شروط ضمن عقد ازدواج: تفاوت میان نسخه‌ها

شروط ضمن عقد ازدواج، تعهداتی هستند که زن و مرد هنگام ازدواج با توافق یکدیگر تعیین کرده و در سند ازدواج خود ثبت می‌کنند. این شروط که به‌عنوان شروط دوازده‌گانه نیز شناخته می‌شوند، در حقیقت توافقات مکتوبی هستند که در کنار عقد نکاح، حقوق و تکالیف زوجین را در طول زندگی مشترک مشخص می‌کنند. هر شرطی که مخالف شرع، عقل و عرف نباشد، می‌تواند با توافق طرفین به عقدنامه اضافه شود.<ref>[https://www.sid.ir/paper/1038007/fa . دری صفت و حاجی‌علی ، «نقد و بررسی فقهی-حقوقی شروط ضمن عقد نکاح مندرج در سند رسمی ازدواج»، 1401ش، ص83-84.]</ref>

از سال ۱۳۶۰ شمسی، بندهایی تحت‌عنوان شروط ضمن عقد در سند ازدواج گنجانده شد. این شروط که شامل حقوق مادی و معنوی زوجین است، با امضای طرفین رسمیت پیدا می‌کند. سردفتر مکلف است پیش‌از اجرای صیغه عقد، این شروط را برای زوجین قرائت کرده و در صورت نیاز، مفهوم آن را برای آنها توضیح دهد.<ref>. صفائی و امامی. مختصر حقوق خانواده. 1384ش، ص۶۵– ۶۶.</ref> زوجین با استفاده از حق شرعی خود، می‌توانند هر موضوعی که مخالف شرع و عرف نباشد را به‌عنوان شرط ضمن عقد ثبت کنند.<ref>[https://fa.wikifeqh.ir/شروط_ضمن_عقد . «شروط ضمن عقد»، ویکی فقه.]</ref>  

== از نگاه فقه و حقوق ==

=== دیدگاه فقهی ===

از نظر فقه اسلامی، پایبندی به شروط ضمن عقد ازدواج همانند سایر عقود، واجب و لازم است. اغلب فقها معتقدند هر شرط جایزی که در ضمن عقد ازدواج شرط شود، بر طرف مقابل الزام‌آور است، به شرط آنکه با بندهای عقدنامه تضاد نداشته و مخالف شرع نباشد.<ref>[https://fa.wikifeqh.ir/شروط_ضمن_عقد . «شروط ضمن عقد»، ویکی فقه.]</ref>

 

=== جایگاه حقوقی ===

در نظام حقوقی ایران، اختیار زوجین در تغییر آثار قانونی عقد نکاح محدود است. بر اساس مادۀ ۲۳۳ قانون مدنی، شروطی که باطل و مبطل عقد محسوب می‌شوند عبارتند از: شرط خلاف مقتضای عقد، شرط مجهولی که جهل به آن موجب جهل به عوضین شود. همچنین شرطی که انجام آن غیرمقدور باشد، شرطی که نفع و فایده نداشته باشد، یا شرطی که نامشروع باشد، از نظر قانون باطل است ولی مبطل عقد نیست.<ref>[https://civilica.com/doc/978152/ سیستانه‌ای، «جایگاه قواعد آمره در فقه و حقوق جزای ایران»، کنفرانس ملی حقوق در چشم‌انداز ۱۴۰۴، 1398ش، ص4.]</ref>

 

برای ثبت شروط دیگر در عقدنامه، لازم است شرایط زیر رعایت شود: شرط غیرمقدور نباشد که در این صورت شرط باطل است، دارای نفع و منفعت عقلایی باشد، نامشروع نباشد و خلاف مقتضای عقد نباشد.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/179608/تحلیلی-درباره-شروط-ضمن-عقد-نکاح . محقق داماد، «تحلیلی درباره شروط ضمن عقد نکاح»، 1364ش، ص271.]</ref>

 

شروط ضمن عقد به دو دسته تقسیم می‌شوند:

۱. '''شروط دوازده‌گانه اصلی''': این شروط به‌صورت چاپ‌شده در سند عقدنامه وجود دارند و شامل موارد زیر می‌شوند:<ref>[https://avayevokala.com/post/شروط-۱۲-گانه-ضمن-عقد . «شروط ۱۲ گانه ضمن عقد»، وب‌سایت آوای وکلا.]</ref>

کارشناسان معتقدند بر اساس قانون اگرچه بسیاری از این شروط به‌لحاظ حقوقی برای مرد در نظر گرفته می‌شود، اما حکم آن مطلق نبوده و در برخی شرایط مانند توافق زوجین برخی از این شروط به زن واگذار می‌شود. همچنین زوجین می‌توانند هر شرطی که مخالف با شرع، عرف، قانون و عقل نباشد را در قسمت توضیحات عقدنامه با رضایت و توافق طرفین مانند شرط [[تحصیل زنان|تحصیل زوجه]] و شرط اشتغال زوجه، در عقدنامهٔ خود ثبت کنند. همچنین طبق قانون مدنی در شرایط زیر، وکالت بلاعزل به زوجه داده می‌شود و اختیاراتی که در شروط ضمن عقد به مرد داده شده از وی سلب می‌شود و در اختیار زن قرار می‌گیرد:

 

#

قانون مدنی نیز در ماده ۱۱۱۹ با اشاره به تعدیل آثار قرارداد نکاح از طریق شرط ضمن عقد بیان داشته است: «طرفین عقد ازدواج می‌توانند هر شرطی که مخالف با مقتضای عقد مزبور نباشد در ضمن عقد ازدواج یا عقد لازم دیگر بنمایند، مثل اینکه شرط شود هر گاه شوهر زن دیگر بگیرد یا در مدت معینی غائب شود یا ترک انفاق نماید یا بر علیه حیات زن سوءقصد کند یا سوءرفتاری نماید که زندگانی آن‌ها با یکدیگر غیرقابل تحمل شود، زن وکیل و وکیل در توکیل باشد که پس از اثبات تحقق شرط در محکمه و صدور حکم نهائی خود را مطلقه سازد».

