ابریشم‌دوزی

ابریشم‌دوزی؛ دوخت نقوش روی پارچه با نخ طبیعی ابریشم.

ابریشم‌دوزی هنر سنتی ایرانی است که در آن با استفاده از نخ ابریشم طبیعی، طرح‌های تزیینی بر روی پارچه‌های مختلف دوخته می‌شود. این هنر که قدمت آن به دورۀ ساسانی بازمی‌گردد، در دورۀ صفویه به اوج خود رسید. نقوش مورد استفاده شامل گل و مرغ، اسلیمی، بته‌جقه و صحنه‌های طبیعت‌گرایانه است و بر روی پارچه‌هایی چون مخمل، تافته و کتان اجرا می‌شود. هنر ابریشم‌دوزی در دوران معاصر با چالش‌هایی مانند ورود ابریشم خارجی مواجه است، اما همچنان به‌عنوان یکی از صنایع دستی اصیل ایران، در تزیین لباس، تابلوهای هنری و وسایل دکوراسیون کاربرد دارد.

تعریف ابریشم‌دوزی

ابریشم‌دوزی نوعی سوزن‌دوزی سنتی ایرانی است که در آن از نخ ابریشم طبیعی برای ایجاد طرح‌های تزیینی روی پارچه‌های مختلف استفاده می‌شود. این هنر در سراسر ایران رواج دارد و از جمله صنایع دستی اصیل و ارزشمند کشور محسوب می‌گردد.

تاریخچه

اگرچه واردات ابریشم در دورۀ اشکانیان آغاز شد، اما تولید و کاربرد آن در دوره ساسانی رونق گرفت. موقعیت جغرافیایی ایران در مسیر جاده ابریشم و شرایط اقلیمی مناسب، موجب گسترش نوغانداری در مناطق شمالی از جمله گیلان، مازندران و گرگان شد. هم‌زمان با شکوفایی ابریشم‌بافی، هنر ابریشم‌دوزی نیز در ایران رواج یافت. قدیمی‌ترین نمونهٔ موجود از ابریشم‌دوزی که در موزه ایران باستان نگهداری می‌شود، متعلق به سال ۴۵۱ هجری قمری در دورۀ سلجوقیان است. علاوه بر آثار موجود در مجموعه‌های هنری، در سال‌های اخیر نمونه‌هایی از ابریشم‌دوزی‌های تاریخی در شهر ری نیز کشف شده است.

دورۀ شکوفایی

دورۀ صفویه دوران شکوفایی تولید ابریشم و ابریشم‌دوزی در ایران بود. در این عصر، میزان تولید سالانه ابریشم خام به ۳،۰۰۰ تن می‌رسید که ۶۰ تا ۷۰ درصد آن در گیلان تأمین می‌شد. ابریشم اصلی‌ترین کالای استراتژیک و صادراتی ایران در این دوره محسوب می‌شد. کاربرد پارچه‌های ابریشمی فراتر از پوشاک بود و برای ثبت رویدادهای درباری، صحنه‌های رزم و بزم و به‌عنوان هدایای دیپلماتیک به‌کار می‌رفت. مرغوب‌ترین ابریشم‌های تولیدی این دوره بر پایه کیفیت عبارت بودند از: ابریشم میلانی، لاجی (خرواری) و لاهیجانی.

مواد اولیه و نقوش

ابریشم رشته‌ای پروتئینی و طبیعی است که از ترشحات کرم ابریشم به‌دست می‌آید. ویژگی‌های فیزیکی این الیاف، از جمله لطافت و درخشندگی، در ظاهر نهایی آثار ابریشم‌دوزی مؤثر است. این نخ بر روی انواع پارچه از جمله موارد زیر به‌کار می‌رود: مخمل، تافته، اطلس، کتان، چلوار و ماهوت. طرح‌های ابریشم‌دوزی شامل طیف گسترده‌ای از نقوش سنتی و هندسی است: گل و مرغ و گل‌وبوته، نقوش اسلیمی و ختایی، بته‌جقه، تصاویر انسانی، حیوانی و صحنه‌های شکار و بزم.

