file/download/article/1657077398-9713-26-4.pdf رستگار و همکاران، «تاثیر و نقش قوامیت مرد در خانواده بر تربیت فرزند؛ با رویکرد روانشناسی مثبت»، 1400ش، ص62].</ref>

سنایی و ابن عربی، [[مردان]] را عقل‌گرا‌تر از [[زنان]] می‌دانند و [[زن]] را ذاتاً انسانی ناقص العقل تصور می کنند؛ به‌همین سبب برای‌ مردان‌ نسبت به‌زنان حق تسلّط قائلند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1460831/ جعفری، «مفهوم شناسی قوامیت مرد بر زن در تفاسیر عرفانی با رویکرد انتقادی»، 1397ش، ص55] </ref> پژوهشگران در خصوص نقد این دیدگاه بیان می‌کنند که نقصان عقل در زنان بـا‌ قرآن <ref>سوره مؤمنون، آیه14</ref> در تناقض است و در هیچ آیه‌ای از‌ آیات قرآن‌ مطلبی در مورد نـاقص‌العقل بـودن زنان نیست؛ بلکه از درایـت و عقل [[زنانی]] مانند بلقیس به جهت رفتار مدبرانه‌اش در برابر‌ حضرت سلیمان ‌(ع)، [[مادر]] حضرت موسی (ع) که در اوج احساسات [[مادری]] فـرزند خـود را به نیل‌ می‌سپارد و نیز آسیه که در برابر‌ [[همسر]] مـشرک‌ خـود در نقش یک اصلاح‌گر عمل می‌نماید سخن گفته است. بنابراین وجود احـساسات‌ در زنان نمی‌تواند دلیـلی مـستدل بر نقصان عقل در آنان به‌شمار رود.<ref>جعفری، «مفهوم شناسی قوامیت مرد بر زن در تفاسیر عرفانی با رویکرد انتقادی»، 1397ش، صص55-56</ref>

خواجه عبدالله انصاری، یثربی و قشیری، یکی از دلایل فضل [[مردان]] بر [[زنان]] را در قدرت بـدنی مردان بیان کرده‌اند. از دیدگاه این گروه، مردان از باب کارائی‌ و توانایی‌های جسمانی از قوّت افزون‌تری بهره‌مند هستند و قدرت جسمانی آن‌ها کامل‌تر می‌باشد و قوامیت، وظیفه بیشتری را برای مردان در بر دارد اما این مسئله به معنای بی‌اعتباری زنان نیست.<ref>جعفری، «مفهوم شناسی قوامیت مرد بر زن در تفاسیر عرفانی با رویکرد انتقادی»، 1397ش، ص54</ref> پژوهشگران بیان می‌کنند که زنان با به دنیا آوردن فرزند که با درد زیادی همراه است و نیز برخی از زنان که علاوه بر نقش‌های [[همسری]] و [[مادری]] به تأمین معاش [[خانواده]] نیز می‌پردازند، ملاک های نیرومندی مانند تحمل سختی‌ها و تأمین مخارج خانواده را بیش‌تر از مردان دارا هستند.<ref>جعفری، «مفهوم شناسی قوامیت مرد بر زن در تفاسیر عرفانی با رویکرد انتقادی»، 1397ش، صص56-57</ref>

این نظریه‌ تحت عنوان خلقت حـوا از دنـده چپ آدم مـطرح شده است که کاشفی سبزواری، ابن عربی و مولوی با استناد به‌‌همین‌ نظریه تسلّط [[مرد]] بر‌ [[زن]] را مطرح نموده‌اند.<ref>جعفری، «مفهوم شناسی قوامیت مرد بر زن در تفاسیر عرفانی با رویکرد انتقادی»، 1397ش، ص57</ref> پژوهشگران بیان می‌کنند که هیچ‌‌کدام از آیات قرآن کریم با صـراحت اشـاره بـه خلقت اولیه مرد یا زن نشده است و هرگاه قرآن کریم در مورد خلقت سخن گفته اسـت زن و مرد را با هم به‌کار‌ برده‌‌است.<ref>جعفری، «مفهوم شناسی قوامیت مرد بر زن در تفاسیر عرفانی با رویکرد انتقادی»، 1397ش، صص57-58</ref>