ازدواج یک قرارداد حقوقی و فقهی میان زوجین است که به‌واسطهٔ عقد نکاح هر یک از طرفین نسبت به یکدیگر دارای مسئولیتی می‌شوند. شروط ضمن عقد نکاح این امکان را برای زوجین فراهم می‌کند که تغییراتی را در حقوق و کیفیت مسئولیت خود نسبت به طرف مقابل ایجاد کنند. در قانون مدنی، ازدواج یک عقد قانونی است که بر اساس مفاد عقدنامه، حقوق و مالکیت‌های متفاوتی به زوجین می‌دهد. شروط ضمن عقد ازدواج اگرچه شامل شروط اصلی و عمومی است؛ اما مطلق نبوده و قابل تغییر هستند. برای نمونه افراد می‌توانند در عقدنامه خود بنویسند که زوجین نسبت به یکدیگر چه مسئولیت‌های دیگری داشته باشند. همچنین زوجین می‌توانند برخی مسائل را یکدیگر توافق کرده و شروطی مانند تعیین کردن محل اقامت توسط، حق طلاق یا حضانت فرزند را به زن واگذار کنند. شناخت کافی می‌تواند شروط ضمن عقد را تسهیل‌گر ازدواج سازد. در شرایطی که شروط ضمن عقد نکاح مورد توافق زن و مرد باشد هر دو نسبت به انجام آن متعهد می‌شوند؛ اما در مواقعی که شروط ضمن عقد مورد اختلاف زوجین باشد هر یک با بیان دیدگاه خود مبنی بر تغییر آن به نفع زوج یا زوجه می‌توانند نظر خود را بیان کرده و در صورتی که در تضاد با قانون و عرف نباشد، آن را ثبت کنند. همچنین شروط ضمن عقد ازدواج سبب افزایش تعهد و [[مسئولیت‌پذیری]] زوجین نسبت به یکدیگر شده و همین امر در تحکیم و جلوگیری از تزلزل بنیان خانواده بسیار تأثیرگذار است.

== چالش‌ها ==

اگرچه شروط ضمن عقد ازدواج، موجب تحکیم حقوق و مسئولیت زوجین نسبت به یکدیگر است؛ اما در برخی مواقع ناآگاهی از مفاد و محتوای این شروط توسط زوجین معضلاتی را برای آنها به‌وجود می‌آورد. بسیاری از زوجین ممکن است موافق مفاد دوازده‌گانهٔ شروط ضمن عقد بوده و نظری در رابطه با واگذاری حقوق به یکدیگر نداشته یا شرطی مضاف بر شروط دوازده‌گانه برای ثبت در سند ازدواج نداشته باشند؛ اما برخی از زوجین به‌خصوص بانوان بدون آگاهی از محتوای این شروط و آثار و تکالیف آنها، عقدنامه را امضا می‌کنند و بعد از مدتی با آگاهی از محتوای آن، ممکن است برخی از آنها را نپذیرند و نسبت به تأیید این شروط هنگام عقد اظهار پشیمانی کنند. از این‌رو کارشناسان سفارش می‌کنند به‌منظور افزایش آگاهی زوجین به‌خصوص زنان نسبت به شروط ضمن عقد و آثار آنها در زندگی مشترک لازم است آنها پیش از ازدواج نسبت به شروط ضمن عقد نکاح، آگاهی پیدا کنند.

== در نظام حقوقی ==

اختیار زوجین در تغییر آثار قانونی [[عقد نکاح]] محدود است و توافق آنها در این خصوص با رعایت شرایط خاصی معتبر است. گاهی زوجین شرایطی تعیین می‌کنند که از نظر قانون، باطل است ولی مبطل عقد نیست. این شروط عبارتند از: شرطی که انجام آن غیر مقدور باشد، شرطی که در آن نفع و فایده نباشد، شرطی که نامشروع باشد. در ماده ۲۳۳ قانون مدنی به شروطی پرداخته شده که هم باطل و هم مبطل عقد هستند؛ این شروط عبارتند از: شرط خلاف مقتضای عقد، شرط مجهولی که جهل به آن موجب جهل به عوضین شود.

یکی از شرایط نفوذ قراردادهای خصوصی، این است که توافق زوجین مغایر با قواعد امری نباشد؛ مثلاً قانون منع نکاح با محارم، یک قاعده امری است و چنین عقدی باطل است. در مقابل قوانین امری، قوانین تکمیلی قرار دارند؛ قوانینی که به‌منظور تعبیر اراده افراد و تنظیم شیوه قرارداد وضع شده است و آثار حقوقی عقد یا ایقاعی را که خود افراد در حین عقد یا ایقاع به آنها توجه نداشته‌اند مقرر می‌دارد، قانون تکمیلی می‌گویند. این قبیل قوانین را، قانون تفسیری یا تعویضی نیز می‌گویند، در مورد این قوانین، توافق افراد بر خلاف آن نافذ است.<ref>[https://civilica.com/doc/978152/ سیستانه‌ای، «جایگاه قواعد آمره در فقه و حقوق جزای ایران»، کنفرانس ملی حقوق در چشم‌انداز ۱۴۰۴، 1398ش، ص4.]</ref> شروط دیگر ضمن عقد برای اینکه در عقدنامه ثبت شوند لازم است دارای شرایط زیر باشد: