پرش به محتوا

پیش‌نویس:شورای عالی انقلاب فرهنگی: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران پدیا
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌ترتفاوت با ویرایش جدیدتر ←
دیداریویکی‌متن
بدون خلاصۀ ویرایش
زهرا فاضل (بحث | مشارکت‌ها)
۱٬۱۲۱ ویرایش‌ها
بدون خلاصۀ ویرایش
خط ۱: خط ۱:
<big>'''شورای عالی انقلاب فرهنگی'''</big>؛ عالی‌ترین نهاد سیاست‌گذار در زمینه تحقق اهداف انقلاب فرهنگی در نظام جمهوری اسلامی ایران.<ref group="دیدگاه">در یک جدول، لیستی از دبیران و در یک جدول هم اعضای فعلی را بیاورید</ref>
<big>'''شورای عالی انقلاب فرهنگی'''</big>؛ عالی‌ترین نهاد سیاست‌گذار در زمینه تحقق اهداف انقلاب فرهنگی در نظام جمهوری اسلامی ایران.<br>


شورای عالی انقلاب فرهنگی به‌عنوان کانون اصلی تدوین راهبردهای کلان، وظیفۀ مهندسی مناسبات اجتماعی و پایش دگرگونی‌های فکری جامعه را بر عهده دارد. مأموریت کلیدی مجموعۀ مذکور بر بازسازی ساختارهای علمی، صیانت از اصالت ارزش‌ها و تنظیم اسناد بالادستی متمرکز است تا از این طریق، هماهنگی پایداری میان نظام آموزش رسمی و مبانی عقیدتی حاکمیت برقرار شود. تصمیمات این مرجع کلیدی گسترۀ وسیعی از سیاست‌های آموزشی، عمومی و هویتی کشور را تحت تأثیر قرار می‌دهد.
شورای عالی انقلاب فرهنگی به‌عنوان کانون اصلی تدوین راهبردهای کلان، وظیفۀ مهندسی مناسبات اجتماعی و پایش دگرگونی‌های فکری جامعه را بر عهده دارد. مأموریت کلیدی مجموعۀ مذکور بر بازسازی ساختارهای علمی، صیانت از اصالت ارزش‌ها و تنظیم اسناد بالادستی متمرکز است تا از این طریق، هماهنگی پایداری میان نظام آموزش رسمی و مبانی عقیدتی حاکمیت برقرار شود. تصمیمات این مرجع کلیدی گسترۀ وسیعی از سیاست‌های آموزشی، عمومی و هویتی کشور را تحت تأثیر قرار می‌دهد.
==پیشینه<ref group="دیدگاه">بهتر است عنوان بشود معرفی و ضمنا در یک خط اصل نهاد را تعریف کنید.</ref><ref group="دیدگاه">این مطالب برخی زمینه تشکیل هستند و برخی تاریخچه و برخی هم مربوط به ساختار و تعاملات. به دقت تفکیک شود و البته هر کدام باید تکمیل شود</ref>==
==معرفی و زمینۀ شکل‌گیری==
<ref group="دیدگاه">ورود در بحث به شکل مناسبی نیست.</ref>وضعیت دانشگاه‌های کشور در آغاز انقلاب اسلامی لزوم دگرگونی اساسی در مراکز آموزشی را آشکار کرد.<ref>{{پک|خمینی|1389|ک=صحیفه امام|ص=207-208|ج=12|کد=صحیفه1}}</ref> <ref group="دیدگاه">ارتباط قبل و بعد مشخص نیست</ref>فرمان تشکیل ستاد انقلاب فرهنگی را برای دگرگونی ساختار آموزشی صادر کرد.<ref>{{پک|اداره کل قوانین و مقررات کشور|1372|ک=مجموعه مصوبات شورای عالی انقلاب فرهنگی|ص=11-12|ج=1|کد=اداره کل 1}}</ref><ref group="دیدگاه">چه کسی؟ جمله ناقص است</ref> در این فرمان، محمدجواد باهنر، مهدی ربانی املشی، حسن حبیبی، عبدالکریم سروش، شمس آل‌احمد، جلال‌الدین فارسی و علی شریعتمداری مأمور شدند با تشکیل ستاد و دعوت از صاحب‌نظران، استادان و دانشجویان مسلمان و متعهد، به امور دانشگاه‌ها رسیدگی کنند. وظیفۀ این ستاد، تعیین خط‌مشی فرهنگی آیندۀ دانشگاه‌ها، آماده‌سازی استادان شایسته و رسیدگی به نظام آموزشی بود.<ref>{{پک|خمینی|1389|ک=صحیفه امام|ص=431-432|ج=12|کد=صحیفه1}}</ref><ref group="دیدگاه">گذر از ستاد به شورا باید خوب توضیح داده بشه و فرآیند روشن بشه. ستاد چی بود و چکار میکرد؟ چی شد عوض شد؟ شورا چیه و میخواد چگار کنه؟
شورای عالی انقلاب فرهنگی، عالی‌ترین مرجع سیاست‌گذاری، خط‌مشی‌گذاری، هدایت، نظارت و تصویب ضوابط کلان در حوزۀ فرهنگ و آموزش در نظام جمهوری اسلامی ایران است. زمینه‌های شکل‌گیری این نهاد به ماه‌های نخستین پس از پیروزی انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷ش بازمی‌گردد؛ زمانی‌که ضرورت دگرگونی بنیادین در نظام آموزشی برجا مانده از دورۀ پهلوی و رفع چالش‌ها و درگیری‌های فزایندۀ سیاسی در محیط‌های دانشگاهی احساس می‌شد.<br>
 
پس از آن، رهبر وقت جمهوری اسلامی در پیام نوروزی 1359ش، بر ضرورت ایجاد انقلاب اساسی در دانشگاه‌ها، تصفیۀ استادان وابسته به شرق و غرب و رفع بیگانگی روشنفکران دانشگاهی از جامعۀ اسلامی تأکید کرد. شورای انقلاب در اواخر فروردین همان سال با صدور بیانیه‌ای، مهلت سه روزه‌ای برای برچیده شدن دفاتر گروه‌های سیاسی در دانشگاه‌ها تعیین کرد و مقرر داشت که پس از پایان امتحانات در خرداد ماه، دانشگاه‌ها تعطیل شده و نظام آموزشی بر پایۀ موازین انقلابی طرح‌ریزی شود.  تعطیلی موقت دانشگاه‌ها منجر شد تا بستر مناسب برای تغییر متون درسی، گزینش استادان و تحول در ساختار آموزش عالی فراهم آید.  