علامه جعفری، حکمت‌ در تشریع‌ قوامیت‌ [[مرد]] را در این مسئله می‌داند که‌ هیچ‌ گروهی‌، حتی‌ دو نفره‌ سیر حرکت و برنامه‌هایشان بدون این که یکی از آنان مسئول باشد‌ به سامان نمی‌رسد؛ بنابراین‌ در [[خانواده]] که‌ اساسی‌ترین‌ مجموعه در جامعه است به طریق اولی‌ باید چنین‌ باشد و اداره‌‌ خانواده‌ را به‌ یکی‌ از چهار حالت‌ ذیل‌ متصور می‌شود:

# اداره‌‌ آن‌ با [[مرد]] و [[زن]] است‌ که‌ چنین‌ حالتی‌ ممکن نیست، به‌دلیل این که حتی اگر دو مرد نیز با هم مسئول‌ شوند، برخورد و تزاحم پیش خواهد آمد.

# تنها [[زن]] مسئول‌ باشد؛ که‌ در این حالت نیز تنظیم کردن‌ ارتباطات در [[خانواده]] با اختلالات و موانعی‌ مواجه می‌شود.

# پدرسالاری‌ سلطه‌گرانه‌ که‌ در برخی از جامعه‌ها‌ وجود دارد، اما چنین‌شکلی نیز‌ فضای‌ جامعه‌ را متشنج‌ می‌کند، ارزش‌های‌ [[زن]] را از نادیده می‌گیرد و فرزندان را دچار مشکلاتی در زندگی [[خانوادگی]] می‌نماید.

# یک نظام‌ شورایی‌ با سرپرستی‌ [[مرد]] و مأموریت‌ اجرایی‌ او که‌ همراه‌ با اعتدال باشد و معنای‌ قوام‌ نیز همین می‌باشد. اشکالی که برخی‌ غربی‌ها‌ بر اسلام‌ وارد می‌کنند به‌این مضمون که‌ اسلام، مرد را امیر کرده و [[زن]] را اسیر نموده، به‌سبب عملکرد بیرونی‌ بعضی‌ از جوامع‌ اسلامی‌ و برداشت‌های‌ غلط‌ از آیه <ref>سوره نساء، آیه‌‌34</ref> می‌باشد.

بر اساس این دیدگاه، قوام، به معنای قیّم‌ مصطلح‌ فقهی و حقوقی‌ نیست‌ بلکه قوامیت‌ بر‌اساس‌ علت‌ طبیعی‌ می‌باشد‌ نه‌ تحکمی و قراردادی.<ref>جعفری، ترجمه‌ و تفسیر نهج‌البلاغه، 1362ش، ج‌ 11، ص‌ 267</ref> به طور کلی اکثر فقها و مفسران، ادله <ref>آیه قوامون: سوره نساء، آیه34 و آیه درجه: سوره بقره، آیه228</ref> موجود برای ظرف قوامیت را فقط منحصر به‌روابط درون [[خانواده]] دانسته‌اند. در مقابل آنان، گروهی دیگر از فقها و مفسران، ظرف قوامیت [[مرد]] را در روابط اجتماعی نیز اثبات می‌کنند.<ref> [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1778175/ دهقان، «قلمرو قوامیت مرد؛ خانواده یا اجتماع»، 1394ش، صص158-159] </ref>

از منظر دین‌پژوهان مسلمان، ویژگی‌‌ها و تفاوت‌های جسمی و روان‌شناختی مردان و زنان، تدبیری الهی در جهت حفظ و تدام زندگی خانوادگی است.<ref>[https://lib.wrc.ir/Download.php?ID=12616&fn=b8a53734c7375663b7b1705cff2fe838.pdf نصیری، «فلسفه و گستره قيوميت مردان بر زنان در نظام خانواده»، 1389ش، ص80]. </ref> ویژگی‌های متفاوت زن و مرد، موجب پاسخ‌گویی به نیاز طبیعی و فطری هر یک بوده و در واقع، فلسفه واگذاری تکالیف شرعی در زندگی زناشویی است.<ref>

