ارگ بم: تفاوت میان نسخه‌ها

ارگ بم در استان کرمان، بزرگ‌ترین سازهٔ خشتی جهان و از شاخص‌ترین شهر-قلعه‌های تاریخی ایران با پیشینه‌ای از دوران پیش‌از اسلام است. این مجموعهٔ ثبت‌شده در میراث جهانی یونسکو، شامل دو بخش اصلی حاکم‌نشین و عامه‌نشین با حصارها و برج‌های دفاعی متعدد است. این بنا در زمین‌لرزهٔ ۱۳۸۲ش به‌شدت ویران شد، اما بخش عمدهٔ آن طی پروژه‌های گستردهٔ ملی و بین‌المللی مرمت و احیا شده است.

ارگ بم، واقع در شمال شرقی شهر بم در [[استان کرمان]]، بزرگ‌ترین سازهٔ خشتی جهان و یکی از شاخص‌ترین نمونه‌های «شهر-قلعه» در [[معماری ایرانی]] است.<ref>[http://noo.rs/nvbuL «ارگ بم بزرگ‌ترین مجموعه خشتی جهان»، ۱۳۸۴ش، ص۴۹.]</ref> این مجموعه که بر فراز صخره‌ای بزرگ، مشرف به رودخانهٔ پشت‌رود<ref>[http://noo.rs/Cxey9 مهریار، «سیمای تاریخی ارگ بم»، ۱۳۸۳ش، ص۵۲.]</ref> و در مسیر جاده ابریشم بنا شده،<ref>«[http://noo.rs/GGwje ارگ بم، برگی تازه از تاریخ معاصر ایران»، ۱۳۹۷ش، ص۸۲-۸۳.]</ref> در سال ۲۰۰۴م در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید. این مجموعه با مساحتی نزدیک به ۶ هکتار، به‌صورت مستطیل‌شکل طراحی شده و تا اواسط دوره قاجار مسکونی بوده است.<ref>[http://noo.rs/nvbuL «ارگ بم بزرگ‌ترین مجموعه خشتی جهان»، ۱۳۸۴ش، ص۴۹.]</ref>

یافته‌های باستان‌شناسی، پیشینه ساخت ارگ بم را به دو هزار سال پیش می‌رساند.<ref>[http://noo.rs/bixG8 فرح بخش و منصوری، «بازشناسی استحکامات دفاعی ارگ بم»، ۱۳۹۵ش، ص۲۱۶.]</ref> شالوده ارگ فعلی متعلق به یکی از دوره‌های حکومت [[هخامنشیان]]، [[اشکانیان]] و [[ساسانیان]] دانسته شده است.<ref>[http://noo.rs/Cxey9 مهریار، «سیمای تاریخی ارگ بم»، ۱۳۸۳ش، ص۴۳]؛ [http://noo.rs/nvbuL «ارگ بم بزرگ‌ترین مجموعه خشتی جهان»، ۱۳۸۴ش، ص۴۹.]</ref> در متونی نظیر کارنامه اردشیر بابکان، شکل‌گیری ارگ با افسانه هفتواد و کرم جادویی پیوند خورده است<ref>فردوسی، شاهنامه، ۱۹۶۸م، ج۷، ص۱۳۹–۱۵۴؛ کارنامه اردشیر بابکان، ۱۳۵۴ش، ص۷۶–۸۷؛ مستوفی، تاریخ گزیده، ۱۳۶۲ش، ص۱۰۳؛ مستوفی، نزهةالقلوب، ۱۳۳۱ق، ص۱۴۰؛ شاه‌حسین بن غیاث‌الدین محمد، احیاءالملوک، ۱۳۴۴ش، ص۲۰۲؛ وزیری کرمانی، تاریخ کرمان، ۱۳۶۴ش، ج۱، ص۲۶۲–۲۶۸؛ وزیری کرمانی، جغرافیای کرمان، ۱۳۵۴ش، ص۹۳.</ref> که نمادی از رونق نساجی و تجارت [[ابریشم]] در این منطقه است.<ref>[http://noo.rs/bixG8 فرح بخش و منصوری، «بازشناسی استحکامات دفاعی ارگ بم»، ۱۳۹۵ش، ص۲۱۶.]</ref> بخشی از باور عمومی مردم بم دربارهٔ تاریخچه و نام ارگ بم، بر این افسانه استوار است.<ref>[http://noo.rs/Cxey9 مهریار، «سیمای تاریخی ارگ بم»، ۱۳۸۳ش، ص۴۱-۴۲.]</ref> ارگ بم در قرن سوم هجری توسط مجاشع بن مسعود سلمی فتح شد. گزارش‌های تاریخی از وجود مسجد جامع، بازار و چهار دروازه اصلی (دروازه شهر، نرماشیر، کوکان و فرُج) در این دوران خبر می‌دهند.<ref>[http://noo.rs/Cxey9 مهریار، «سیمای تاریخی ارگ بم»، ۱۳۸۳ش، ص۴۳.]</ref> این مجموعه تا سال ۱۲۵۴ق مسکونی بود، اما پس‌از غائله آقاخان محلاتی و تبدیل آن به پادگان نظامی، به‌تدریج اهمیت مسکونی خود را از دست داد و در اواسط دوره قاجار متروکه شد.<ref>[http://noo.rs/nvbuL «ارگ بم بزرگ‌ترین مجموعه خشتی جهان»، ۱۳۸۴ش، ص۴۹.]</ref>

از نظر مهندسی شهری، ارگ به دو بخش متمایز تقسیم می‌شود:<ref>«[http://noo.rs/GGwje ارگ بم، برگی تازه از تاریخ معاصر ایران»، ۱۳۹۷ش، ص۸۲-۸۳.]</ref>

* بخش عامه‌نشین: محوطه پایین‌دست که محل سکونت رعایا، کشاورزان و فعالیت‌های تجاری بود. این بخش شامل حدود ۴۰۰ خانه در سه تیپ معماری فرودست، متوسط و اعیانی است. خانه‌های اشرافی دارای ایوان و فضاهای اختصاصی برای فصول مختلف بودند. از بناهای شاخص این بخش می‌توان به مسجد جامع، مدرسه، بازار و خانه‌های مشهوری چون خانه سیستانی‌ها و خانه یهودیان اشاره کرد.

در معماری ارگ بم، برخلاف تالارهای ستون‌دار هخامنشی، از ستون‌های کمتری استفاده شده و به‌جای آن، ایوان‌های عریض، نیم‌ستون‌های تزئینی و طاق‌بندی‌های قوسی، مشابه کاخ اشکانی آشور، به کار رفته است.<ref>[http://noo.rs/EYJQB افشین مهر، «اصول حاکم بر طراحی مجموعه ارگ بم»، ۱۳۸۲ش، ص۳۱؛][http://noo.rs/bixG8 فرح بخش و منصوری، «بازشناسی استحکامات دفاعی ارگ بم»، ۱۳۹۵ش، ص۲۱۹.]</ref>

یکی از ویژگی‌های این بنا، ۴ حصار آن است. نخستین حصار با ۱۸ متر ارتفاع و ۶ متر پهنا، ساکنان را از هجوم دشمن حفظ می‌کرد.<ref>[http://noo.rs/EYJQB افشین مهر، «اصول حاکم بر طراحی مجموعه ارگ بم»، ۱۳۸۲ش، ص۳۱.]</ref> دور حصار شهر، خندق پهن و عمیقی وجود داشت که آثاری از آن باقی مانده است. بر گرد این حصار، برج‌های کوچک و بزرگی قرار داشت.<ref>حکیم، گنج دانش، ۱۳۶۶ش، ص۸۲۴؛ اعتمادالسلطنه، مرآةالبلدان، ۱۳۶۷ش، ج۱، ص۴۷۱؛ ناظرزاده کرمانی، «ارگ بم»، ۱۳۵۱ش، ج۲، ص۲۰–۲۱؛ پازوکی طرودی، استحکامات دفاعی در ایران دورهٔ اسلامی، ۱۳۷۶ش، ص۲۴۱؛ Pottinger, Travels in Beloochistan and Sinde, 1816, P201.</ref> در سدهٔ ۴ قمری حصار بیرونی شهر چهار دروازه داشت.<ref>مقدسی، احسن‌التقاسیم، ۱۹۰۶م، ص۴۶۵.</ref> در دو سوی دروازه‌ها اتاقک‌هایی برای استقرار نگهبانان ساخته شده بود. پس‌از دروازه اول، بازاری با طول ۶۰۰ متر و مسجد، [[حسینیه]]، زورخانه و کارگاه [[عصاری]] قرار داشت. پس‌از دروازهٔ دوم، اصطبلی با آبشخورها و آخورها وجود داشت. سومین دروازه که در ورودی ارگ بود به میدان توپخانه ختم می‌شد. پس‌از دروازه چهارم نیز زندان ارگ بنا شده بود. مرتفع‌ترین قسمت قلعه، قسمت حاکم‌نشین بود که ۲ طبقه داشت. بر فراز این ساختمان، برج دیدبانی چهار طبقه‌ای قرار داشت که با استفاده از آن، مناطق مختلف ارگ زیرنظر گرفته می‌شد. پس‌از خانهٔ حاکم، عمارت چهار فصل قرار داشت که ۴ اتاق مرتبط به هم در ۴ گوشهٔ آن قرار داشت. در پشت عمارت چهارفصل، حمامی ساخته شده بود.<ref>باستانی پاریزی، «ارگ بم»، ۱۳۳۵ش، ص۲۹–۳۱؛ ناظرزاده کرمانی، «ارگ بم»، ۱۳۵۱ش، ص۲۱–۲۲؛ گاوبه، «ارگ بم»، ۱۳۶۵ش، ص۳۰۵–۳۰۹؛ پازوکی طرودی، استحکامات دفاعی در ایران دورهٔ اسلامی، ۱۳۷۶ش، ص۲۲۵و۳۳۰و۲۳۳–۲۳۴و۲۳۷–۲۳۸؛ نوربخش، ارگ بم، ۱۳۵۵ش، ص۹۸.</ref>

روند مرمت و بازسازی ارگ بم از اواخر دوره قاجار و پس‌از درگیری‌های آقاخان محلاتی با تعمیرات اضطراری عباسقلی‌خان جوانشیر آغاز شد، اما این مجموعه پس‌از پایان کاربری نظامی در دوره پهلوی اول، از ۱۳۲۰ تا ۱۳۵۰ش با تخریب‌های گسترده انسانی و فرسایش کالبدی مواجه شد. دور جدید فعالیت‌های حفاظتی با مرمت علمی عمارت چهارفصل در سال ۱۳۳۷ش کلید خورد و با ثبت این اثر در فهرست آثار ملی ایران در سال ۱۳۴۵ش، ارگ بم از سال ۱۳۵۱ش تحت‌حمایت سازمان ملی حفاظت آثار باستانی قرار گرفت و بودجه‌های سالانه به آن اختصاص یافت؛ این تلاش‌ها با تبدیل ارگ به یکی از پروژه‌های بزرگ سازمان میراث فرهنگی در سال ۱۳۷۲ش، از اقدامات مقطعی به برنامه‌های جامع پژوهشی،<ref>[http://noo.rs/Cxey9 مهریار، «سیمای تاریخی ارگ بم»، ۱۳۸۳ش، ص47.]</ref> ساماندهی محیطی و مرمت کالبدی بناهای شاخصی چون مسجد جامع، اصطبل و خانه‌های تاریخی ارتقا یافت که تا پیش‌از زلزله سال ۱۳۸۲ش به‌طور مستمر ادامه داشت. در سال ۱۳۸۲ش، زلزلهٔ مهیبی به بزرگی ۶/۳ ریشتر باعث تخریب ۸۰درصد ارگ بم شد.<ref>[http://noo.rs/nvbuL «ارگ بم بزرگ‌ترین مجموعه خشتی جهان»، ۱۳۸۴ش، ص۴۹.]</ref>

پس‌از آن، روند مرمت با پیشرفتی حدود ۹۲درصد به مراحل پایانی خود نزدیک شده و طی آن بخش‌های کلیدی نظیر حاکم‌نشین، مسجد جامع، بازار و برج‌های حفاظتیِ شمال و شرق به‌طور کامل احیا شده‌اند. این پروژه که با تلفیق مصالح سنتی خشتی و فناوری‌های نوینی چون اسکن سه‌بعدی و مدل‌سازی دیجیتال پیش می‌رود، از همکاری‌های فنی بین‌المللی با کشورهایی نظیر آلمان و فرانسه و حمایت‌های علمی یونسکو بهره جسته است؛ بااین‌حال، تکمیل بخش‌های باقی‌مانده ازجمله حصارهای جنوبی و غربی، حمام تاریخی و منظر فرهنگی باغ‌ها، با چالش‌هایی همچون کمبود اعتبارات مالی، شرایط اقلیمی سخت منطقه و محدودیت‌های حقوقی مواجه است.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/6329399/آخرین-وضعیت-مرمت-ارگ-بم-و-چالش-های-پیش-رو «آخرین وضعیت مرمت ارگ تاریخی بم و چالش‌های پیش رو»، خبرگزاری مهر.]</ref>