==تاریخچه و فرآیند تحول==
در پی ضرورت عینی دگرگونی در نظام آموزشی، فرمان تشکیل ستاد انقلاب فرهنگی در ۲۳ خرداد ۱۳۵۹ش صادر شد. هفت تن از صاحب‌نظران، شامل محمدجواد باهنر، مهدی ربانی املشی، حسن حبیبی، عبدالکریم سروش، شمس آل‌احمد، جلال‌الدین فارسی و علی شریعتمداری مأمور تدوین خط‌مشی فرهنگی آیندۀ دانشگاه‌ها، آماده‌سازی استادان شایسته و رسیدگی به امور نظام آموزش عالی شدند.<br>
 
ستاد انقلاب فرهنگی ملزم بود فعالیت‌های خود را بر سه محور اصلی شامل تربیت استاد و گزینش افراد شایسته برای تدریس، گزینش دانشجو و اسلامی کردن جو دانشگاه‌ها در کنار تغییر برنامه‌های آموزشی متمرکز کند. برای پیشبرد این اهداف، گروه‌های برنامه‌ریزی در رشته‌های مختلف علمی و کمیتۀ اسلامی کردن دانشگاه‌ها در ستاد تشکیل شد.  این ستاد توانست با تدوین برنامه‌های جدید، مقدمات بازگشایی دانشگاه‌ها را در آذر ۱۳۶۱ش فراهم کند. در شهریور ۱۳۶۲ش نیز ترکیب این ستاد با اضافه شدن برخی از مسئولان اجرایی کشور از جمله وزیر فرهنگ و آموزش عالی و وزیر ارشاد اسلامی تقویت شد تا هماهنگی میان سیاست‌گذاری و بخش‌های اجرایی افزایش یابد.<br>
توسعۀ مراکز آموزشی و ظهور چالش‌های فرهنگی جدید در سطح عمومی جامعه، کارکرد مقطعی ستاد را با محدودیت مواجه کرد؛ به‌همین دلیل، در ۱۹ آذر ۱۳۶۳ش این مجموعه به شورای عالی انقلاب فرهنگی ارتقاء یافت.  این تغییر یک تحول ساختاری و بنیادین بود زیرا مأموریت نهاد را از حل مسائل محدود به دانشگاه، به سیاست‌گذاری در کلان‌ساختار فرهنگی کشور شامل مدارس، رسانه‌ها و هنر گسترش داد.  همچنین با ورود رؤسای سه قوه به ترکیب اعضا، چالش عدم ضمانت اجرای مصوبات ستاد برطرف شد و شورا به‌عنوان قوۀ عاقلۀ نظام در حوزۀ فرهنگ تثبیت شد.  به‌طوری که در مهر ۱۳۶۵ش، مصوبات آن در حکم قانون و برای دستگاه‌ها لازم‌الاجرا شد.
==ساختار و تعاملات نهادی==
این شورا در مسیر توسعۀ فعالیت‌های خود، علاوه بر ایجاد نهادهای اقماری، به تنظیم مناسبات نهادهای مدرن آموزشی با ساختارهای سنتی-دینی پرداخت.  در همین راستا، طی اصلاح آیین‌نامه‌ها در دی ۱۳۶۴ش، حوزه‌های علمیه و مؤسسات دینی غیردولتی از شمول برخی ضوابط عمومی شورا مستثنی شدند و شورای عالی تبلیغات اسلامی به‌عنوان واسطۀ ارتباطی تعیین شد. این تصمیم ساختاری با هدف صیانت از  استقلال نهاد مرجعیت در امور آموزشی، مالی و مدیریتی اتخاذ شد و مدیریت این حوزه به شورای عالی حوزه‌های علمیه واگذار شد.


الآن مخاطب میگه فقط اسمش رو عوض کردن در حالی که این تغییر یک تغییر بنیادین بوده و هم ناشی از چالش هایی و هم ناشی از مشکلات و مأموریت هایی جدید</ref>
==ساختار اداری و ارکان شورا==
 
این شورا در زمان تأسیس هفده عضو داشت که توسط رهبر وقت جمهوری اسلامی تعیین شدند. ارکان شورا شامل رئیس، نایب‌رئیس اول، نایب‌رئیس دوم، دو منشی و یک دبیر است و دبیرخانۀ آن زیر نظر رئیس فعالیت می‌کند. جلسات با حضور اکثریت مطلق اعضا رسمیت یافته و مصوبات برای اعتبار داشتن به رأی اکثریت حاضرین که نباید کمتر از هفت رأی باشد و رأی مثبت حداقل یکی از رؤسای قوا نیازمند است.  تعداد اعضای شورا در دوره‌های مختلف تغییر کرده و در راستای چابک‌سازی از پنجاه نفر به سی نفر کاهش یافته است.
پس از چهار سال فعالیت و ضرورت توسعۀ این حرکت در تمام زمینه‌ها، در 19 آذر ۱۳۶۳ش این ستاد با فرمان امام خمینی به شورای عالی انقلاب فرهنگی ارتقا یافت<ref group="دیدگاه">چرایی ارتقاء مشخص نیست؟ یعنی ستاد چه کمبودهایی داشت که به شواری عالی تبدیل شد</ref>.<ref>{{پک|اداره کل قوانین و مقررات کشور|1372|ک=مجموعه مصوبات شورای عالی انقلاب فرهنگی|ص=15|ج=1|کد=اداره کل 1}}</ref><ref group="دیدگاه">از اینجا به بعد آیا پیشینه است؟ </ref> این شورا در مهر ۱۳۶۵ش مقرر کرد که مصوبات آن در حکم قانون قرار گیرد.<ref>{{پک|دبیرخانه شورای انقلاب فرهنگی|1384|ک=بیست سال تلاش در مسیر تحقق اهداف انقلاب فرهنگی|ص=107|کد=دبیرخانه1}}</ref> همچنین در دی ماه ۱۳۶۴ش با اصلاح آیین‌نامۀ گروه فرهنگ عمومی، حوزه‌های علمیه و مؤسسات دینی غیردولتی از شمول برخی ضوابط مستثنی شدند<ref group="دیدگاه">چرا و کدام ضوابط؟</ref> و شورای عالی تبلیغات اسلامی به‌عنوان واسطۀ ارتباطی شورا با این نهادها تعیین شد.<ref>{{پک/بن|آیین‌نامه|ک=مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی|ف=اصلاحات آیین‌نامه گروه فرهنگ عمومی شورای عالی انقلاب فرهنگی}}</ref>
===اعضای حقیقی و حقوقی شورا===
{| class="wikitable"
! جایگاه در شورا !! مسئولیت اجرایی/ نوع عضویت !! نام و نام‌خانوادگی
|-
| رئیس شورای عالی انقلاب فرهنگی|| رئیس‌جمهور|| مسعود پزشکیان
|-
| نایب‌رئیس اول|| رئیس مجلس شورای اسلامی|| محمدباقر قالیباف
|-
| نایب‌رئیس دوم|| رئیس قوه قضائیه|| غلامحسین محسنی اژه‌ای
|-