دوخت‌های رایج در ابریشم‌دوزی

ابریشم‌دوزی با استفاده از تکنیک‌های متنوعی اجرا می‌شود که هر کدام ویژگی‌های بصری متمایزی به اثر می‌بخشند. مهم‌ترین این روش‌ها عبارت‌اند از:

• ساقه‌دوزی: این تکنیک برای ایجاد خطوط نازک و ظریف کاربرد دارد. در این روش، سوزن با فواصل حدود ۵ میلی‌متر در پارچه فرو رفته و در هر مرحله از نیمهٔ بخیهٔ قبلی خارج می‌شود تا ردیفی پیوسته و برجسته شکل بگیرد.
• گره فرانسوی: روشی برای ایجاد نقاط برجسته و تزیینی است. در این شیوه، با پیچاندن یک یا دو دور نخ به دور سوزن و فرودادن آن در نزدیکی محل خروج، گره‌ای کوچک و مستحکم روی سطح پارچه ایجاد می‌شود.
• ساتن‌دوزی: تکنیکی است که برای پر کردن سطوح طرح و ایجاد درخشش در اثر به‌کار می‌رود. این روش به انواع زیر تقسیم می‌شود:
  • ساتن‌دوزی توپر: پوشاندن کامل سطح طرح با بخیه‌های موازی.
  • ساتن‌دوزی توخالی: دورگیری حاشیه طرح با پهنای ۳ تا ۵ میلی‌متر که معمولاً با نخ ابریشم انجام می‌شود.
  • ساتن‌دوزی کوتاه‌وبلند: استفاده از بخیه‌هایی با طول‌های متفاوت برای ایجاد جلوه سایه‌روشن و طبیعی؛ این روش هم با نخ‌های تک‌رنگ و هم دورنگ قابل اجراست.
  • ساتن‌دوزی اریب: این شیوه عمدتاً برای دوخت برگ‌های کوچک به‌کار می‌رود که در آن بخیه‌ها از مرکز به سمت طرفین به‌صورت مورب زده می‌شوند.

در اجرای طرح‌های بزرگ‌تر، جهت حفظ دقت دوخت و استحکام اثر، از لایی چسب در پشت پارچه و کارگاه گلدوزی برای تثبیت کار استفاده می‌شود.

کاربردهای امروزی

امروزه از ابریشم‌دوزی در زمینه‌های زیر استفاده می‌شود:

• تزیین لباس‌های محلی و مدرن؛
• تولید کیف، کفش و زیورآلات دست‌ساز؛
• تولید آثار هنری و تابلوهای تزیینی؛
• تزیین وسایل دکوراسیون داخلی مانند رومیزی، کوسن و پرده.

منابع

• «آشنایی با هنر ابریشم‌کشی و ابریشم‌دوزی»، وب‌سایت بیتوته، تاریخ بازدید: ۱ آذر ۱۴۰۴ش.
• اسمعیلی بریرانی، صغرا، «آسیب‌شناسی مدهای زودگذر جهت بازطراحی پوشاک پایدار (مطالعهٔ موردی: ابریشم‌دوزی)»، پایان‌نامهٔ دورهٔ کارشناسی ارشد، تهران، دانشگاه هنر و معماری پارس، اسفند ۱۳۹۹ش.
• «انواع نخ ابریشم، ویژگی‌ها و کاربرد»، وب‌سایت دوزی‌گل، تاریخ بازدید: ۱۴ آذر ۱۴۰۴ش.
• «مسیر صنعت تولید ابریشم در ایران»، وب‌سایت صنعت‌آفرینان امداد، تاریخ بازدید: ۱ آذر ۱۴۰۴ش.