حجاب: تفاوت میان نسخه‌ها

باورهای بنیادینی که کلیت احکام فقهی بر آن استوار است، یکی از موضوعات اساسی در فلسفه فقه است و یکی از مهم‌ترین این باورهای بنیادین، باورهای کلامی است.<ref>[https://raj.smc.ac.ir/article_2708_f24c2f2d9ceda797a285574d545a9429.pdf صابریان، «گزاره کلامی تأثیرگذار در اجتهاد (جامعیّت شریعت)»، 1387ش، ص32.]<meta /></ref> بسیاری از دستورات فقهی از باورها و آموزه‌های کلامی تغذیه می‌شوند و موجودیت‌شان مدیون این باورها است.<ref>[https://jipt.sbu.ac.ir/article_97254_c34392e2ab7b3153b4560b75c48d8822.pdf قاسمی، «بررسی رویکرد کلامی شیعی به جایگاه مصلحت در استنباط احکام شرعی»، 1398ش، ص85-86.]<meta /></ref> مبانی کلامی حجاب بر دوپایه بینشی و گرایشی استوار است. این پایه‌های معرفتی با باورهای مهمی مانند [[ایمان به خدا]]، باور به [[معاد|زندگی پس از مرگ]] و تأثیر این باورها در [[زندگی انسان]] ارتباط دارند. این بنیادهای بینشی و گرایشی مجموعه‌ای از مفاهیم بنیادی دیگر را به‌شکل منظومه‌ای به‌هم‌مربوط بنیان می‌نهد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2284099/تبیین-بنیادهای-نظری-حجاب-مبتنی-بر-دو-نظام-فطری-و-تخیلی-در-نظریه-علامه-طباطبایی آقاجانی، «تبیین بنیادهای نظری حجاب مبتنی بر دو نظام فطری و تخیلی در نظریه علامه طباطبائی»، 1403ش، ص205.]<meta /></ref> ابعاد بینشی و درونی حجاب که شامل باورهای اعتقادی مانند توحید است فرد را از لغزش‌های فکری و روحی محافظت می‌کند و پایه و اساس حجاب ظاهری است که در رفتار انسان جلوه‌گر می‌شود و نشان‌دهندهٔ گرایش او است.<ref>[https://spoh.ir/wp-content/uploads/2022/11/حجاب-شناسی.pdf مهدی‌زاده، «حجاب‌شناسی: چالش‌ها و کاوش‌های جدید»، 1381ش، ص22-23.]<meta /></ref>

اسناد تاریخی گویای این است که زنان همواره در تاریخ ایران باستان از دوره ایلامیان تا ساسانیان حجاب و پوشیدگی داشته‌اند و ایرانیان باستان به پوشش کامل و لباس‌های فاخر و پوشیده معروف بودند. اگر چه در ابتدای پادشاهی قدیم ایلام، پوشش به‌طور نسبی وجود داشت، اما در دوره‌های میانی و جدید این پادشاهی، سبک پوشش به مرور کامل شد و در دوره‌های بعدی پوشش‌ها کامل‌تر و پرطمطراق‌تر شد و البته با طبقه اجتماعی آنان نیز پیوند عمیقی داشته و نماد شأن و جایگاه اجتماعی آنان بوده است.

مطالعات تاریخی و فرهنگی نشان می‌دهد، حجاب و پوشش در فرهنگ ایرانی نه صرفاً پاسخی به نیازهای مادی و اقلیمی زنان، بلکه نمودی از ارزش‌های عمیق فرهنگی این سرزمین است که در گذر زمان، پیوسته غنا یافته است. بر اساس نتایج این مطالعات، پوشش زنان تنها پدیده‌ای زیستی نیست، بلکه تجلی فرهنگ و باورهای اصیل ایرانی است که با وجود تعامل با تمدن‌های گوناگون، ماهیت سنتی و ایرانی خود را از دست نداده و همواره بازتاب‌دهندهٔ جایگاه و منزلت آنها بوده است؛ حتی تزیینات و طرح‌های به‌کاررفته در البسه به‌ویژه در پوشاک زنان، مجموعه‌ای موزون و متناسب با ارزش‌های فرهنگی و منزلت انسانی زن در این سرزمین کهن و بیانگر سلیقه، ذوق و مهارتی است که هدف آن تعالی شأن انسانی و نمایش وقار و اصالت بوده، نه سخیف ساختن این جایگاه.

در سنت ایران، پوشش و حجاب زنان همواره نشان نجابت، هویت و منزلت آنان به‌شمار رفته و با ورود دین اسلام به ایران، ضمن تداوم بسیاری از سنت‌های پیشین، حجاب جایگاهی ویژه‌تر در فرهنگ اجتماعی و دینی مردم به‌دست‌آورد و با الهام از تعالیم دینی، به مرتبه‌ای ژرف‌تر و معنوی‌تر دست یافته است. بر اساس شواهد و اسناد تاریخی اسلام مبتکر یا آغازگر اصل حجاب نبوده، اما به پوشش رایج میان مردم نیز بسنده نکرده است؛ بلکه با تکمیل و عمق‌بخشی به آن، به‌غایتی والاتر در پس آن، رهنمون شد؛ غایتی که علاوه بر فراهم‌ساختن امکان حضور زن در اجتماع، هرگونه نگاه ابزاری و جنسی را از او دور می‌کند. اسلام با غنابخشی به حجاب، در پی آن است که زن، نه بر اساس جاذبه‌های ظاهری و جنسی، بلکه با اتکا به شخصیت، شایستگی‌ها و توانمندی‌های خود، جایگاهی شایسته در اجتماع بیابد و عرصه اجتماع محل فعالیت و کار باشد، نه محل آمیختگی با لذت‌جویی‌های جنسی.

در قرن‌های اولیه اسلامی، ایرانیان با تداوم شیوه‌های پیشین، روح پوشش خود را حفظ کردند و لباس‌های فاخر و اصیل همچنان رایج بود. در سده‌های بعد، گرچه تحت تأثیر حکومت‌هایی چون اموی، عباسی، سلجوقی و مغول، برخی تغییرات ظاهری مانند ورود سبک‌های جدید کلاه و پوشش سر رخ داد، اما اصالت و هویت ایرانی در کلیت پوشاک محفوظ ماند. در دوره صفویه با وجود نفوذ تدریجی اروپاییان، ایرانیان سنت نساجی و طراحی لباس را با مقاومت جدی در مقابل تغییرات ریشه‌ای پی گرفتند. خاطرات و سفرنامه‌های تجار اروپایی از فراوانی پارچه‌های نفیس، تنوع رنگ و دوخت و حجاب و وقار مثال‌زدنی ایرانیان حکایت دارد. در این دوره نیز تغییرات عمدتاً در طراحی و جزئیات بود و هویت ایرانی و شأن انسانی به‌ویژه در پوشش بانوان همچنان برجسته بود.

به‌گزارش منابع تاریخی، در عصر قاجار به‌ویژه از دوران محمدشاه و ناصرالدین‌شاه، روابط فرهنگی و نظامی با غرب گسترش زیادی یافت و زمینهٔ پذیرش تدریجی لباس اروپایی را در ایران فراهم آورد. این رخدادها دوران قاجار را به یکی از نقاط‌عطف در سیر تحول پوشش ایرانی تبدیل کرد. پس از انقلاب مشروطه، در بخشی از جامعه ایرانی لباس‌های سنتی جای خود را به مدل‌های اروپایی داد و پوشش غربی به‌ویژه در طبقات بالای جامعه نمود یافت.

پس از قاجار و به‌ویژه دوران رضاشاه، تحولات عمیق و سازمان‌یافته در پوشاک رخ داد. در همین راستا سیاست کشف حجاب و ممنوعیت رسمی حجاب زنان (اعلام‌شده در ۱۳۱۴ش توسط رضاشاه) نقطه عطف دیگری بود که در سیر تحولات پوشش و حجاب بانوان نقش جدی داشت. بی‌حجابی به‌شکل امروزی در ایران از سال 1306ش، با کشف حجاب صدیقه دولت‌آبادی در خیابان آغاز شد.<ref>از فعالان تأسیس مدارس دخترانه و رئیس کانون بانوان که وظیفه آن، اجرای دستور کشف حجاب رضاخان از طریق معلمین و دانش‌آموزان بود.</ref> در دورۀ رﺿﺎﺧﺎن پهلوی، به‌دلیل اثرپذیری وی از سفر امان‌الله‌خان، پادشاه افغانستان به ایران و فرایند نوسازی کشور ترکیه و تصمیم جدی به اجرای قانون کشف حجاب اجباری در سال 1314ش، ﭘﻮﺷﺶ اﺳﻼﻣﻲ زﻧﺎن، نخستین‌ﺑﺎر ﺑﻪعنوان ﻳﻚ ﻣﺴﺌﻠۀ ﺳﻴﺎﺳﻲ، وارد ﺑﺎﻓﺖ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ایران ﺷﺪ. با وجود لغو این قانون با برکناری رضاخان در 1320ش، طرفداران این رویکرد همچنان بر بی‌حجابی پای‌فشردند.<ref>جاودانی‌مقدم، «بررسی سیر تطور گفتمان حجاب در سپهر سیاست و فرهنگ ایران»، 1398ش، ص130.</ref>

کشف حجاب در سال‌های باقی‌مانده حکومت رضاشاه اجباری بود و حجاب اسلامی مظهر عقب‌ماندگی شمرده می‌شد. البته جامعه مذهبی ایران با تکیه بر فرهنگ دیرین و اصیل خود با این اقدام مقابله کرد و در نهایت پس از سقوط رضاشاه و در زمان محمدرضا شاه، قید اجبار از کشف حجاب برداشته شد، امّا مطبوعات حکومتی همچنان در ستایش اقدام رضاخان قلم زدند و دربارهٔ مظاهر تمدن و تجددخواهی و عقب‌نماندن از پیشرفت اروپایی‌ها، مطلب می‌نوشتند. حجاب در نهضت 30 تیر 1330ش، ملی‌شدن صنعت نفت و قیام 15 خرداد، تبدیل به مسئله‌ای هویتی شد و انقلاب اسلامی نیز «انقلاب حجاب» نام گرفت. جمهوری اسلامی نیز حجاب را به‌منزلۀ یک هنجار، ترویج کرده و در سیاست‌گذاری‌های خود بر آن تأکید کرد؛ اما هوادارن بی‌حجابی نیز به طرق مختلف، به تلاش‌های خود ادامه دادند.<ref>زائری، «دیرینه‌شناسی بی‌حجابی در ایران»، 1393ش، ص181-182.</ref>

{{شعر جدید

  | متن =

دوست دارم که بپوشی رخ همچون قمرت\\تا چو خورشید نبینند به هر بام و برت<ref>[https://ganjoor.net/saadi/divan/ghazals/sh35 سعدی، دیوان اشعار، غزل شماره 35، در وب‌سایت گنجور].</ref>

  }}

در میان شاعران معاصر نیز بسیاری از جمله نسیم شمال، نطنزی طباطبایی، اسماعیل دهقان، امیری فیروزکوهی، نوری تویسرکانی، برقعی و دیگر شاعران معاصر برای ترویج و گسترش فرهنگ عفاف و حجاب قلم‌فرسایی کرده‌اند.

هنرمندان و اهل قلم در انعکاس و نمایش فرهنگ حجاب به شعر بسنده نکرده‌اند؛ نقش و نگارهای به‌جا مانده از ایران باستان در سنگ‌نگاره‌های تخت جمشید و نگارش کتاب‌هایی همچون «جانِ فیروزه جان»، «ترگل»، «دختران آفتاب»، «خاطرات سفیر» و «ستاره‌ها چیدنی نیستند» بخشی از کتاب‌های نویسندگان ایرانی با موضوع حجاب است.

در حوزه تولیدات نمایشی نیز هرچند آثار به‌تناسب اهمیت حجاب تولید نشده است، اما برخی از آنها عبارتند از: «ساعت جادویی»، «چارقد بی‌بی»، «مستوره» و «ما همه مسؤلیم». برخی دیگر از تولیدات نمایشی مثل «کلاه پهلوی» به تصویرگری از وقایع مهم حجاب در تاریخ دوران معاصر ایران به‌خصوص دوران حکومت پهلوی پرداخته‌اند. همچنین برخی از آثار هنری نیز با محوریت زنان موفق و باحجاب نیز تولید شده که هرچند موضوع آنها به‌طور مستقیم به حجاب مربوط نیست ولی زمینه ترویج فرهنگ حجاب و زدون غبار شبهات حجاب را مهیا کرده‌اند؛ آثاری همچون «ناریا»، «کیمیا» و «ستایش» را به‌عنوان بخشی از این آثار می‌توان نام برد که بر القای انگاره موفقیت و نفش‌آفرینی زن باحجاب تمرکز دارند.

حجاب، به‌عنوان یکی از احکام الهی، انسان را به ساحَت قرب الهی و آرامش روحی رهنمون می‌سازد و رعایت این حکم، طمأنینه و رضایتی عمیق در دل زن پدیدمی‌آورد. از سوی دیگر، پوشش و حجاب پاسخی به نیاز فطری انسان به حیا و شرم است؛ مطالعات تاریخی و روان‌شناختی و حتی آیات قرآن بر فطری و درونی‌بودن گرایش به پوشش تأکید دارند. بدین ترتیب، حجاب علاوه بر تأمین سلامت روان فرد، نماد پیوند با فطرت انسانی است. در نهایت، حجاب زن را از نگاه ابزاری و شهوانی محفوظ می‌دارد و موجب حفظ کرامت و شخصیت حقیقی او می‌شود. زنی که به زیبایی‌های معنوی خود واقف است، نیازی به نمایش ظاهر نمی‌بیند و احساس ارزشمندی و امنیت درونی را تجربه می‌کند.

به‌گفته کارشناسان حوزه خانواده، حفظ منافع و مصالح عالی خانواده در گرو حفظ حجاب است. حجاب موجب می‌شود نظام خانواده از گسستگی حفظ شود و اعضای آن از آسیب‌های روانیِ مصون بمانند. ثبات دلبستگی و عشق و علاقه مرد به همسر خود، اطمینان و اعتماد مرد به همسرش و آرامش روحی و روانی زن و شوهر در بستر خانواده، مرهون پوشش زنان است. برخی پژوهشگران دینی معتقدند اهمیت حجاب در خانواده محدود به تحکیم روابط زن و شوهر نیست؛ بلکه مرزبندی پوشش در خانه بین اعضای خانواده، بنیان سلامت روانی و رشد طبیعی فرزندان را تضمین کرده و زمینه تربیت سالم فرزندان را مهیا می‌سازد و مانع بروز آسیب‌های اجتماعی و روانی از جمله بلوغ زودرس می‌گردد. کارشناسان مسائل خانواده عقیده دارند اگرچه روابط محرمیت، میزان و کیفیت پوشش را میان اعضای خانواده ـ همچون پدر و مادر و فرزندان، خواهر، برادر، دایی، عمو و سایر بستگان ـ کاهش می‌دهد، اما صمیمیت فضای خانواده باید همواره با رعایت پوشش متعارف و مطابق با اخلاق اسلامی همراه باشد تا از بروز آسیب‌های احتمالی در محیط خانوادگی پیشگیری شود.

حجاب در این کارکرد رمز بازیابی شخصیت زن مسلمان و مصونیت او از اسارت نگاه‌ها و داوری‌های سطحی است. از دیگاه برخی از محققین حوزه مسائل زنان، بن‌مایهٔ حجاب، کنشگری زن و حق انتخاب آگاهانه اوست. زن، با رعایت حجاب، نه‌تنها بر زن بودن و زنانگی خویش تأکید دارد، بلکه محدوده ارتباط و کیفیت حضور خود در جامعه را نیز به روشنی تعریف می‌کند. این رویکرد ضمن دفاع از حریم شخصی و نفی ورود دیگران به فضای خصوصی و جنسیتی، راه را برای مشارکت مؤثر در فعالیت‌های اجتماعی، سیاسی و فرهنگی هموار می‌سازد. زنِ باحجابِ کنشگر، حضور در اجتماع را با حفظ استقلال معنوی و مرزبندی هویتی دنبال می‌کند. او دستیابی به فرصت‌های اجتماعی و ایفای نقش فعال در مناسبات گوناگون را نه در گرو اختلاط و برهم‌زدن مرزها، بلکه در سایه رعایت حریم خود و آگاهی از قواعد اجتماعی امکان‌پذیر می‌داند؛ بنابراین، حجاب فرایندی پویا و انتخابی آگاهانه است که زن مسلمان ایرانی را توانمند می‌سازد تا اصالت خویش را حفظ کند و در عین حال، نقشی مؤثر و الهام‌بخش در جامعه ایفا نماید.

بانوان ایرانی با حفظ هویت اسلامی و بهره‌گیری از توانمندی‌های خویش توانسته‌اند در عرصه‌های علمی، فرهنگی، ورزشی و اقتصادی جایگاه ویژه‌ای پیدا کنند و حجاب اسلامی را به‌عنوان عاملی مؤثر در موفقیت‌هایشان معرفی کنند. امروزه شاهد این هستیم که زنان زیادی باحجاب اسلامی نه‌تنها حضور جدی در عرصه‌های اجتماعی از جمله: وزارت، وکالت، قضاوت، پزشکی، مهندسی، کارآفرینی و فعالیت اقتصادی، مدیریت و بازرگانی داشته‌اند؛ بلکه در سطح ملی و فراملی موفقیت‌های چشمگیری رقم زده‌اند و برخی از پایگاه‌های خبری به معرفی نمونه‌هایی از ایشان پرداخته‌اند.

لباس زنان در دوران باستان و پس از آن از کاربری متناسب با اقلیم‌های متفاوت ایران برخوردار بود و به سبب توسعه صنعت نساجی ایران و تأثیرات هنری تمدن‌های بزرگ چون هخامنشیان، اشکانیان و ساسانیان، قوام و تنوعی خاص یافته بود. مؤلفان و پژوهشگران بی‌شماری تأکید کرده‌اند که پوشش زنان ایرانی همواره پرچین و بلند و دارای پوشیدگی کامل و متناسب با عفت و پارسایی بوده است و این مسئله در کهن‌ترین آثار تاریخی دیده می‌شود. این پوشش شامل پیراهن بلند، دامن، چادر و روسری است. چادر که امروزه نمونه آشکار و برتر حجاب شناخته می‌شود با اندکی تفاوت در شکل و رنگ مرسوم بوده است و از پارچه‌های حریر یا نخی دوخته می‌شود. این تنوع پوشش نمایانگر هنر و ذوق هنرمندان محلی است که تاریخچهٔ طولانی از تلاقی فرهنگ‌ها، اعتقادات و زندگی روزمره مردمان سرزمین مان را به تصویر می‌کشند؛ از لباس‌های رنگارنگ لر، کرد، بلوچ و ترکمن تا پوشش‌های زیبا و سنتی بختیاری‌ها، هرکدام شاهکاری منحصربه‌فرد از هویت فرهنگی مردمان این اقوام را به تصویر می‌کشند.

در پوشش زنان ایرانی علاوه بر زیبایی، کاربردی بودن این لباس‌ها نیز همواره مدنظر قرار می‌گرفت و حتی زنان عشایر با وجود لباس‌های بلند و گشاد و چندلایه، به‌سادگی می‌توانستند کارهای روزمره خود را انجام دهند. تاریخ‌پژوهان معتقدند پوشش در میان ایرانیان فراتر از کارکرد صرف فیزیکی، نمود بارز فرهنگ و نمادی از هویت قومی و اجتماعی به‌شمار می‌آید و برگرفته از طبیعت و سازگار با اقلیم، جلوه‌ای زیبا و معنابخش از اهمیت حجاب در ایران است. این تنوع، ریشه در پیشینه تاریخی، باورهای فرهنگی و آداب و رسوم محلی دارد و هر لباس سنتی، بازتاب‌دهنده هویت، اعتقادات و شرایط زیستی همان منطقه است.

جامعه ایرانی به‌ویژه در سال‌های اخیر جلوه‌ای از تکثر و تنوع در انتخاب و شیوه‌های پوشش زنان را تجربه می‌کند. بسیاری از بانوان همچنان به چادر، روسری یا مقنعه وفادار مانده‌اند و این پوشش‌ها را نمود کامل عفاف و هویت دینی خود می‌دانند؛ درحالی‌که برخی، سبک‌های دیگری را برگزیده‌اند که هرچند نوآوری و خلاقیت فردی در آن رخ می‌نماید اما سیر تحولی متفاوتی را از فرهنگ دیرین خود سپری می‌کند؛ به‌گونه‌ای که زنان امروزی ضمن توجه به پوشش اسلامی، از رنگ‌ها، طرح‌ها و بافت‌های نو بهره می‌برند و حضور متفاوتی در جامعه دارند. این امر علاوه بر آنکه بازتاب ذوق و سلیقه ایرانی و نشانه‌ای از تحول فرهنگی است، نشان‌دهنده ظرفیت تعامل هم‌زمان با هویت بومی و روندهای جهانی است.

برخی کارشناسان فرهنگی بر این باورند که در طراحی و مد لباس بانوان، ضمن وفاداری به سنت‌های اصیل و فرهنگ غنی ایرانی - اسلامی، باید سازگاری با اقتضائات عصر و کارآمدی عملی نیز در نظر گرفته شود. تغییرات در سبک پوشش، زمینه‌ساز دگرگونی در سبک زندگی ملی محسوب می‌شود. پوشش، بازتاب عینی شخصیت، منزلت و شئون فرهنگی هر فرد و جامعه است و غفلت از مبانی ایرانی و اسلامی در این عرصه، بی‌تردید به فروپاشی انسجام فرهنگی می‌انجامد. چنان‌که ممکن است صورت و ظاهر حجاب در جامعه برقرار بماند، اما حقیقت و معنا و بن‌مایه اصیل آن آسیب ببیند؛ خطری که امروزه با نمود پدیده‌هایی همچون حجاب‌استایل‌ها، بیش از پیش احساس می‌شود و البته امکان بهره‌برداری صحیح از آن در تولید و طراحی مد پوشش بانوی ایرانی وجود دارد.

ترکیب حجاب اسلامی با مد روز، فرصت تازه‌ای برای زنان مسلمان ایجاد کرده است تا در عین پایبندی به ارزش‌های دینی، از زیبایی و تنوع در پوشش نیز بهره‌مند شوند. صنعت مد، رسانه‌ها و اینفلوئنسرها با معرفی مدل‌های متنوع حجاب، نقش مهمی در گسترش «مد حجاب» دارند. با وجود برخی تعارض‌ها میان برخی ترندهای مد و اصول شرعی، بسیاری از زنان حجاب را ابزاری برای بیان هویت و سلیقه شخصی خود می‌دانند. بدین ترتیب، تعامل میان مد و حجاب، چالش‌ها و فرصت‌هایی را پیش روی زنان مسلمان قرار داده و امکان انتخابی خلاق و هویت‌محور را برای آنان فراهم ساخته است.

*محبوب‌ترین پوشش نزد تهرانی‌ها در سال 1393ش، نیز به‌ترتیب، الگوی «مانتو-شال» با 32%، «مانتو-مقنعه» 20.4% و «چادر» 14.7% بوده است.

*میزان تمایل تهرانی‌ها به مانتو-مقنعه و چادر از 54.4% در سال 1385 به 35.1% کاهش یافته و به‌سمت مانتو-شال سوق یافته است.

*متأهلین، افراد مسن‌تر، کم‌درآمدها و دارندگان تحصیلات دیپلم و زیردیپلم، به پوشش‌‌های مورد تأیید نظام، استقبال بیشتری دارند؛ اما مجردها، جوانان، پردرآمدها و دارندگان تحصیلات دانشگاهی، به پوشش مانتو در اشکال مختلف تمایل دارند.

*حدود 40% از افراد دارای درآمد متوسط، پوشش مانتو-شال را ترجیح می¬‌دهند.

*49.2% افراد، حجاب را مسئله‌ای شخصی دانسته و مخالف دخالت دولت هستند.

*مخالفین دخالت دولت در حجاب نیز در سال‌های 1385-1393ش، 15% افزایش یافته است.<ref>ایسپا (مرکز افکارسنجی دانشجویان ایران)، «50درصد مردم تهران معتقدند دولت نباید در موضوع حجاب مداخله کند»، 1396ش، ص2-9.</ref>

* علل فردی-روانشناختی، گاهی ضعف ایمانی و اعتقادی فرد، سبب ضعف التزام عملی او به آموزه‌های دینی و حتی گاهی مخالفت با مقولاتی چون حجاب می‌شود؛ گاهی تلاش برای تسخیر مردان، زنان را گرفتار روابط اجتماعیِ غیرعفیفانه و بی‌حجابی در محیط‌های عمومی می‌کند. زنان خیابانی به‌منظور بازاریابی جنسی و برخی دختران نیز به‌منظور همسریابی به بی‌حجابی روی می‌آورند. همچنین عواملی چون ناآگاهی از حدود و الزام شرعی حجاب یا پیامدهای ناگوار بی‌حجابی، بی‌میلی روانشناختی به فرهنگ خودی، ضعف حیا، خودپسندی و مدگرایی افراطی، پذیرش این القائات که حجاب عامل پیرتر دیده‌شدن و بی‌حجابی سبب شادی و خوشبختی و به‌مثابه جسارت و بزرگی زن بوده و در مقابل، حجاب مساوی اُمّلی، عقب‌ماندگی و ترس است، از دیگر عوامل فردی بی‌حجابی است.

* عوامل مربوط به خانواده، از جمله علل خانوادگی بدپوششی جوانان عبارتند از: فقدان جایگاه، اقتدار و مرجعیت پیشین خانواده، عدم حمایت رسانه‌ها، دولت‌ها و حتی خویشاوندان از والدین برای اجرای برنامه‌های تربیتی و اصلاحی، جایگزینی نهادهای غیردینی در پاسخ به نیازهای فکری جامعه به‌جای خانواده، کاهش غیرت‌ورزی و حساسیت والدین نسبت به مسائل دینی، افراط و تفریط والدین در آگاهی‌بخشی جنسی به فرزندان یا در کنترل حجاب آنان، فقدان الگوی پوشش در خانواده و الگوناپذیری دختران از حجاب مادران، وجود اختلاط‌های خانوادگی و فشار افکار عمومی به والدین برای سهل‌انگاری درباره بی‌حجابی فرزندان و ناکارآمدی اطلاع‌رسانی‌ها در این موضوعات، است.

* رسانه و تکنولوژی، تکنولوژی و ورود سه‌مرحله‌ای آن (ویدئو، ماهواره و اینترنت) به ایران که در بسیاری از برنامه‌های خود، تعمداً به تابوشکنی در مسائل اخلاقی و ترویج روابط نامشروع می‌پردازد، به حیازدایی و بی‌حجابی در جامعه می‌انجامد. همچنین آرایش زنان، عدم رعایت حجاب شرعی، تحقیر چادر و حجاب و وجود رفتارهای محرک و روابط نامشروع در فیلم‌ها و سریال‌ها، عدم بهره‌گیری از متخصصین در برنامه‌های رسانه‌ای مربوط به حجاب و پخش این برنامه‌ها در ساعات نامناسب، پخش انیمیشن‌هایی با محتوای بدحجابی و روابط عاشقانه و استفاده از کودکان در تبلیغات تجاری نیز به ترویج بی‌حجابی می‌انجامد.

* شکاف هویتی در جامعه، احساس ظلم تاریخی زنان همراه با اغراق‌های فمینیست‌ها، به نارضایتی و فرار آنان از زنانگی و نمادهای زنانه‌ای چون حجاب شده است. جامعه ایران به‌دلیل ترکیبی از فرهنگ دینی، ملی، غربی و قومی و نبود الگوی واحد شناختی، به هویتی متعارض دچار شده که هم‌زمان هم بر بی‌حجابی و هم ضرورت حجاب تأکید دارد.

* مواجهه آسیب‌زا با بی‌حجابی، تلقی نادرست از روش‌ها و حدود امربه‌معروف و نهی‌ازمنکر، برخوردهای خشن و کینه‌مآبانه و تأکید صرف بر حجاب و چشم‌پوشی از دیگر منکرات رایج به‌ویژه فسادهای کلان، به نفرت افراد از حجاب می‌انجامد.

* عوامل سیاسی، بخش مهمي از رواج بدحجابي، ناشي از تهاجم فرهنگ بیگانه است. شبهه‌پراکنی رسانه‌ای علیه حجاب و پاسخ‌نگرفتن این شبهات، سبب امکان‌ناپذیری دفاع از حجاب شده است. گره‌خوردن حجاب به مسائل سیاسی چون انتخابات و رأی‌آوری و تأکید هم‌زمان بر حضور بانوان در عرصه‌های بین‌المللی و ورزشی با رعایت حجاب، سبب وضع قوانینی شده که جوانان را از حجاب گریزان می‌کند. همچنین حجاب زنان در سال‌های اخیر جزو منافع حکومت تلقی شده و بی‌حجابی به نماد مخالفت با حکومت تبدیل شده است.

* ضعف برنامه‌ها و محصولات فرهنگی، نبود برنامه بلندمدت، فقدان نگاه سیستمی به فرهنگ، موازی‌کاری نهادها، وجود و توزیع وسیع لباس‌های نامتناسب و ارزان‌قیمت‌بودن آن و نبود البسه مناسب حجاب اسلامی یا گران‌قیمت بودن آن، بی‌توجهی و ابهام در قوانین حجاب و نبود زمینه پذیرش آن توسط جامعه، از دیگر عوامل تضعیف حجاب در جامعه است.

[[پرونده:مبانی کلامی حجاب۱.jpg|جایگزین=تصویری از زنان شرکت‌کننده در راهپیمایی‌های دهه ۶۰|بندانگشتی|تصویری از زنان شرکت‌کننده در راهپیمایی‌های دهه ۱۳۶۰ش]]

توحید، بنیادی‌ترین باور اسلامی است<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2284099/تبیین-بنیادهای-نظری-حجاب-مبتنی-بر-دو-نظام-فطری-و-تخیلی-در-نظریه-علامه-طباطبایی آقاجانی، «تبیین بنیادهای نظری حجاب مبتنی بر دو نظام فطری و تخیلی در نظریه علامه طباطبائی»، 1403ش، ص205.]</span></ref> و پذیرش حجاب به‌معنای التزام به [[سبک زندگی توحیدی]] است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2284099/تبیین-بنیادهای-نظری-حجاب-مبتنی-بر-دو-نظام-فطری-و-تخیلی-در-نظریه-علامه-طباطبایی آقاجانی، «تبیین بنیادهای نظری حجاب مبتنی بر دو نظام فطری و تخیلی در نظریه علامه طباطبائی»، 1403ش، ص206.]</span></ref> [[انسان موحد]] به‌خاطر نگاه توحیدی‌اش خود را برتر از آن می‌داند که تنها به [[بدن‌نمایی]] و [[آرایش]] ظاهر اکتفا کند. از این منظر، حتی سبک پوشش، وسیله‌ای برای نزدیک شدن به خداوند است؛ بنابراین لباسی می‌پوشد که خدا می‌پسندد و خود را به‌گونه‌ای [[آرایش]] می‌کند که مورد رضایت معبود باشد.<ref>[https://civilica.com/doc/779397/ ایوبی، «نقش توحید باوری در حجاب فاطمی»، 1396ش، ص369.]</span></ref> بانویی که اندیشه‌اش توحیدی باشد، می‌داند که همه ما از خدا هستیم و به‌سوی او بازمی‌گردیم؛ ازاین‌رو حاضر نیست با [[خودآرایی]] و [[خودنمایی]] خود را در برابر نگاه‌های آلوده قرار داده و باعث [[فساد]] در جامعه شود.<ref>[https://civilica.com/doc/779397/ ایوبی، «نقش توحید باوری در حجاب فاطمی»، 1396ش، ص375-376.]</span></ref> حجاب از این منظر، برای حفظ احترام زن، [[سلامت نفس]]، سلامت جامعه بشری، [[غیرت]] و آبروی زن است. زن در نگرش توحیدی، امانت خلقت است و باید زمینه‌های رشد و ترقی او در [[جامعه]] و [[خانواده]] فراهم باشد.<ref>[https://civilica.com/doc/779397/ ایوبی، «نقش توحید باوری در حجاب فاطمی»، 1396ش، ص370.]</span></ref>

حجاب در چارچوب حکمت الهی، نظم اجتماعی را به‌صورت بهینه در زندگی انسان برقرار می‌کند و [[عقل]]، [[احساس]]، [[اخلاق]]، [[ایثار]] و [[انسانیت]] هرکدام در جای درست خود قرار می‌گیرند. حجاب به [[رشد]] و پیشرفت جامعه کمک می‌کند<ref>[https://civilica.com/doc/779397/ ایوبی، «نقش توحید باوری در حجاب فاطمی»، 1396ش، ص369-370.]</span></ref> و پوشاندن [[بدن]]، آرامش و [[امنیت]] را برای فرد و جامعه، به ارمغان می‌آورد و اگر از افراط و تفریط در جامعه به‌دور باشد، [[عدالت اجتماعی]] را در پی دارد، به‌گونه‌ای که [[زن]] و [[مرد]] از آن بهره می‌برند و روابط میان اعضای جامعه متعادل می‌شود.<ref>[https://tat.atu.ac.ir/article_9024_3ac54016f1aa9929fbe6652b4a0971f4.pdf شعبان‌پور و دیگران، «تحلیلی بر حجاب و عفاف از منظر قرآن با تکیه بر مصلحت در نظریه ادراکات اعتباری علامه طباطبایی»، 1396ش، ص94.]</span></ref> حجاب برای زن و مرد واجب است، اما میزان آن متفاوت است؛<ref>[https://iss.razavi.ac.ir/article_1948_95b9a653d7b88de5d0e18b9059f5d432.pdf شجریان، «فلسفۀ حجاب در سایۀ عدالت جنسیتی در کلام رضوی»، 1403ش، ص59.]</span></ref> پوشیدگی بیشتر زن نسبت به مرد<ref>[https://jiss.isca.ac.ir/article_72724_26c3b452ad995440b565bab64edec84f.pdf شجریان، «فلسفه‌های حجاب و عدالت جنسیتی»، 1401ش، ص125-126.]</span></ref> نشانه نابرابری نیست، بلکه بر پایه عدالت است؛<ref>[https://www.jwss.ir/article_128236_658a069bc63a7d4ba1751cfca4c8b058.pdf شجریان، «عدالت جنسیتی و گفتمان تغییر در احکام فقهی زنان »، 1400ش، ص8.]</span></ref> عدالت به معنای برابری مطلق نیست، بلکه هرکدام از زن و مرد بر اساس ویژگی‌ها، توانایی‌ها و نیازهای خود، حقوق و مسئولیت‌های ویژه‌ای دارند.<ref>[https://www.jwss.ir/article_45211_4d5ea5f91a174b8e12dffdf0493d6a6c.pdf رودگر، «عدالت جنسیتی از دیدگاه علامه طباطبایی و شهید مطهری»، 1388ش، ص69-70.]</span></ref>

[[پرونده:مبانی کلامی حجاب۳.jpg|جایگزین=دکتر طناز بحری فوق‌تخصص بیماری‌های خون|بندانگشتی|دکتر طناز بحری فوق‌تخصص بیماری‌های خون؛ رئیس سابق کلینیک هماتولوژی بیمارستان آراسموس روتردام هلند]]

پایبندی به دستورِ خداوند، حجاب را برای زن، سازنده و سعادت‌آفرین می‌کند. بندگی، مسیر مستقیم رسیدن به [[کمال]] و [[خوشبختی]] است.<ref>[https://pubs.jz.ac.ir/article_217588_20b8f1d0b5bc66e7bc580f704296740f.pdf هلالیان، «اسرار معرفتیِ حجاب»، 1403ش، ص218.]</span></ref> بنده از این منظر، کسی است که در هر کاری از حرکات و رفتار گرفته تا [[لباس]]، [[خوراک]] و سخن‌گفتن، کاملاً از خدا پیروی کند. کسی که در همه‌حال فرمان خدا را رعایت کند، کم‌کم بندگی واقعی خدا را احساس می‌کند.<ref>[https://civilica.com/doc/779397/ ایوبی، «نقش توحید باوری در حجاب فاطمی»، 1396ش، ص369.]</span></ref> پایبندی زن به حجاب به‌عنوان انجام فرمان خداوند، نمونه‌ای از این نوع بندگی است. در رعایت حجاب، زن نوعی بندگی ویژه و هماهنگ با ساختار وجودی و خلقت خود را تجربه می‌کند که زمینه رشد فردی و اجتماعی او را فراهم می‌سازد.<ref>[https://pubs.jz.ac.ir/article_217588_20b8f1d0b5bc66e7bc580f704296740f.pdf هلالیان، «اسرار معرفتیِ حجاب»، 1403ش، ص221-222.]</span></ref> زنی که از روی بندگی به حجاب پایبند است، بدن، مو و چهره و سایر ویژگی‌های ظاهری خود را امانتی از جانب خدا می‌پندارد و مطابق خواست و اراده الهی از آن‌ها بهره‌برداری می‌کند.<ref>[https://pubs.jz.ac.ir/article_217588_20b8f1d0b5bc66e7bc580f704296740f.pdf هلالیان، «اسرار معرفتیِ حجاب»، 1403ش، ص225.]</span></ref>

باور به معاد، [[مسئولیت‌پذیری]] را در اهتمام به واجبات دینی افزایش می‌دهد<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2284099/تبیین-بنیادهای-نظری-حجاب-مبتنی-بر-دو-نظام-فطری-و-تخیلی-در-نظریه-علامه-طباطبایی آقاجانی، «تبیین بنیادهای نظری حجاب مبتنی بر دو نظام فطری و تخیلی در نظریه علامه طباطبائی»، 1403ش، ص206.]<meta /></ref> و زنانی که به [[روز قیامت]]، [[ایمان]] دارند پایبندی به دستورات الهی مانند حجاب را موجب رستگاری در [[آخرت]] می‌دانند.<ref>[https://civilica.com/doc/779397/ ایوبی، «نقش توحید باوری در حجاب فاطمی»، 1396ش، ص370-371.]</span></ref> [[سبک پوشش]] هر فرد با شخصیت درونی او مرتبط است و بهره‌مندی یا بی‌بهره بودن آن فرد از این باور درونی را نشان می‌دهد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1809997/رابطه-حجاب-با-جایگاه-معنوی-زنان-مسلمان-از-دیدگاه-قران-و-حدیث کرمی جعفرلو و امامی، «رابطه حجاب با جایگاه معنوی زنان مسلمان از دیدگاه قرآن و حدیث»، 1400ش، ص55.]</span></ref> رعایت حجاب از منظر زنان باایمان، رفتاری است که باعث رشد و بالندگی روحی آنان می‌شود و در آخرت به‌شکل‌های زیبا و نورانی جلوه می‌کند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1809997/رابطه-حجاب-با-جایگاه-معنوی-زنان-مسلمان-از-دیدگاه-قران-و-حدیث کرمی جعفرلو و امامی، «رابطه حجاب با جایگاه معنوی زنان مسلمان از دیدگاه قرآن و حدیث»، 1400ش، ص57.]</span></ref>

[[پرونده:مبانی کلامی حجاب۲.jpg|جایگزین=هما حسینی، پرچمدار کاوران ورزشی ایران در المپیک پکن|بندانگشتی|هما حسینی، پرچمدار کاوران ورزشی ایران در المپیک پکن]]

حجاب در اسلام وسیله‌ای است برای طهارت ظاهری<ref>[https://cwfs.ihu.ac.ir/article_201535_15dbff36935b9512ba504f1d1109f8ae.pdf زروندی، «بررسی تطبیقی حجاب در اقوام و ادیان الهی»، 1386ش، ص134]؛ [https://spoh.ir/wp-content/uploads/2022/11/حجاب-شناسی.pdf مهدی‌زاده، «حجاب‌شناسی: چالش‌ها و کاوش‌های جدید»، 1381ش، ص25.]</span></ref> و درونی زن<ref>[https://www.islamiilife.com/article_184410_85ce83d683d1f915af987ec6c481a85a.pdf فروغی و دیگران، «آثار و فواید وضعی حجاب از منظر قرآن و روایات»، 1402ش، ص99.]</span></ref> و نشان‌دهنده نگاه انسان‌محور به او، نه نگاه جنسی یا کالایی. انسان‌ها به‌صورت فطری گرایش به پاکی دارند و حجاب یکی از راه‌های دستیابی به آن است.<ref>[https://journals.iau.ir/article_545355_b805b68ef20b2d7e6df3f6191d5775bc.pdf کاظم پور و دیگران، «بررسی تحلیلی حجاب ازدیدگاه ادیان سامی»، 1397ش، ص12.]</span></ref> با رعایت حجاب، زن هم زنانگی و کرامت ذاتی خود را حفظ می‌کند و هم در جامعه به کنشگری اجتماعی می‌پردازد، بدون آنکه آلوده به نگاه یا رفتار جنسی شود. این طهارت و حریم اخلاقی تنها برای خود زن نیست، بلکه فضایی سالم و پاک در جامعه ایجاد می‌کند که روابط میان زنان و مردان بر پایه انسانیت شکل گیرد.<ref>[https://pubs.jz.ac.ir/article_217588_20b8f1d0b5bc66e7bc580f704296740f.pdf هلالیان، «اسرار معرفتیِ حجاب»، 1403ش، ص231.]</span></ref>

حجاب شرعیِ زن را خدا دوست دارد و رعایت آن باعث می‌شود زن نزد خدا محبوب شود.<ref>[https://pubs.jz.ac.ir/article_217588_20b8f1d0b5bc66e7bc580f704296740f.pdf هلالیان، «اسرار معرفتیِ حجاب»، 1403ش، ص228.]<meta /></ref> زن با رعایت حجاب، نشان می‌دهد خدا و رضایت او را برخواسته‌های دیگر ترجیح داده و به دستورات دینی پایبند است.<ref>[https://iss.razavi.ac.ir/article_745_9c3156353f75f94fddc10773ae8d96ef.pdf غیرتمند و دیگران، «آثار فردی و اجتماعی حجاب و نقش آن در امنیت اجتماعی زنان»، 1393ش، ص171.]</span></ref>

انسان با [[لباس]]، خود را [[زینت]] می‌کند و این پوشیدگی، ریشه در میل درونی انسان به [[عفاف]] و [[زیبایی]] دارد.<ref>[https://csiw.qom.ac.ir/article_2936_816ba2727d513b23899c62ca9b3308d7.pdf حاتمی و رحیمی، «مبانی فلسفی مفهوم حجاب در سیر تحول غرب و اسلام»، 1404ش، ص82.]</span></ref> در [[قرآن]] نیز [[آراستگی]] و زیبایی و همچنین پوشاندن بدن و پنهان‌کردن بخش‌های خصوصی و نازیبای بدن، از اهداف پوشش معرفی شده است.<ref>[https://lib.eshia.ir/17001/1/153/26 سوره اعراف، 26.]</span></ref> زن با توجه به تفاوت‌های جنسیتی نسبت به مردان، تمایل بیشتری به زیبا دیده‌شدن و شکوفایی زیبایی‌های خود دارد. از این منظر، زیبایی برای زنان یک نوع امتحان و فرصت برای رشد است. پایبندی زن به حجاب، این میل طبیعی را کنترل می‌کند و علاوه بر پاسخ‌گویی شایسته به میل درونی، زن را در مسیر کمال و رشد فردی و اجتماعی پیش می‌برد.<ref>[https://pubs.jz.ac.ir/article_217588_20b8f1d0b5bc66e7bc580f704296740f.pdf هلالیان، «اسرار معرفتیِ حجاب»، 1403ش، ص224-225.]</span></ref>

{{پایان منابع}}{{آغاز منابع}}

*ایسپا (مرکز افکارسنجی دانشجویان ایران)، «50درصد مردم تهران معتقدند دولت نباید در موضوع حجاب مداخله کند»، نشریه شبکه مطالعات سیاست‌گذاری عمومی، شماره 7700177، 14 بهمن 1396ش.

*بختیاری، فاطمه، هویت برتر، تهران، شورای فرهنگی-اجتماعی زنان، 1389ش.

*بستان، حسین، سیاست‌پژوهی عفاف و حجاب در ایران، قم، حوزه‌ و دانشگاه، 1399ش.

*خامنه‌ای، سیدعلی، گزيده سخنان در مورد تهاجم فرهنگی، تهران، سپاه پاسداران انقلاب اسلامي، 1375ش.

*جاودانی‌مقدم، «بررسی سیر تطور گفتمان حجاب در سپهر سیاست و فرهنگ ایران»، نشریه سپهر سیاست، شماره 20، 1398ش.

*جوانی، وجیهه و امیری، مجتبی، «بررسی عوامل گرایش به بدحجابی و راهکارهای مقابله با آن»، نشریه تحقیقات فرهنگی ایران، شماره 4، 1395ش.

*ذوالفقاری، حسین و بیات، بهرام ، «بررسی نگرش مسئولان و نخبگان جامعه نسبت به پدیده بدحجابی»، در پوشش و حجاب، رویکردی جامعه‌شناختی، نوشته علی ایلخانی‌پور نادری، 1389ش.

*«راهکارهاي اجرايي گسترش فرهنگ عفاف و حجاب»، وبسایت نشریه فرهنگ پویا، تاریخ انتشار: پاییز 1389ش.

*زائری، قاسم، «دیرینه‌شناسی بی‌حجابی در ایران»، نشریه زن در توسعه و سیاست، شماره 2، 1393ش.

*زیبایی‌نژاد، محمدرضا، «نظام اسلامی و مسئله پوشش زنان»، در نظام اسلامی و مسئله حجاب، سیدجعفر حق‌شناس، قم، دفتر مطالعات و تحقیقات زنان، 1387ش.

*شرف‌الدین، سیدحسین، «ریشه‌یابی جامعه‌شناختی بی‌حجابی»، نشریه فقه و علوم وابسته، شماره 51-52، 1386ش.

*صالحی، سیدعباس، «نظریه‌ها و راهبردها در حجاب و فعالیت‌های اجتماعی زنان»، نشریه حوزه، شماره 163-164، 1391ش.

*غلامی، علی، مسأله حجاب در جمهوری اسلامی ایران، تهران، دانشگاه امام صادق، 1391ش.

*غلامی، علی، مسئله حجاب در غرب، تهران، دانشگاه امام صادق، 1391ش.

*«قانون ساماندهی مدولباس»، مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، تاریخ بازدید: 7 شهریور 1403ش.

*«قانون مجازات اسلامی (تعزیرات)»، سامانه ملی قوانین و مقررات، تاریخ بازدید: 12 مهر 1403ش.

*«مروری بر گزارش طرح پژوهشی بررسی فرهنگ پوشش و حجاب زنان ایران»، وبسایت شیرازه، تاریخ انتشار: ۲۴ تير ۱۳۹۸ش.

*معیدفر، سعید، «سبک زندگی، هویت اجتماعی و تغییر الگوی پوشش زنان»، در پوشش و حجاب؛ رویکردی جامعه‌شناختی، نوشته علی ایلخانی‌پور نادری، 1389ش.

*مهدی‌زاده، حسین، حجاب‌شناسی، قم، حوزه علمیه قم، 1382ش.