تبریز: تفاوت میان نسخه‌ها

تبریز، مرکز استان آذربایجان شرقی، شهری تاریخی و فرهنگی با اهمیت اقتصادی، علمی و گردشگری است و به «شهر اولین‌ها» و «شهر جهانی بافت فرش» مشهور است. تبریز از دیرباز محل عبور تاریخ و فرهنگ بوده و همواره مورد توجه سفرنامه‌نویسان و تاریخ‌نگاران قرار گرفته است؛ از دوران عباسیان تا [[صفویه]] و [[قاجاریه]]، این شهر مرکز [[تجارت]]، سیاست و حرکت‌های آزادی‌خواهانه بوده است. [[جمعیت]] آن در دهه‌های اخیر رشد چشم‌گیری داشته و امروزه پنجمین شهر پرجمعیت ایران به‌شمار می‌رود. تبریز با آثار تاریخی چون [[مسجد کبود]]، [[ارگ علیشاه]]، عمارت [[ائل گلی]] و مجموعه بازارهای سنتی، و جاذبه‌های طبیعی مانند [[سهند|کوه سهند]] و [[دریاچه ارومیه]]، مقصدی مهم برای گردشگران داخلی و خارجی است. این شهر با تلفیق تاریخ، فرهنگ، صنعت و طبیعت، نماد پویایی و شکوه منطقه آذربایجان ایران به‌شمار می‌رود.

[[پرونده:B6688.jpg|alt=روخانه مهران رود - میدان چای تبریز|بندانگشتی|رودخانه مهران رود، معروف به میدان چای تبریز]]

مختصات جغرافیایی شهر تبریز، در حدودَ ۱۸°۴۶ طول شرقی وَ ۰۴°۳۸ عرض شمالی است. میانگین بارندگی سالانه در این منطقه، ۳۰۸ میلی‌متر است. آب‌وهوای این منطقه، معتدل مایل به سرد، خشک و کوهستانی است.<ref>جعفری، گیتاشناسی ایران، ج3، 1379ش، ص279-280.</ref>

شهرستان تبریز، به‌دلیل قرار گرفتن در مسیر [[دریاچه ارومیه]]، دارای رودهای جاری و فصلی گوناگون است.<ref>سیمای شهرستان تبریز، ۱۳۸۲ش، ص۹.</ref> از مهم‌ترین این جریان‌های آبی می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

سیمای شهرستان تبریز، ۱۳۸۲ش، ص۹.</ref> آب این رودخانهٔ بزرگ به‌دلیل عبور از زمین‌های گچی و نمکی، دارای املاح زیادی است.

علاوه‌بر آب‌های جاری و سطحی شهرستان تبریز، ۴۰۰ رشته قنات نیز در این منطقه وجود دارد که ۳۶۱ رشتهٔ آن، هنوز فعال است.<ref>مشکور، تاریخ تبریز تا پایان قرن نهم هجری، ۱۳۵۲ش، ص9-17.</ref>

[[پرونده:Tabriz Airport.jpg|جایگزین=فرودگاه تبریز|بندانگشتی|فرودگاه بین‌المللی شهید مدنی تبریز]]شهرستان تبریز، یکی از قطب‌های صنعتی و تجاری [[ایران]] است و به‌همین دلیل دارای سیستم حمل‌ونقل و موقعیت ویژه‌ای است. ارتباط این استان با نواحی مرزی در غرب ایران، نزدیکی به مرز بازرگان و کشور [[ترکیه]]، داشتن راه‌های جاده‌ای و راه‌آهن با شهرستان‌های مجاور، از جمله دلایل توسعه صنعت و تجارت در این منطقه است. شهرستان تبریز، از طریق محور تبریز ـ جلفا، به کشورهای [[ارمنستان]] و آذربایجان نیز دسترسی دارد.<ref>سیمای شهرستان تبریز، ۱۳۸۲ش، ص128-132.</ref> فرودگاه تبریز، در ۱۳۳۶ش احداث و از ۱۳۷۰ش به فرودگاهی بین‌المللی تبدیل شد.<ref>سیمای شهرستان تبریز، ۱۳۸۲ش، ص135.</ref> تبریز، از طریق زمین و هوا، به شهرهای اطراف خود و مرکز ایران راه دارد؛ برای مثال، فاصله این شهر تا پایتخت ایران ([[تهران]]) ۶۱۴ کیلومتر است.<ref>سازمان نقشه‌برداری کشور، نقشة راه‌های ایران، 1384ش.</ref>