[http://jqr.isca.ac.ir/article_22332_f7f08886e1874bce4f639265750ab7b3.pdf سجادی، «قوامیت مردان بر زنان در خانواده»، 1380ش، ص14.]</ref> مردها به‌صورت طبیعی، در برابر رويدادهاى خشن زندگى و رويارویى با عوامل مزاحم در طبيعت و اجتماع از توانایی بیشتری برخوردار هستند و آمادگى دائمى برای گرداندن گردونه‌هاى اقتصادى دارند. از سوی دیگر، زن‌ها محدوديت‌های طبیعی در دوران قاعدگى و ماه‌هاى [[بارداری]] و [[زایمان|وضع‌حمل]] و دوران [[شیردهی|شيردهى]] و مانند آن دارند. بر این اساس، عبارت «بِما فَضَّلَ اللهُ بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ» در آیه 34 سوره نساء، به تفاوت‌های طبیعی زن و مرد، به‌ویژه در تأمین معیشت، اشاره دارد و توجهی به قیّم‌بودن مرد بر زن ندارد و ارزش انسانیِ مرد را برتر از زن نمی‌داند.<ref>[https://lib.eshia.ir/86110/11/271 جعفری، ترجمه و تفسیر نهج‌البلاغه، 1376ش، ج11، ص271].</ref> محمدتقی جعفری با استناد به آیه 32 سوره نساء «وَلا تَتَمَنَّوْا ما فَضَّلَ اللهُ بِه بَعْضَكُمْ عَلى بَعْضٍ، لِلرِّجالِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبُوا وَلِلنِّساءِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبْنَ»، نتیجه می‌گیرد که علت سرپرستى مرد در خانواده، برترى و امتياز مرد در انسانیت و [[کرامت انسانی]] نيست، بلكه این سرپرستی و قوامیت، اشاره به ویژگی‌های جبرى و طبيعى در صنف مردان دارد كه ارزش خاص انسانى به شمار نمى‌آید و چیزی که ارزشمند است دستاوردهایی است که هر یک از جنس زن و مرد با تکیه بر ظرفیت‌های وجودی و انسانی خویش، کسب می‌کنند.<ref>[https://lib.eshia.ir/86110/11/272 جعفری، ترجمه و تفسیر نهج‌البلاغه، 1376ش، ج11، ص272].</ref>

* دلیل اول، استدلال به‌عمومیت ملاک در آیه قوامون است. یعنی ملاک قوامیت [[مردان]] تفضیل تکوینی آنان بر [[زنان]] است که هم در [[خانواده]] و هم در مشارکت‌های اجتماعی مردان بر زنان قوامیت دارند.<ref>سبحانی، نظام القضاء و الشهاده فی الشریعه الاسلامیه الغراء، 1418ق، ج1، ص58</ref> نقد اول این که آیه برای قوامیت، ملاک دو جزئی تفضیل الهی و انفاق مردان را بیان می‌کند. تفضیل الهی، عام است ولی انفاق تنها از سوی [[شوهران]] انجام می‌شود.<ref>منتظری، دراسات فی ولایه الفقیه و فقه الدوله الاسلامیه، 1409ق، ج1، ص351</ref> نقد دوم این‌که لزوم تخصیص اکثر ایجاد می‌شود؛ زیرا مردان تنها در مسئله ولایت و قضاوت بر زنان قوامیت دارند و غیر از این دو، زنان از عموم دلیل قوامیت خارجند.<ref>منتظری، دراسات فی ولایه الفقیه و فقه الدوله الاسلامیه، 1409ق، ج1، ص351</ref>

 

* دلیل دوم، تنقیح مناط است. یعنی ملاکی که آیه قوامون برای قوامیت [[مردان]] درون خانواده بیان کرده برتری مردان بر [[زنان]] در عقل، تدبیر و نیروی جسمانی است که این ملاک در رابطه عموم مردان و زنان نیز وجود دارد و فقط در رابطه [[شوهر]] و [[همسر]] دیده نمی‌شود.<ref>سیفی مازندرانی، دلیل تحریر الوسیله: ولایه الفقیه، بی‌تا، ص147</ref> اما این دلیل نیز از این جهت که تفضیل الهی را تنها ملاک قوامیت دانسته مورد نقد قرار گرفته‌است.<ref>دهقان، «قلمرو قوامیت مرد؛ خانواده یا اجتماع»، 1394ش، صص161-162</ref>

 

 

* دلیل چهارم، استناد به اطلاق آیه درجه است.<ref>گلپایگانی، کتاب القضاء، 1413ق، ج1، ص46</ref> این دلیل نیز مورد نقد قرار گرفته و اشکال اول آن است که آیه درجه با توجه به سیاق، ویژه [[زنان]] مطلقه رجعیه است و تعمیم آن به همه زنان بدون دلیل است. اشکال دیگر این است که بر‌فرض وجود اطلاق، درجه در این آیه نکره در سیاق اثبات است و عمومیتی ندارد.<ref>دهقان، «قلمرو قوامیت مرد؛ خانواده یا اجتماع»، 1394ش، ص163</ref>

 

* دلیل پنجم، اولویت قطعیه است. یعنی وقتی در مورد [[خانواده]] ولایت [[زن]] نفی می‌شود و [[مرد]] بر زن قوامیت دارد، در اجتماع که به تدبیر و توانایی بیش‌تری نیاز است به طریق اولی قوامیت برای مرد اثبات می‌شود.<ref>گلپایگانی، کتاب القضاء، 1413ق، ج1، ص44</ref> اولویت در این دلیل نیز مورد نقد قرار گرفته‌است به‌این صورت که می‌گویند در محیط خانواده نیاز به‌داشتن سرپرست است و شارع برای دفع نزاع، مرد را به‌هر دلیلی سرپرست خانواده قرار داده اما در اجتماع که چنین ضرورتی وجود ندارد [[زنان]] نیز می‌توانند با‌داشتن شرایط قوامیت داشته باشد.<ref>منتظری، دراسات فی ولایه الفقیه و فقه الدوله الاسلامیه، 1409ق، ج1، ص351</ref>

* اولین دلیل، شان نزول آیه قوامون است.<ref>منتظری، دراسات فی ولایه الفقیه و فقه الدوله الاسلامیه، 1409، ج1، ص350؛ سبحانی، نظام القضاء و الشهاده فی الشریعه الاسلامیه الغراء، 1418ق، ج1، ص57</ref> اما علامه طباطبایی به آن اشکالی کلامی وارد می‌کند.<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، 1417ق، ج4، ص349</ref> اشکال دوم که به دلیل شأن نزول وارد شده بر فرض درستی این گزارش تاریخی، این است که خاص بودن شان نزول دلیلی برای محدودیت آیه به‌ [[خانواده]] نمی‌شود و دامنه معنای آیه را الفاظ آیه معین می‌کند نه شان نزول.<ref>دهقان، «قلمرو قوامیت مرد؛ خانواده یا اجتماع»، 1394ش، ص164</ref> اشکال سوم، اشکال به‌سند این شان نزول است که از طرق مختلف، اعتبار سندی ندارد.<ref>دهقان، «قلمرو قوامیت مرد؛ خانواده یا اجتماع»، 1394ش، ص164</ref>

 

* دومین دلیل، خاص بودن انفاق است؛ به‌این معنا که محدودیت قوامیت به [[خانواده]]، قرینه "بما انفقوا" در آیه است.<ref>اردبیلی، فقه القضاء، 1423ق، ج1، ص91</ref> آیه برای قوامیت ملاکی دو جزئی بیان می‌کند: تفضیل الهی و پرداخت [[نفقه]] از سوی مرد. جزء اول ملاک در عموم [[مردان]] است ولی جزء دوم ملاک، ویژه [[شوهران]] است. بنابراین قوامیت، معلول ملاک دو جزئی است و در خارج از خانواده که مردان مسئول پرداخت نفقه زنان نیستند قوامیتی نیز وجود ندارد. به این دلیل نقد و خدشه‌ای وارد نشده‌است.<ref>دهقان، «قلمرو قوامیت مرد؛ خانواده یا اجتماع»، 1394ش، ص165</ref>

 

* سومین دلیل، استناد به سیاق آیات است.<ref>سبحانی، نظام القضاء و الشهاده فی الشریعه الاسلامیه الغراء، 1418ق، ج1، ص57</ref> در نقد دلیل سیاق، علامه طباطبایی اشکالی را بیان می‌کند. ایشان بین این‌که صدر آیه به‌معنای عموم [[مردان]] و [[زنان]] باشد و ادامه آیه احکام ویژه [[خانواده]] را بیان ‌کند منافاتی نمی‌بیند.<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، 1417ق، ج4، ص344</ref> برخی اشکالی که علامه به این دلیل سیاق می‌کند را رد می‌نمایند و اشکال دیگری به بیان علامه وارد می‌کنند، این که علامه بر پایه این پیش فرض است که صدر آیه عام است، در صورتی که صدر آیه به قرینه انفاق که تعلیق قوامیت است به‌ خانواده محدود است. پس دلیل سیاق بدون اشکال، محدودیت قوامیت به خانواده را به‌اثبات می‌رساند.<ref>دهقان، «قلمرو قوامیت مرد؛ خانواده یا اجتماع»، 1394ش، ص167</ref>

 

* چهارمین دلیل، معقول نبودن عمومیت قوامیت است.<ref>موسوی گرگانی، المرأه و القضاء فی الاسلام، 1423ق، ص138</ref> یعنی اگر قوامیت در [[خانواده]] منحصر نباشد لازمه‌اش این است که هر [[مردی]] بر هر [[زنی]] قوامیت داشته باشد که چنین عمومی مراد شارع نیست. اشکالی که به‌این دلیل وارد می‌شود این است که، آیه با توجه به انصراف و مناسبات حکم و موضوع، قوامیت را تنها در مواردی بیان می‌کند که به قیمومیت نیازمند است نه در همه روابط اجتماعی.<ref>منتظری، دراسات فی ولایه الفقیه و فقه الدوله الاسلامیه، 1409ق، ج1، ص350</ref> این اشکال مورد مناقشه قرار می‌گیرد به این صورت که قوامیت عموم [[مردان]] بر عموم [[زنان]] به نحو عموم استغراقی در محدوده [[خانواده]] معقول است، زیرا بر‌پایه آن هر [[شوهری]] برای [[همسر]] خود قوامیت دارد اما این عموم استغراقی در خارج از خانواده نامعقول است.<ref>دهقان، «قلمرو قوامیت مرد؛ خانواده یا اجتماع»، 1394ش، ص168</ref>

دربارۀ گسترۀ قوامیت، دیدگاه‌های متفاوتی میان فقها و اندیشمندان مسلمان شکل گرفته است؛ ازجمله ولایت مطلق مردان بر زنان در محیط [[خانواده]] و جامعه؛ ولایت مردان تنها در محیط خانه با تمام ابعاد آن؛ ولایت مردان تنها در بعد اقتصادی؛ ولایت اجمالی. در چارچوب تمام این رویکردها، مسئولیت‌های زیر به‌عهدۀ مرد نهاده شده است:

#مسئولیت مالی: مرد موظف است نیازهای مالی خانواده را تأمین و [[اقتصاد خانواده]] را مدیریت کند.

#حمایت و مراقبت: قوامیت شامل حمایت عاطفی، اخلاقی و اجتماعی از خانواده می‌شود و مرد باید از [[خشونت خانگی]] و [[خشونت علیه زنان]] پرهیز کند؛ زیرا [[خشونت خانگی از منظر آموزه‌های اسلام]] کاملا مردود است.

#عدالت و احترام: این مسئولیت‌ها باید با عدالت و احترام متقابل همراه باشد و [[حسن خلق در خانواده|حسن خلق]] و [[مهرورزی در خانواده]]، [[محبت شوهر به زن]] و [[محبت زن به شوهر]]، همواره مورد توجه باشد.

#همکاری زن و مرد: قوامیت به‌معنای نفی زن در تصمیم‌گیری‌های خانوادگی او نیست، بلکه زن و مرد باید در امور خانواده همکاری کنند. در این چارچوب باید [[نقش همسری زن|نقش همسری]]، [[نقش مادری]] و [[نقش تربیتی مادر|نقش تربیتی]] زن و همچنین [[حقوق مالی زن در زندگی مشترک|حقوق مالی]]، [[حقوق جنسی زن|حقوق جنسی]]، [[حقوق خانوادگی زن مسلمان|حقوق خانوادگی]] و [[جایگاه خانوادگی زن در ادیان|جایگاه خانوادگی]] زن مراعات شود.<ref>[https://lib.wrc.ir/Download.php?ID=17502&fn=970cfa9d18cf7d49154e77892dce92c6.pdf زاهدی فر و همکاران، «بررسي و تحليل آيه شريفه «الرجال قوامون علی النساء»»، 1393ش، ص 97-93]؛ [https://lib.wrc.ir/Download.php?ID=7219&fn=b463bc45d9d3eda519351cc14f0367be.pdf سلطانی، «نگاهي به آيه 34 سوره نساء»، 1387ش، ص12]؛ [https://lib.wrc.ir/Download.php?ID=9258&fn=374040624f3b83a7081e46d13dfb5e6e.pdf عظیم‌زاده اردبیلی، «قوامیت مرد از نگاه قرآن کریم و کنوانسیون رفع تبعیض علیه زنان»، 1387ش، ص24]؛ [https://lib.wrc.ir/Download.php?ID=15345&fn=ba30dccc6427cb421bfed0ef90a04ccc.pdf قربان‌نیا و حافظی، «تصویر ریاست مرد بر خانواده درآینه وحی»، 1390ش، ص39.] </ref>

قوامیت نوعی ولایت است، به این معنا که در برخی تصرفاتِ زن، اذن شوهر شرط بوده<ref>[https://lib.wrc.ir/Download.php?ID=11234&fn=ed30aab9e49a873de64e9626d1f2068d.pdf دهقان، «ماهيت قواميت شوهر»، 1389ش، ص16-14].</ref> و مرد می‌تواند بنا‌بر مصلحت، برای تأمین سعادت [[خانواده]] از این حق استفاده کند.<ref>[https://lib.wrc.ir/Download.php?ID=2134&fn=9eb3c6d612655ab1b9e04fb55ce8d935.pdf مهریزی، «سرپرستي و رياست خانواده»، 1380ش، ص29]؛ [https://lib.wrc.ir/Download.php?ID=15359&fn=c26f6fdcf552c25e6115c4d902e25872.pdf بصیری، «سوء استفاده از سمت ریاست بر خانواده»، 1391ش، ص36].</ref> از جمله مصادیق قوامیت، عبارت است از:  

*انشاء [[طلاق]] توسط مرد؛ در [[فرآیند طلاق]] از [[طلاق در اسلام|نظر اسلام]]، [[حق طلاق زن]] و همچنین امکان [[رجوع در طلاق]]، دیده شده است.

*لزوم اذن شوهر در [[روزه]] و [[حج]] مستحبی زن؛

*لزوم اذن شوهر در خروج زن از منزل؛

*لزوم اذن شوهر در [[نذر]] متعلق به اموال زن؛

*لزوم اذن شوهر در قَسم و [[صدقه]].<ref>[https://lib.wrc.ir/Download.php?ID=11234&fn=ed30aab9e49a873de64e9626d1f2068d.pdf دهقان، «ماهيت قواميت شوهر»، 1389ش، ص18].</ref>

در رویکرد [[فمینیسم|فمینیستی]]، به بهانۀ ایجاد تشابه کامل میان زن و مرد و با تأکید بر حق اجتماعی و خانوادگی زنان، قوامیت مردان به سلطۀ مطلق مردان بر زنان تفسیر شده، فرصت‌های حمایتی و اقتصادی مردان، نادیده گرفته شده و آثار ویرانگر و زیان‌باری بر [[خانواده]] و جامعه تحمیل کرده است. پژوهشگران، مواردی مانند افزایش تنبلی، [[افسردگی]] و [[خودکشی]] را از آثار این سیاست برای زنان دانسته‌اند.<ref>[https://lib.wrc.ir/Download.php?ID=12628&fn=c4b822930a277d470cc0c43345d057f3.pdf علیجانی، «بررسی تطبیقی «قوامیت» و «تنبیه زنان» در تفاسیر فریقین»، 1389ش، ص139.]</ref>

فمینیسم به طور کلی با مفهوم قوامیت مردان بر زنان به عنوان یک ساختار نابرابر مخالف است و آن را بخشی از سیستم [[پدرسالاری]] یا [[مردسالاری]] می‌داند که نیازمند تغییر است. با این حال، دیدگاه‌های فمینیستی متنوع هستند و برخی از فمینیست‌ها، مانند [[فمینیسم اسلامی|فمینیست‌های مسلمان]]، تلاش می‌کنند تا این مفهوم را در چارچوب دینی و فرهنگی بازتعریف کنند و این انگاره را تقویت کرده‌اند که [[عدالت جنسیتی]] درون یک نظام مردسالار هرگز محقق نمی‌شود و باید پیام اصیل [[اسلام]] را تبیین کرد.<ref>[http://iscw.isqs.ir/article_249683_b8f6855ad5fa8a0bc6a805044b7192aa.pdf هدایت‌زاده و پیروز، «تبیین و ارزیابی آراء فمینیست‌های اسلامی پیرامون آیه ۴۳ سوره نساء؛ مطالعه موردی دیدگاه اسما بارلاس»، 1399ش، ص419.]</ref>

==پانویس==

==منابع==

* ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، ج12، بیروت، دار صادر، چاپ سوم، 1414ق.

* اردبیلی، سید عبدالکریم، فقه القضاء، ج1، قم، دانشگاه مفید، 1423ق.

* بلاغی نجفی، محمد جواد، آلاء الرحمن فی تفسیر القرآن، ج2، قم، بنیاد بعثت، چاپ اول، 1420ق.

*بصیری، حمیدرضا، «سوء استفاده از سمت ریاست بر خانواده»، فصلنامه خانواده‌پژوهی، سال 8، پیاپی 29، بهار 1391ش.

*پروین، فرهاد و حسینی، وحیده، «شرایط، قلمرو و آثار فقهی و حقوقی ریاست زوج در رابطه با زوجه»، پژوهش حقوق خصوصی، سال دوم، شماره سوم، بهار و تابستان 1392 ش.

*تقدیسی، محمد مهدی، «بررسی شبهات در مورد کرامت زنان در قرآن از منظر مفسران معاصر»، پژوهشنامه علوم و معارف قرآن کريم، سال 1، شماره 6، بهار 1389ش.

*جعفری، محمدتقی، ترجمه و تفسیر نهج‌البلاغه، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1376ش.

*حکیم‌باشی، حسن، «آيه نشوز و ضرب زدن: از نگاهی ديگر»، پژوهش‌های قرآنی، شماره 28-27، پاییز و زمستان 1380ش.

*دهقان، مجید، «ماهيت قواميت شوهر»، دوماهنامه حوراء، شماره 38، بهمن و اسفند 1389ش.

*راد، علی، «قوّامیت مردان بر زنان در کشاکش سه‌گانه تکوین، تشریع و اخلاق»، وب‌سایت شبکه اجتهاد، تاریخ انتشار: 14 اسفند 1403ش.

*رستگار، مریم و همکاران، «تاثیر و نقش قوامیت مرد در خانواده بر تربیت فرزند؛ با رویکرد روانشناسی مثبت»، اسلام و پژوهش‌های تربیتی، سال سیزدهم، شماره 2، پاییز و زمستان 1400ش.

*زاهدی‌فر، سیفعلی و همکاران، «بررسی و تحليل آيه شريفه «الرجال قوامون علی النساء»»، فصلنامه مطالعات تفسیری، سال 5،  شماره 17، بهار 1393ش.

*سجادی، سید ابراهیم، «قوامیت مردان بر زنان در خانواده»، پژوهش‌های قرآنی، شماره 7، 1380ش.

*سلطانی، محمدعلی، «نگاهی به آيه 34 سوره نساء»، فصلنامه بینات، سال 15،  شماره 1، بهار 1387ش.

*طیبی، زینب، «تفاسیر فریقین و آیه «الرّجالُ قوّامونَ علَی النِّساء»»، پژوهش‌نامه اسلامی زنان و خانواده، سال 3،  شماره 5، بهار 1389ش.

*عظیم‌زاده اردبیلی، فائزه، «قوامیت مرد از نگاه قرآن کریم و کنوانسیون رفع تبعیض علیه زنان»، فصلنامه اندیشه دینی، شماره 26، بهار 1387ش.

*علائی رحمانی، فاطمه، «بررسی تحلیلی قوامیت در آیه «الرجال قوامون علی النساء»»، تحقیقات علوم قرآن و حدیث، سال اول، شماره 1، 1383ش.

*علیجانی، محسن، «بررسی تطبیقی «قوامیت» و «تنبیه زنان» در تفاسیر فریقین»، پژوهشنامه علوم و معارف قرآن کريم، سال 1، شماره 6، بهار 1389ش.

*قدسی، احمد، «نگاهی به آيه 34 سوره نساء و مسئله قوامیت مردان بر زنان»، فصلنامه پژوهش‌نامه اسلامی زنان و خانواده (طهورا سابق)، سال 3،  پیاپی 5، بهار 1389ش.

*قربان‌نیا، ناصر و حافظی، معصومه، «تصویر ریاست مرد بر خانواده در آینه وحی»، فصلنامه حقوق اسلامی (فقه و حقوق سابق)، سال 8، پیاپی 31، زمستان 1390ش.

*مروی، محمدعلی، «سرپرستي خانواده با نگاه به آيه 34 سوره نساء»»، ماهنامه معرفت، سال 16، شماره 11، بهمن 1386ش.

*مظاهری، حبیب، «قیمومت و شخصیت زن»، فصلنامه بینات، سال 19،  شماره 2،  شماره 74، تابستان 1391ش.

*معموری، علی و خوش سخن مظفر، زهرا، «بررسی سیر تطور فهم آیه 34 سوره نساء»، دوفصلنامه تحقیقات علوم قرآن و حدیث، سال 9، شماره 2، پیاپی 18، 1391ش.

*مقدادی، محمدمهدی، «بررسی مفهوم و مبانی سرپرستی و قوامیت مرد»، مجموعه مقالات همایش منطقه‌ای زن در نظام حقوقی اسلام، دانشگاه آزاد اسلامی واحد آستارا.

*مقدادی، محمدمهدی، «رياست مرد در رابطه زوجيت»، نامه مفید، شماره 33، بهمن 1381ش.

*مولایی‌نیا، عزت‌الله، «بررسی آيه ‌«الرِّجالُ قَوَّامُونَ عَلَی النِّساء» با رويكرد به تفاسير شيعي»، فصلنامه شیعه‌شناسی، سال 6، شماره 21، بهار 1387ش.

*مهریزی، مهدی، «سرپرستی و رياست خانواده»، پیام زن، شماره 1، شماره 109، فروردین 1380ش.

*نصیری، علی، «فلسفه و گستره قيوميت مردان بر زنان در نظام خانواده»، فصلنامه پژوهش‌نامه اسلامی زنان و خانواده (طهورا سابق)، سال 3، پیاپی 6، تابستان 1389ش.

*نعمتی پیرعلی، دل‌آرا، «جایگاه زن در خانواده در ادیان»، بینات، شماره 48، زمستان 1384ش.

*هدایت‌زاده، محمد‌صادق و پیروز‌فر، سهیلا، «تبیین و ارزیابی آراء فمینیست‌های اسلامی پیرامون آیه ۴۳ سوره نساء؛ مطالعه موردی دیدگاه اسما بارلاس»، دوره 1، شماره 2، اسفند 1399ش.