| عضو حقوقی و دبیر|| دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی|| عبدالحسین خسروپناه
|-
| اعضای حوزه آموزش و بهداشت|| وزیر علوم، تحقیقات و فناوری
وزیر آموزش و پرورش
وزیر بهداشت، درمان و آموزش پزشکی
|| حسین سیمایی صراف
علیرضا کاظمی
محمدرضا ظفرقندی
 
|-
| اعضای حوزه فرهنگ و رسانه|| وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی
رئیس سازمان صدا و سیما
رئیس سازمان تبلیغات اسلامی
|| عباس صالحی
پیمان جبلی
محمد قمی


==ساختار و اعضا<ref group="دیدگاه">دبیرخانه و ستاد و کمیته های زیرمجموعه آن را هم باید بیاورید</ref>==
|-
این شورا در زمان تأسیس، هفده عضو داشت که توسط امام خمینی تعیین شدند. ارکان شورا شامل رئیس، نایب‌رئیس اول، نایب‌رئیس دوم، دو منشی و یک دبیر است و دبیرخانۀ آن زیر نظر رئیس فعالیت می‌کند. جلسات با حضور اکثریت مطلق اعضا رسمیت یافته و مصوبات برای اعتبار داشتن به رأی اکثریت حاضرین که نباید کمتر از هفت رأی باشد و رأی مثبت حداقل یکی از رؤسای قوا نیاز دارند.<ref>{{پک|اداره کل قوانین و مقررات کشور|1372|ک=مجموعه مصوبات شورای عالی انقلاب فرهنگی|ص=2-4|ج=1|کد=اداره کل 1}}</ref> تعداد اعضای شورا در دوره‌های مختلف تغییر کرده و در راستای چابک‌سازی از پنجاه نفر به سی نفر کاهش یافته است.<ref>{{پک/بن|تعداد1|ک=خبرگزاری ایسنا|ف=کاهش تعداد اعضای شوری عالی انقلاب فرهنگی به 30 نفر}}</ref>
| اعضای حوزه زنان و خانواده|| معاون امور زنان و خانواده رئیس‌جمهور
رئیس شورای فرهنگی اجتماعی زنان
رئیس‌جمهور ریاست شورا را بر عهده دارد و رؤسای مجلس و قوۀ قضائیه به‌ترتیب نایب‌رئیس اول و دوم هستند.<ref>{{پک/بن|ج1|ک=وب‌سایت مدرسۀ علمیۀ خواهران حضرت عبدالعظیم (ع)|ف=جایگاه، اهداف و وظایف شورای عالی انقلاب فرهنگی}}</ref><ref group="دیدگاه">چرا از این منبع استناد میدهید وقتی منابع معتبرتری هست؟</ref><ref group="دیدگاه">تا جایی که امکان دارد به جای استفاده از منابع و سایت های متفرقه از منابع رسمی تر استفاده کنید</ref> دیگر اعضای حقوقی شامل دبیر شورا، وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، رئیس سازمان صدا و سیما، معاون رئیس‌جمهور در امور زنان، رئیس شورای فرهنگی اجتماعی زنان، وزیر علوم، رئیس سازمان تبلیغات اسلامی، وزیر آموزش و پرورش و وزیر بهداشت هستند. در کنار این مقامات، جمعی از نخبگان علمی و دینی نیز به‌عنوان اعضای حقیقی در شورا حضور دارند.<ref>{{پک/بن|ا1|ک=وب‌سایت شورای عالی انقلاب فرهنگی|ف=اعضای شورای عالی انقلاب فرهنگی}}</ref>
|| زهرا بهروز آذر
فهیمه فرهمندپور


|-
| اعضای حقیقی شورا|| نخبگان علمی و فرهنگی منصوب از سوی رهبری|| سعیدرضا عاملی، علیرضا اعرافی، ایمان افتخاری، امیرحسین بانکی‌پور، حمید پارسانیا، عادل پیغامی، غلامعلی حداد عادل، حسن رحیم‌پور ازغدی، علی‌اکبر رشاد، محمدحسین ساعی، ابراهیم سوزنچی کاشانی، منصور کبگانیان، علی لاریجانی، محمدرضا مخبر دزفولی، مرتضی میرباقری، صادق واعظ‌زاده، احمد واعظی.
|}
===دبیرخانۀ شورای عالی===
دبیرخانه بازوی اجرایی، اداری و پشتیبانی پژوهشی شورا است که به‌صورت یک مؤسسه پژوهشی فعالیت می‌کند. این نهاد وظیفه دارد با انجام مطالعات کارشناسی، شناخت نیازهای فکری جامعه، بررسی جریان‌های فرهنگی جهان و ارزیابی عملکرد نهادهای آموزشی و فرهنگی، زمینۀ تصمیم‌سازی مناسب را برای شورا فراهم کند. تهیۀ طرح‌های پیشنهادی برای تحقق اهداف شورا و بررسی طرح‌های واصله از سوی مراکز علمی و صاحب‌نظران، از دیگر وظایف این ساختار است که زیر نظر دبیر شورای عالی اداره می‌شود.  در همین راستا ادارۀ بخش‌های اصلی دبیرخانه شامل معاونت پشتیبانی به سعید مبینی، ستاد علم و فناوری به محمد عسگریان، ادارۀ کل رصد به رضا سلامت‌پناه، مرکز فناوری اطلاعات به مجید جعفری و حوزۀ ریاست به سیدمحمدجواد آل‌احمد واگذار شده است.
===ستادهای راهبری و کمیته‌های تخصصی===
به‌منظور تفکیک حوزه‌های مأموریتی و کارشناسیِ مصوبات، ساختار شورا به ستادهای اصلی و تخصصی تقسیم می‌شود.  بر اساس اسناد تحولی جدید، اقدامات شورا از طریق پنج ستاد مرکزی شامل ستاد علم و فناوری، ستاد فرهنگی اجتماعی، ستاد تعلیم و تربیت، ستاد خانواده و زنان، و ستاد سلامت در کنار شوراهای تخصصی اقماری مانند شورای فرهنگ عمومی پیگیری می‌شود.  تأیید نهایی صلاحیت رؤسای دانشگاه‌های علوم پزشکی، وزارت علوم و دانشگاه آزاد اسلامی بر عهدۀ کمیته‌ای ویژه به نمایندگی از شورای عالی است که با حضور دبیر شورا، رئیس نهاد نمایندگی رهبری در دانشگاه‌ها و وزیران مربوطه تشکیل می‌شود. همچنین شوراهای تخصصی دیگری مانند شورای هنر، شورای اسلامی شدن دانشگاه‌ها، شورای تحول علوم انسانی با 17 کمیتۀ تخصصی و شورای راهبری سند علم و فناوری در حوزۀ دفاعی و امنیتی تحت نظر این نهاد فعالیت می‌کنند.
===ادوار دبیران شورا===
دبیر شورا مسئولیت امور اداری، کارشناسی و پشتیبانی پژوهشی را بر عهده داشته و با انتخاب اعضا و حکم رئیس‌جمهور منصوب می‌شود.<br>
{| class="wikitable"
! نام و نام خانوادگی !! دورۀ مسئولیت
|-
| محمدرضا هاشمی گلپایگانی|| ۱۳۶۳ تا ۱۳۷۲ش
|-
| مصطفی میرسلیم|| ۱۳۷۲ تا ۱۳۷۵ش
|-
| محمدعلی کی‌نژاد|| ۱۳۷۵ تا ۱۳۸۴ش
|-
| محمدرضا مخبر دزفولی|| ۱۳۸۴ تا ۱۳۹۷ش
|-
| سید سعید رضا عاملی|| ۱۳۹۷ تا ۱۴۰۱ش
|-
| عبدالحسین خسروپناه|| ۱۴۰۱ش تا کنون
|}
==اهداف==
==اهداف==
مهم‌ترین اهداف تعیین شده برای این نهاد شامل موارد زیر است:
شورای عالی انقلاب فرهنگی با هدف گسترش و نفوذ فرهنگ اسلامی در سطح جامعه، پاک‌سازی و تزکیۀ محیط‌های علمی و فرهنگی و ایجاد تحول در دانشگاه‌ها، مدارس و مراکز هنری تشکیل شد.  اهداف این نهاد در مواجهه با ساختار فرهنگی کشور در سه دورۀ زمانی توسعه یافت؛ دورۀ اول بر زدودن مظاهر فرهنگی پیش از انقلاب و فرهنگ غربی از نهادهای اداری و آموزشی تمرکز داشت. در دورۀ دوم، بازسازی و بومی‌سازی شاخص‌های فرهنگی متناسب با اقتضائات جغرافیایی و اعتقادی کشور پیگیری شد و در دورۀ سوم، استقرار مناسبات اسلامی در تمام ابعاد مفهومی، ساختاری و تولید محصولات فرهنگی به‌عنوان هدف نهایی مبنا قرار گرفت. تبیین سیاست‌های فرهنگی انقلاب، سازمان‌دهی ساختارهای عمومی، مدیریت چالش‌های این حوزه و پیش‌گیری از آسیب‌های اجتماعی نیز در زمرۀ تکالیف اساسی شورا قرار دارد.
* گسترش فرهنگ اسلامی در سطح جامعه
==عرصه‌های مأموریتی==
* پاک‌سازی و تزکیۀ محیط‌های علمی و فرهنگی
محورهای دوازده‌گانه مأموریت این نهاد بر پایۀ مبانی دینی و دستورالعمل‌های ابلاغی شامل این موارد است:
* ایجاد تحول در دانشگاه‌ها، مدارس و مراکز هنری بر پایۀ فرهنگ اسلامی
* تمدن نوین اسلامی و امور دینی
* تقویت تفکر، تحقیق و علم‌آموزی در کشور
* تعلیم و تربیت اسلامی در نظام آموزش و پرورش و آموزش عالی
* حفظ و معرفی آثار اسلامی و ملی
* فرهنگ عمومی،
* انتشار افکار فرهنگی انقلاب اسلامی و برقراری روابط فرهنگی با کشورهای دیگر.<ref>{{پک|دبیرخانه شورای انقلاب فرهنگی|1384|ک=بیست سال تلاش در مسیر تحقق اهداف انقلاب فرهنگی|ص=10-11|کد=دبیرخانه1}}</ref>
* امور اجتماعی،
==وظایف<ref group="دیدگاه">وظایف و اهداف خیلی به هم نزدیک شده اند</ref>==
* اخلاق و معنویت
وظایف این شورا در سه بخش سیاست‌گذاری، تدوین ضوابط و نظارت دسته‌بندی می‌شود:
* علم، فناوری، نوآوری
* سیاست‌گذاری و طرح‌های راهبردی: تدوین سیاست‌های کلان در زمینه‌های فرهنگی مانند تحکیم بنیان خانواده، ریشه‌کنی بی‌سوادی، همکاری حوزه و دانشگاه، و تولیدات هنری.
* بازنگری در رشته‌های علوم انسانی
* تدوین ضوابط و مصوبات: تعیین معیارهای تأسیس دانشگاه‌ها و فرهنگستان‌ها در کنار وضع ضوابط گزینش معلمان، استادان و دانشجویان کشور.
* ترویج قرآن و سیره اهل‌بیت
* رصد و نظارت راهبردی: ارزیابی مستمر وضع فرهنگی کشور، تحلیل جریان‌های فرهنگی جهان، شناسایی شیوه‌های هجوم فرهنگی و نظارت بر عدم مغایرت برنامه‌های وزارتخانه‌ها با مصوبات شورا.<ref>{{پک/بن|ج2|ک=وب‌سایت مدرسۀ علمیۀ خواهران حضرت عبدالعظیم (ع)|ف=جایگاه، اهداف و وظایف شورای عالی انقلاب فرهنگی}}</ref>
* مهندسی و اقتصاد فرهنگ
* سند تحول شورا: شورا به‌عنوان قرارگاه مرکزی فرهنگی نظام و مرجع عالی سیاست‌گذاری تعریف شده و مصوبات آن به‌عنوان اسناد بالادستی برای تمامی نهادها لازم‌الاجرا است.<ref>{{پک/بن|چ1|ک=خبرگزاری خبر آنلاین|ف=چالش دادگاه‌ها با مصوبات شورای انقلاب فرهنگی/ یک قاضی دیگر مصوبۀ این شورا را رد کرد}}</ref><ref group="دیدگاه">این وظیفه است یا جایگاه حقوقی مصوبات؟</ref>
* خانواده و زنان
==مؤسسات و نهادهای تشکیل شده==
* مدیریت محتوای فرهنگی و اجتماعی فضای مجازی
این شورا برای اجرای مصوبات خود، کمیته‌ها و نهادهای متعددی را راه‌اندازی کرده است:<ref>{{پک|فوزی تویسرکانی|1384|ک=تحولات سیاسی اجتماعی بعد از انقلاب اسلامی در ایران|ص=518-519|ج=1|کد=تحولات 1}}</ref>
* تعاملات بین‌المللی فرهنگی و علمی
* شورای فرهنگ عمومی و شورای عالی مدیریت و برنامه‌ریزی.<ref>{{پک|دبیرخانه شورای انقلاب فرهنگی|1384|ک=بیست سال تلاش در مسیر تحقق اهداف انقلاب فرهنگی|ص=68-69|کد=دبیرخانه1}}</ref>
==وظایف==  
* شورای نخبگان بدون مدرک دانشگاهی<ref>{{پک|دبیرخانه شورای انقلاب فرهنگی|1384|ک=بیست سال تلاش در مسیر تحقق اهداف انقلاب فرهنگی|ص=209|کد=دبیرخانه1}}</ref> و تدوین سیاست تحقیقاتی کشور.<ref>{{پک|دبیرخانه شورای انقلاب فرهنگی|1384|ک=بیست سال تلاش در مسیر تحقق اهداف انقلاب فرهنگی|ص=285|کد=دبیرخانه1}}</ref>
وظایف تدوین‌شده برای تحقق عرصه‌های مأموریتی شورا، در سه حوزۀ اصلی تفکیک می‌شود:
* دانشگاه تربیت‌مدرس<ref>{{پک|دبیرخانه شورای انقلاب فرهنگی|1384|ک=بیست سال تلاش در مسیر تحقق اهداف انقلاب فرهنگی|ص=265|کد=دبیرخانه1}}</ref> و دانشگاه بین‌المللی امام‌خمینی.<ref>{{پک|دبیرخانه شورای انقلاب فرهنگی|1384|ک=بیست سال تلاش در مسیر تحقق اهداف انقلاب فرهنگی|ص=267|کد=دبیرخانه1}}</ref>
# سیاست‌گذاری و طرح‌های راهبردی: تدوین سیاست‌های کلان در موضوعاتی مانند تحکیم بنیان خانواده، ریشه‌کنی بی‌سوادی، هدایت تولیدات هنری، توسعۀ همکاری حوزه و دانشگاه، حفظ شتاب رشد علمی، تسهیل فعالیت‌های تشکل‌های مردمی و انتشار افکار فرهنگی انقلاب اسلامی در کنار برقراری روابط علمی با سایر کشورها در این بخش پیگیری می‌شود.  