شهرستان تبریز، از جمله مناطق سردسیر [[ایران]] است که تابستان‌هایی معتدل و زمستان‌هایی سرد دارد. توده هوای مدیترانه‌ای در این منطقه، بارش‌های بسیاری را به همراه می‌آورد. جریان هوایی اطلس شمالی نیز، منجر به ورود سرمای شدید و بارش برف در این منطقه می‌شود. متوسط بارندگی سالانه در این منطقه، ۲۶۱٫۳ میلی‌متر است. هوای این شهرستان، از رطوبت نسبی کمی (در حدود ۵۱ درصد) برخوردار است.

وزش باد، در این منطقه از تمامی جهات رخ می‌دهد که باد شرقی آن شدت بیش‌تری دارد.<ref>سیمای شهرستان تبریز، ۱۳۸۲ش، ص6-8.</ref> باد «آق یِل» از جمله بادهای محلی تبریز است که در اسفندماه رخ داده و منجر به آب شدن سریع برف‌ها می‌شود. باد نامنظم «گِچی قران» (بزکُش)، از جمله بادهایی است که در هنگام وزش آن، هوای تبریز مملو از گرد و خاک و آلودگی می‌شود.<ref>مشکور، تاریخ تبریز تا پایان قرن نهم هجری، ۱۳۵۲ش، ص25.</ref> اقلیم این منطقه در قسمت شمالی به‌صورت سرد و نیمه‌خشک و در سمت جنوبی نیز نیمه‌خشک تا مرطوب است.<ref>سیمای شهرستان تبریز، ۱۳۸۲ش، ص8-9.</ref>

زبان مردم در این مطقه، ترکی و گویش آن‌ها آذری است. زبان فارسی نیز به‌عنوان زبان رسمی استفاده می‌شود. مردم تبریز، بیش‌تر [[مسلمان]] و [[شیعه]] دوازده امامی هستند.<ref>سیمای شهرستان تبریز، ۱۳۸۲ش، ص12.

فرهنگ جغرافیایی آبادی‌های کشور، ج6، ۱۳۷۱ش، ص47.</ref>

در دهه‌های اخیر، به‌واسطه رشد چشم‌گیر امکانات رفاهی، مراکز صنعتی، تجاری، آموزشی و خدماتی، جمعیت این شهر، رشد بسیاری داشته است. در نخستین سرشماری صورت گرفته در ایران (۱۳۳۵ش)، جمعیت این شهر در حدود ۲۸۹٬۹۹۶ تن بوده که در ۱۳۷۵ش به ۱٬۱۹۱٬۰۴۳ رسیده است.<ref>نورالهی، توزیع و طبقه‌بندی جمعیت شهرهای ایران در سرشماری‌های 75-1335ش1382ش، ص199 و 268.</ref> این جمعیت، بنا بر آمار اعلام شده در ۱۳۹۵ش به ۱٬۵۸۴٬۸۵۵ تن افزایش یافت.<ref>مرکز آمار ایران، بازسازی و برآورد جمعیت شهرستان‌های کشور، 1382ش، ص31.</ref> تبریز، امروزه پنجمین شهر پرجمعیت [[ایران]] است.

اقتصاد مردم در این منطقه، بر پایه تجارت، صنعت، [[کشاورزی]]، [[باغ‌داری]] و دام‌داری است. صنایع دستی متعددی نیز در این منطقه وجود دارد که از آن جمله می‌توان به «قالی‌بافی»، «معرق‌کاری»، «[[سفال‌گری]]»، «[[گلیم‌بافی]]» و «طراحی قالی» اشاره کرد. فرش‌های تبریز، از جمله فرش‌های ممتاز و شناخته‌شده در بازار جهانی هستند.

[[پرونده:Chahar Menar1.jpg|جایگزین=امامزاده چهارمنار_تبریز|بندانگشتی|امامزاده چهارمنار (آرامگاه چند تن از امیران روادی، سلاطین سلجوقی و آق‌قویونلو) در بازار تبریز]]

نام‌های مختلفی برای این منطقه، در منابع تاریخی و جغرافیایی آمده است، مانند آکراتا، آماتا، تارماکیس، تاورژ، تربیز، تاوریز، توریز، داوریژ، دژ تارویی و قازا. تبریز، همچنین، در طول تاریخ دارای عناوینی مانند دارالسلطنه و قبةالاسلام بوده است.<ref>چکنگی، فرهنگنامة تطبیقی نام‌های قدیم و جدید مکان‌های جغرافیایی ایران و نواحی مجاور، 1378ش، ص183-184؛{{سخ}}

مقصودی، تحولات قومی در ایران؛ علل و زمینه‌ها، 1380ش، ص263-271.</ref>

[[پرونده:Beautiful architecture tabriz bazaar - Business.jpg|alt=بازار تبریز - تیمچهٔ مظفریه|بندانگشتی|بازار تبریز، تیمچهٔ مظفریه]]

شهر تبریز، همواره به‌دلیل داشتن مراکز زیبای تاریخی، طبیعی و فرهنگی، مورد استقبال گردشگران ایرانی و خارجی بوده است. از آن جمله می‌توان به [[مسجد کبود]]، [[ارگ علیشاه]]، عمارت ائل گلی (شاه گلی)، مجموعه بازارها و تیمچه‌های زیبا، [[مقبرة الشعرا]]، ارتفاعات [[کوه سهند]]، سواحل [[دریاچه ارومیه]] و جاذبه‌های طبیعی دیگر اشاره کرد.<ref>سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی، جغرافیای استان آذربایجان شرقی، 1381ش، ص50-56.</ref>

شعر و ادب فارسی، اگرچه با ظهور شاعران و نویسندگان بزرگی همچون [[رودکی]]، پدر شعر فارسی، ابتدا در منطقه خراسان و ماوراءالنهر رسمیت یافت؛ اما از سده پنجم هجری، زبان و ادب فارسی، در شهر زیبا و پرجمعیت<ref>ابن‌حوقل، صورةالارض، ۱۳۴۵ش، ص۸۴.</ref> تبریز، که با عنوان دارالاسلام و دارالمک<ref>مولوی، مثنوی معنوی، ج6، ۱۳۶۳ش، ص3106-3116.</ref> شناخته می‌شد، رواج یافت و کم‌کم، یکی از قطب‌ها و مراکز برجستهٔ فرهنگ و ادب ایران‌زمین شد. فرهنگ و ادب فارسی در شهر تبریز، چه از نظر کیفیت ادبی و چه از نظر تعداد شاعران و نویسندگان، چشمگیر است.<ref>Rypka, Historyof Iranian Literature, 1968, P201.</ref> متخصصان، سیر تاریخی گسترش ادب فارسی در تبریز را در چهار دوره بررسی کرده‌اند.

در سده ۵ق، سبک خراسانی به تبریز رسید و توسعه یافت. آغازگر شعر و ادب فارسی در تبریز، «قطران تبریزی» است که از منظر ناصرخسرو، او شعر دری را به خوبی می‌سرود<ref>ناصرخسرو، سفرنامه، ۱۳۶۳ش، ص29.</ref> و نزد پژوهشگران با القابی همچون شرف‌الزمان، فخرالشعرا و امام‌الشعرا شناخته می‌شد.<ref>عوفی، لباب‌الالباب، ج2، ۱۹۰۱م، ص214.

صفا، تاریخ ادبیات در ایران، ۱۳۷۸ش، ج1، ص422-423.</ref>

با حمله مغول به خراسان و ماوراءالنهر، سبک خراسانی در ادب فارسی افول کرد و جای خود را به سبک عراقی داد.<ref>میسا، سبک‌شناسی شعر، ۱۳۷۴ش، ص۱۹۲.

پس از ایلخانیان، ترکمانان قرا قویونلو و آق قویونلو<ref>اقبال، ۶۵۵–۶۶۰</ref> نیز، به شعر و ادب فارسی، علاقه نشان دادند و مورخان، ادیبان و شاعران توانمند را به دربار خود دعوت کرده و از وجود آن‌ها بهره می‌بردند. جهانشاه قراقویونلو، خود نیز با تخلص «حقیقی» و فرزندش آق‌میرزا با تخلص «بُداق»، شعر می‌سرودند.<ref>صفا، تاریخ ادبیات در ایران، ۱۳۷۸ش، ج4، ص133-134.</ref> در دوران حکومت یعقوب‌بیگ، از پادشاهان معروف آق‌قویونلو، تبریز از مهم‌ترین مراکز تجمع شاعران بود. جامی، مثنوی معروف «سلامان و آبسال» خود را به‌نام یعقوب‌بیگ سروده و در چندین قصیده او را ستایش کرده است.<ref>صفا، تاریخ ادبیات در ایران، ۱۳۷۸ش، ج4، ص136.</ref> در این دوران، نظم رخدادهای تاریخی جایگزین نظم داستان‌های قهرمانی و ملی شد. منظومه‌های «شاهنشاه‌نامه پاییزی»، «کرت‌نامه»، «سام‌نامه» و «ظفرنامه» از جمله منظومه‌های تاریخی آن زمان هستند. بسیاری از پژوهشگران، سبک نوشتاری این منظومه‌ها را متأثر از [[شاهنامه فردوسی]] دانسته‌اند.<ref>صفا، تاریخ ادبیات در ایران، ۱۳۷۸ش، ج5، ص671-672.</ref>

از اوایل قرن ۱۰ق، نظم و نثر ایرانیان به سبک هندی یا سبک اصفهانی متمایل شد.<ref>صفا، تاریخ ادبیات در ایران، ۱۳۷۸ش، ج5، ص671-672.</ref> در تبریز اما سبک هندی یا اصفهانی، چندان با استقبال روبه‌رو نشد و حتی نهضت «بازگشت ادبی» به راه افتاد که پایبندی بسیاری از شاعران تبریز را به اصول سبک عراقی نشان می‌داد. میرزا شرف‌الدین محمد تبریزی (متخلص به مجذوب)<ref>شاملو، قصص الخاقانی، ج2، ۱۳۷۱ش، ص73.

گلچین معانی، کاروان هند، ۱۳۶۹ش، ص972-979 و 1013-1019.</ref> ۲. شکل‌گیری ادبیات ترکی آذربایجان؛ تسلط ترکمانان بر امور مملکتی و نظامی، موجب چیره‌شدن زبان ترکی بر این منطقه و شکل‌گیری فرهنگ و ادب ترکی آذربایجانی شد.<ref>صفا، تاریخ ادبیات در ایران، ۱۳۷۸ش، ج5، ص423-425.</ref>

این دوره که از سده ۱۳ق شروع شده و به روزگار معاصر می‌رسد شامل دو جریان «بازگشت ادبی» و «جریان نوگرایی» است.

تبریز علاوه بر شعر پارسی، خاستگاه ادب‌پژوهانی همچون یوسف اعتصامی (پدر پروین اعتصامی) و محققانی همچون میرزاآقا تبریزی (نخستین نمایش‌نامه‌نویس در زبان فارسی) و محمدعلی تربیت بوده است.

{{پانویس}}

== منابع ==

{{آغاز منابع}}

* ابن‌حوقل، محمد، صورةالارض، ترجمهٔ جعفر شعار، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، ۱۳۴۵ش.

* احمدی، حمید، قومیت و قوم‌گرایی در ایران (از افسانه تا واقعیت)، چ۴، تهران، نی، ۱۳۷۸ش.

* افشار سیستانی، ایرج، پژوهش در نام شهرهای ایران، چ۲، تهران، روزنه، ۱۳۸۲ش.

* اقبال آشتیانی، عباس، تاریخ ایران، به‌تحقیق محمد دبیرسیاقی، تهران، نیک فرجام، ۱۳۶۲ش.

* بارتولد، و، تذکرة جغرافیایی تاریخی ایران، ترجمة حمزه سردادور، چ۳، تهران، توس، ۱۳۷۲ش.

* پورجوادی، نصرالله، «پیشگفتار»، «عرفان اصیل»، سفینهٔ تبریز، تهران، ۱۳۸۱ش.

* تربیت، محمدعلی، دانشمندان آذربایجان، تهران، اختر، ۱۳۱۴ش.

* جعفری، عباس، دایرةالمعارف جغرافیایی ایران، تهران، ۱۳۷۹ش.

* صفا، ذبیح‌الله، تاریخ ادبیات در ایران، تهران، فردوس، ۱۳۷۸ش.

* عوفی، محمد، لباب الالباب، به‌تحقیق ادوارد براون، لیدن، ]بی‌نا[، ۱۹۰۱م.

*آذربیگدلی، لطفعلی، آتشکده، به‌تحقیق حسن سادات ناصری، تهران، کتاب، ۱۳۳۴ش.

*اقبال آشتیانی، عباس، تاریخ ایران، به‌تحقیق محمد دبیرسیاقی، تهران، نیک فرجام، ۱۳۶۲ش.

*پورجوادی، نصرالله، «پیشگفتار»، «عرفان اصیل»، سفینۀ تبریز، تهران، ۱۳۸۱ش.

*تربیت، محمدعلی، دانشمندان آذربایجان، تهران، اختر، ۱۳۱۴ش.

*دولتشاه سمرقندی، تذکرة الشعراء، به‌تحقیق ادوارد براون، لیدن، ]بی‌نا[، ۱۹۰۱م.

*شاملو، ولی‌قلی، قصص الخاقانی، به‌تحقیق حسن سادات ناصری، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۷۱ش.

*شمیسا، سیروس، سبک‌شناسی شعر، تهران، فردوس، ۱۳۷۴ش.

*صادقی کتابدار، مجمع‌الخواص، ترجمۀ عبدالرسول خیام‌پور، تبریز، بی‌نا، ۱۳۳۷ش.

*صفا، ذبیح‌الله، تاریخ ادبیات در ایران، تهران، فردوس، ۱۳۷۸ش.

*عوفی، محمد، لباب الالباب، به‌تحقیق ادوارد براون، لیدن، ]بی‌نا[، ۱۹۰۱م.

*گلچین معانی، احمد، کاروان هند، مشهد، آستان قدس رضوی، ۱۳۶۹ش.

*لسترنج، گ، سرزمین‌های خلافت شرقی، ترجمۀ محمود عرفان، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۶۴ش.

*محجوب، محمدجعفر، سبک خراسانی در شعر فارسی، تهران، دانشگاه تربیت معلم، ۱۳۴۵ش.

*مولوی، مثنوی معنوی، به‌تحقیق نیکلسن، تهران، سنایی، ۱۳۶۳ش.

*ناصرخسرو، سفرنامه، به‌تحقیق محمد دبیرسیاقی، تهران، مژگان، ۱۳۶۳ش.

*نفیسی، سعید، تاریخ نظم و نثر در ایران و در زبان فارسی، تهران، فروغی، ۱۳۶۳ش.

*هدایت، رضا قلی، مجمع‌الفصحا، به‌تحقیق مظاهر مصفا، تهران، بی‌نا، ۱۳۳۱ش.

*Rypka, J., Historyof Iranian Literature, Dordrecht, 1968.