* دانشگاه آزاد اسلامی و مراکز آموزش غیرحضوری مانند پیام نور.<ref>{{پک|دبیرخانه شورای انقلاب فرهنگی|1384|ک=بیست سال تلاش در مسیر تحقق اهداف انقلاب فرهنگی|ص=259 و 263|کد=دبیرخانه1}}</ref>
# تدوین ضوابط و مصوبات اجرایی: وضع مقررات و تعیین معیارهای تأسیس دانشگاه‌ها و فرهنگستان‌ها در کنار تصویب ضوابط گزینش معلمان، استادان و دانشجوهای کشور بر عهده این نهاد است.  
* فرهنگستان‌های ملی<ref>{{پک|دبیرخانه شورای انقلاب فرهنگی|1384|ک=بیست سال تلاش در مسیر تحقق اهداف انقلاب فرهنگی|ص=313|کد=دبیرخانه1}}</ref> و شورای گسترش زبان و ادبیات فارسی.<ref>{{پک|دبیرخانه شورای انقلاب فرهنگی|1384|ک=بیست سال تلاش در مسیر تحقق اهداف انقلاب فرهنگی|ص=411|کد=دبیرخانه1}}</ref>
# رصد و نظارت راهبردی: ارزیابی مستمر وضعیت فرهنگی کشور، پایش جبهه‌بندی‌های این حوزه، تحلیل جریان‌های فکری جهان، شناسایی شیوه‌های تهاجم فرهنگی و نظارت بر عدم مغایرت برنامه‌های وزارتخانه‌ها با مصوبات شورا از تکالیف نظارتی این مجموعه به‌شمار می‌رود که در دستورالعمل‌های جدید بر پیگیری این مصوبات تا حصول نتیجۀ عملی تأکید شده است.  
* شورای فرهنگی و اجتماعی زنان و مدارس خاص اتباع خارجی.<ref>{{پک|دبیرخانه شورای انقلاب فرهنگی|1384|ک=بیست سال تلاش در مسیر تحقق اهداف انقلاب فرهنگی|ص=493 و 527|کد=دبیرخانه1}}</ref>
==عملکرد و اقدامات==
==عملکرد و اقدامات<ref group="دیدگاه">این قسمت رو باید از بخش عملکرد در ویکی پدیا الگو بگیرید. ویکی پدیا در راستای اهداف و رویکرد خودش این قسمت رو خیلی خوب آورده. شما باید بتونید این قسمت رو چابک کنید و برتر از اون بشید</ref>==
شورای عالی انقلاب فرهنگی از ابتدای فعالیت خود اقدامات گسترده‌ای را در راستای تغییر برنامه‌ریزی آموزشی، افزودن دروس معارف و تأسیس سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی انجام داد. عملکرد این نهاد در طول بیش از چهار دهه فعالیت در محورهای زیر تفکیک و گزارش می‌شود:
شورای عالی انقلاب فرهنگی، در همان ابتدا، اقداماتی مانند تغییر برنامه‌ریزی آموزشی، افزودن دروس معارف و تأسیس سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی را انجام داد.<ref>{{پک|فوزی تویسرکانی|1384|ک=تحولات سیاسی اجتماعی بعد از انقلاب اسلامی در ایران|ص=620|ج=1|کد=تحولات 1}}</ref> پس از آن، شورا در مسیر پیشبرد مأموریت‌های خود اقداماتی دیگر را نیز به انجام رسانده است:
===آمار و ترکیب مصوبات===
# راه‌اندازی ستادهای پنج‌گانه: تشکیل ستاد علم و فناوری، ستاد فرهنگی اجتماعی، ستاد تعلیم و تربیت، ستاد خانواده و زنان و ستاد سلامت.
شورای عالی انقلاب فرهنگی، در طول دوران فعالیت خود بیش از 2000 مصوبه صادر کرده که 65 درصد آن به حوزۀ علم و فناوری، 27 درصد به حوزۀ فرهنگ و 8 درصد به موضوعات ترکیبی اختصاص دارد. از میان این مصوبات، بیش از 1000 مورد به تأیید صلاحیت افراد در جایگاه‌های حقوقی مانند رؤسای دانشگاه‌ها مربوط می‌شود و مابقی ضوابط ناظر بر تعیین کارویژه‌ها، ایجاد فرآیندها، تأسیس سازمان‌ها و تصویب سندهای ملی کلان بوده است.  
# تصویب و بازنگری اسناد نوین: تدوین سند هوش مصنوعی، سند کوانتوم، سند دانشگاه اسلامی، بازنگری نقشه جامع علمی کشور و تصویب سند صنایع دستی و سند موسیقی.
===تأسیس و توسعۀ نهادهای علمی و فرهنگی===
# توسعۀ کرسی‌های نظریه‌پردازی: ثبت بیش از نود نظریۀ علمی و برگزاری بیش از 9 هزار کرسی ترویجی در سراسر کشور.<ref>{{پک/بن|تعداد1|ک=خبرگزاری ایسنا|ف=کاهش تعداد اعضای شوری عالی انقلاب فرهنگی به 30 نفر}}</ref>
یکی از اقدامات کلیدی شورا، ایجاد زیرساخت‌های آموزشی و ساختارهای موازی برای پیشبرد اهداف انقلاب فرهنگی بود. این اقدامات شامل راه‌اندازی دانشگاه تربیت مدرس برای تربیت کادر هیئت علمی متعهد،  تأسیس دانشگاه بین‌المللی امام خمینی برای جذب دانشجویان خارجی  و ایجاد دانشگاه آزاد اسلامی و مراکز آموزش غیرحضوری مانند دانشگاه پیام نور به‌منظور توسعۀ دسترسی آموزشی بود. علاوه بر آن، شورا با هدف مرجعیت علمی و پاسداشت زبان رسمی، فرهنگستان‌های ملی کشور شامل فرهنگستان زبان و ادبیات فارسی،  علوم، علوم پزشکی و هنر را پایه‌گذاری کرد. ایجاد ساختارهایی نظیر شورای فرهنگ عمومی،  بنیاد ملی نخبگان،  شورای فرهنگی اجتماعی زنان و مدارس خاص اتباع خارجی نیز در این بخش قرار دارد.  
# اقدامات ستاد خانواده و زنان: تصویب اولویت‌های موضوعی منشور حقوق و مسئولیت‌های زنان جهت تدوین قوانین مرتبط.<ref>{{پک/بن|او1|ک=خبرگزاری ایرنا|ف=اولویت‌های موضوعی منشور زنان در شورای عالی انقلاب فرهنگی تصویب شد}}</ref> همچنین بر اساس مصوبۀ راهبردهای گسترش فرهنگ عفاف، وظایف شفافی برای دستگاه‌ها مانند نظارت بر رسانه‌ها توسط وزارت ارشاد و حمایت از پوشاک اسلامی توسط وزارت بازرگانی تعیین شده است.<ref>{{پک|سوادی|فیاض‌بخش|1401|ک=مطالعات اسلامی زنان و خانواده|ف=پیوست‌نگاری فرهنگی، راهکار عملی در مصوبات شورای عالی انقلاب فرهنگی (با تأکید بر مصوبات حوزۀ زنان و خانواده|ص=246-248}}</ref>
===تدوین اسناد بالادستی و سیاست‌های کلان===
# رویکرد تحولی در کنکور و آزمون جامع: طبق آخرین مصوبات مقرر شد در کنکور سال ۱۴۰۵ش سوابق تحصیلی پایۀ یازدهم با اثر مثبت و پایۀ دوازدهم با اثر قطعی شصت درصدی اعمال شده و امکان ترمیم تک‌درس فراهم شود. همچنین، طرح جامع جایگزینی کنکور با آزمون جامع در پایان دورۀ متوسطۀ دوم در دست بررسی کارشناسی است.<ref>{{پک/بن|وا1|ک=خبرگزاری خبر آنلاین|ف=واکنش دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی به تصمیم گیری دربارۀ کنکور سال آینده}}</ref>
شورا در دو دهۀ اخیر، رویکرد خود را به‌سمت تدوین اسناد نوین و راهبردی ملی سوق داده است. از مهم‌ترین خروجی‌های این رویکرد می‌توان به تدوین نقشۀ جامع علمی کشور و اسناد استراتژیک ذیل آن مانند سند فناوری نانو، زیست‌فناوری، سلول‌های بنیادی، گیاهان دارویی، هوافضا، علوم شناختی، انرژی‌های تجدیدپذیر، فناوری‌های دریایی، سند دانشگاه اسلامی، سند ملی هوش مصنوعی و سند کوانتوم اشاره کرد. همچنین تصویب اسناد ملی در حوزۀ هنر مانند سند صنایع دستی و سند موسیقی در این ردیف قرار دارد.  
# رویکرد در حوزۀ هویت ملی: تمدن‌سازی و ایجاد تمدن نوین اسلامی بر بستر هویت ملی، محور اصلی تصمیم‌های ده سال اخیر شورا است. هویت ملی در این گفتمان پدیده‌ای دووجهی است که در بعد درونی به ارائۀ الگو در داخل و در بعد بیرونی به ترویج آن در خارج اختصاص دارد. این نظام‌واره در شش بعد ساختار یافته است؛ در بعد زبانی بر تقویت زبان فارسی به‌عنوان زبان مشترک و ترویج آن از طریق مرجعیت علمی و در بعد دینی بر توسعۀ فرهنگ عمومی و ترویج اسلام راستین تأکید می‌شود. بعد فرهنگی به حفظ مؤلفه‌های ایرانی اسلامی در برابر تهاجم بیگانه و بعد سیاسی به محوریت ولایت فقیه، حاکمیت عدالت و فرهنگ مقاومت می‌پردازد. همچنین، بعد سرزمینی بر تقویت میهن‌پرستی با ظرفیت دفاع مقدس و ماندگاری نخبگان، بعد اجتماعی بر همبستگی ملی و چالش مهاجرت نخبگان و بعد تاریخی بر احیای حافظه تاریخی مردم ایران استوار است.<ref>{{پک|هوشنگی|سلیمی‌زاده|1401|ک=مطالعات ملی|ف=جایگاه هویت ملی در مصوبات شورای عالی انقلاب فرهنگی (مورد مطالعاتی مصوبات 1390 تا 1400)|ص=76-78}}</ref>
===سیاست‌گذاری در حوزه خانواده، زنان و پوشاک===
# معیارهای صنعت پوشاک و مد: تدوین شاخص‌های بازاریابی و برندسازی لباس بر پایۀ هماهنگی با زیست‌بوم، ارزش‌مداری، پرهیز از ابزارگرایی و توجه به نمادهای ایرانی و اسلامی.<ref>{{پک|علیدوست ذوقی|چیرانی|آزاده‌دل|1400|ک=رهیافت انقلاب اسلامی|ف=نقش بازاریابی رسانه‌های اجتماعی و هویت اجتماعی برند در صنعت پوشاک با تأکید بر معیارهای شورای عالی انقلاب فرهنگی|ص=186-189}}</ref>
اقدامات شورا در حوزۀ زنان و خانواده با تصویب اولویت‌های موضوعی منشور حقوق و مسئولیت‌های زنان جهت تدوین قوانین مرتبط در مراجع قانون‌گذاری همراه بوده است. شورا همچنین با تصویب راهبردهای گسترش فرهنگ عفاف و حجاب، تکالیفی را برای دستگاه‌های اجرایی تعیین کرد که نظارت بر رسانه‌ها توسط وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و حمایت از تولید پوشاک اسلامی توسط وزارت بازرگانی از آن جمله هستند.  در همین راستا، شورا شاخص‌های بازاریابی و برندسازی لباس را بر پایۀ هماهنگی با زیست‌بوم، ارزش‌مداری و توجه به نمادهای ایرانی و اسلامی تدوین کرد.  
===تحول در نظام آموزش عمومی و عالی===
# دگرگونی در نظام سنجش: یکی از ملموس‌ترین اقدامات شورا در حوزۀ آموزش عمومی، اعمال رویکرد جدید در نحوۀ برگزاری کنکور و آزمون‌های جامع است. طبق آخرین مصوبات مقرر شد سوابق تحصیلی پایۀ یازدهم با اثر مثبت و پایۀ دوازدهم با اثر قطعی شصت درصدی اِعمال و امکان ترمیم تک‌درس برای داوطلبان فراهم شود. همچنین، طرح جامع جایگزینی تدریجی کنکور با آزمون جامع در پایان دورۀ متوسطۀ دوم در دست بررسی کارشناسی قرار دارد.
# سیاست‌گذاری زبان‌های خارجی: در همین راستا، شورا با هدف رفع انحصار از زبان انگلیسی، برنامه‌ریزی برای آموزش زبان‌های بین‌المللی مانند چینی، اسپانیایی، آلمانی، فرانسوی، روسی و ترکی را در دستور کار قرار داد تا تنوع‌بخشی به زبان دوم بر اساس نیازهای اقتصادی، جغرافیایی دنبال شود. 
# انطباق جنسیتی: همچنین، بر پایۀ بند شانزدهم سند تحول بنیادین، رعایت تفاوت‌های جنسیتی در قالب شاخص‌های عدالت تربیتی مصوب شد و متناسب‌سازی کتب درسی، به‌ویژه در حوزۀ مباحث دینی و تربیتی، با توجه به نیازهای اجتماعی متفاوت دختران و پسران در دستور کار قرار گرفت؛ اقدامی که واکنش منفی برخی کارشناسان علوم تربیتی و تشکل‌های صنفی مواجه شد. منتقدان با اشاره به آسیب‌های ناشی از کاهش شناخت متقابل جنسیت‌ها در بزرگسالی، بر ضرورت اولویت‌بخشی به رفع کمبود معلم و کیفیت‌بخشی آموزشی تأکید دارند.
===مهندسی هویت ملی===
ایجاد تمدن نوین اسلامی بر بستر هویت ملی، محور اصلی تصمیم‌های ده سال اخیر شورا است. این نظام‌واره در شش بعد ساختار یافته است؛ بعد زبانی بر تقویت زبان فارسی به‌عنوان زبان مشترک و ترویج آن از طریق مرجعیت علمی، بعد دینی بر توسعۀ فرهنگ عمومی و ترویج اسلام راستین، بعد فرهنگی بر حفظ مؤلفه‌های ایرانی اسلامی در برابر تهاجم بیگانه، بعد سیاسی بر محوریت ولایت فقیه، حاکمیت عدالت و فرهنگ مقاومت، بعد سرزمینی بر تقویت میهن‌پرستی با ظرفیت دفاع مقدس و ماندگاری نخبگان، بعد اجتماعی بر همبستگی ملی و چالش مهاجرت نخبگان و بعد تاریخی بر احیای حافظه تاریخی مردم ایران استوار است.
===ساماندهی امور نخبگان===
شورا با تصویب سند راهبردی کشور در امور نخبگان، چهارچوب‌های شناسایی، جذب و هدایت استعدادهای برتر را پایه‌ریزی کرد تا این سرمایه‌های علمی به‌سمت حل مسائل اساسی کشور و کاهش نرخ مهاجرت نیروی متخصص هدایت شوند. همچنین با بازنگری در آیین‌نامۀ ارتقای اعضای هیئت علمی، بخشی از امتیازات دانشگاهی به‌سمت پژوهش‌های کاربردی و تقاضامحور سوق داده شود.
===سیاست‌گذاری فضای مجازی و پیوست فرهنگی===
با گسترش ابزارهای نوین ارتباطی، شورا وارد حوزۀ سیاست‌گذاری رسانه‌های دیجیتال و فضای مجازی شد. تصویب کلیات سند راهبردی فضای مجازی کشور و تدوین نظام‌نامۀ پیوست فرهنگی برای پروژه‌های بزرگ عمرانی، صنعتی و فناوری از اقدامات این نهاد در جهت مهار پیامدهای ضدفرهنگی توسعۀ مدرن به‌شمار می‌رود. هدف این پیوست‌ها، سنجش پیش‌دستانۀ آثار فرهنگی طرح‌های کلان ملی است.
===تحول و اسلامی‌سازی علوم انسانی===
شورا با راه‌اندازی شورای تحول علوم انسانی، صدها سرفصل درسی را بازنگری کرد و رشته‌های جدیدی را متناسب با نیازهای جامعه تغییر داد. توسعۀ زیرساخت‌های فلسفی و روش‌شناسی بر پایۀ اندیشه‌های معاصر، حمایت از تأسیس پژوهشگاه‌های تخصصی، تربیت شبکۀ اساتید متعهد و گسترش مقالات و پایان‌نامه‌ها با رویکرد بومی، از اقدامات اصلی شورا برای کاهش غلبۀ گفتمان غربی در دانشگاه‌ها است. این اقدامات زمینه‌ساز تولید نظریه‌های کاربردی بومی در برخی حوزه‌های تخصصی و ارائۀ آنها در ابعاد داخلی و بین‌المللی شده است.
==جایگاه حقوقی مصوبات==
==جایگاه حقوقی مصوبات==
مصوبات شورا به‌دلیل عدم تصویب در مجلس و عدم نظارت شورای نگهبان، قانون به‌معنای خاص کلمه به‌شمار نمی‌روند اما بر اساس مصوبۀ سال ۱۳۶۵ش در حکم قانون قرار دارند و برای وزارتخانه‌ها لازم‌الاجرا هستند.<ref>{{پک/بن|هم1|ک=مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی|ف=همکاری دولت در اجرای مصوبات شورای عالی انقلاب فرهنگی}}</ref> مصوبات عادی شورا در رتبه‌ای پایین‌تر از قوانین [[مجلس شورای اسلامی]] قرار می‌گیرند مگر این‌که به تأیید مستقیم [[رهبر جمهوری اسلامی ایران]] برسند که در این صورت در حکم احکام حکومتی و بالاتر از قوانین مجلس خواهند بود.<ref>{{پک|دبیرخانه شورای انقلاب فرهنگی|1384|ک=بیست سال تلاش در مسیر تحقق اهداف انقلاب فرهنگی|ص=107|کد=دبیرخانه1}}</ref><br>بر اساس اصلاح قانون دیوان عدالت اداری در سال ۱۴۰۲ش، این دیوان صلاحیت ابطال مصوبات خود شورا را ندارد و تنها می‌تواند به تصمیمات زیرمجموعه‌های آن رسیدگی کند. همچنین، دادستانی کل کشور مکلف است بر حسن اجرای قوانین و اجرای دقیق مصوبات این شورا نظارت کند.<ref>{{پک/بن|چ1|ک=خبرگزاری خبر آنلاین|ف=چالش دادگاه‌ها با مصوبات شورای انقلاب فرهنگی/ یک قاضی دیگر مصوبۀ این شورا را رد کرد}}</ref> از سوی دیگر، سید علی خامنه‌ای در سال ۱۳۷۶ش تبیین کرد که این مجموعه دستگاه قانون‌گذاری نیست اما مصوبات آن در حوزۀ تخصصی خود واجب‌الاطاعه است.<ref>{{پک/بن|شو1|ک=وب‌سایت امام خامنه‌ای|ف=شورای عالی انقلاب فرهنگی، بیانات در دیدار اعضای شورای عالی انقلاب فرهنگی}}</ref> اختیارات تشکیل این نهاد بر اساس اصول مختلف قانون اساسی برای ولی‌فقیه ثابت شده و مصوبات آن در تراز سیاست‌گذاری کلان، برتر از قوانین مجلس و پایین‌تر از قانون اساسی قرار می‌گیرند.<ref>{{پک|نجفی|1397|ک=قانون یار|ف=بررسی تحلیلی- انتقادی مصوبات شورای عالی انقلاب فرهنگی|ص=439-441}}</ref><ref group="دیدگاه">بند قبلی هم بحث بالاتر بودن یا پایین تر بودن را گفتید. اینجا تکرار و ناقص است.</ref>
اعتبار مصوبات شورای عالی انقلاب فرهنگی بر اساس فرامین رهبری جمهوری اسلامی شکل گرفته است؛  با این حال تعیین مرز دقیق میان این مصوبات و قوانین مجلس شورای اسلامی همواره موضوع بحث‌های حقوقی بوده است.  بر اساس نظریات تفسیری شورای نگهبان در سال‌های ۱۳۶۱ش و ۱۳۷۳ش، مجلس شورای اسلامی حق وضع قوانین مغایر با مصوبات این شورا را ندارد.<br>
 
بر همین اساس، دیوان عدالت اداری نیز صلاحیت ابطال تصمیم‌های این نهاد را از خود سلب کرده و مصوبات شورا را هم‌طراز قوانین حاکمیتی و فراتر از آیین‌نامه‌های دولتی دانسته است.<br>
 
در همین راستا، سند تحول شورای عالی انقلاب فرهنگی این نهاد را به‌عنوان مرجع عالی سیاست‌گذاری و قرارگاه مرکزی علمی و فرهنگی کشور بازتعریف کرد که تمام دستگاه‌های حاکمیتی موظف به تبعیت از آن هستند. با این حال، برای حفظ نظم حقوقی تأکید شده که شورا باید از ورود به عرصۀ قانون‌گذاری جزئی که در صلاحیت ذاتی مجلس است پرهیز کند تا مرز میان سیاست‌گذاری کلان و وضع قوانین عادی مخدوش نشود.  
==دیدگاه‌های منتقدان==
==دیدگاه‌های منتقدان==
===روند شکل‌گیری===
===روند شکل‌گیری===
در آغاز فعالیت شورای عای انقلاب فرهنگی، برخی جریان‌های سیاسی و مسئولان دانشگاهی مانند شورای سرپرستی دانشگاه تهران با تعطیلی دانشگاه‌ها<ref>{{پک|ملکی|1377|ک=دیروز و امروز، گزیده یاداشت‌های سیاسی و اجتماعی (۱۳۵۸–۱۳۷۶)|ص=187|کد=دیروز 1}}</ref> و شیوۀ اجرای تغییرات ساختاری مخالفت کردند؛<ref>{{پک|رضوی|1376|ک=هاشمی و انقلاب|ص=351|کد=هاشمی1}}</ref> در مقابل، امام خمینی با رد این انتقادات، معترضان را به غرب‌زدگی متهم کرده<ref>{{پک|خمینی|1389|ک=صحیفه امام|ص=428|ج=14|کد=صحیفه1}}</ref> و بر ضرورت رفع بیگانگی دانشگاه با فرهنگ اسلامی تأکید کرد.<ref>{{پک|خمینی|1389|ک=صحیفه امام|ص=429|ج=14|کد=صحیفه1}}</ref> در همین راستا، مسئولان و دانشگاهیان موافق با برگزاری نشست‌ها تأکید کردند هدف اصلی این جریان، رفع بیگانگی دانشگاه با فرهنگ اسلامی، تربیت استادان متعهد و متناسب‌سازی علوم آموزشی با نیازهای جامعه است.<ref>{{پک|شرف‌زاده بردر|1383|ک=انقلاب فرهنگی در دانشگاه‌های ایران|ص=246-247|کد=انقلاب1}}</ref>
در آغاز فعالیت شورای عالی انقلاب فرهنگی، برخی جریان‌های سیاسی و مسئولان دانشگاهی مانند شورای سرپرستی دانشگاه تهران با تعطیلی دانشگاه‌ها و شیوۀ اجرای تغییرات ساختاری مخالفت کردند؛ در مقابل، امام خمینی با رد این انتقادات، معترضان را به غرب‌زدگی متهم کرده و بر ضرورت رفع بیگانگی دانشگاه با فرهنگ اسلامی تأکید کرد. موافقان این جریان نیز با برگزاری نشست‌های متعدد، هدف اصلی این جریان را رفع بیگانگی دانشگاه با فرهنگ اسلامی، تربیت استادان متعهد و متناسب‌سازی علوم آموزشی با نیازهای جامعه اعلام کردند.  
 
===چالش جایگاه قانونی و خلأ نظارتی===
===جایگاه قانونی===
عدم ذکر نام این شورا در قانون اساسی مباحثی را دربارۀ جایگاه حقوقی آن ایجاد کرده است. منتقدان با استناد به نظریات تفسیری پیش از بازنگری، وظایف رهبر را منحصر به اصل 110 می‌دانستند اما موافقان مشروعیت شورا را بر پایۀ اختیارات ولایت مطلقه در اصل 57 تبیین می‌کنند. همچنین، نبود یک نهاد نظارتی مستقیم برای بررسی عدم مغایرت مصوبات شورا با قانون اساسی از موضوعات مورد بحث میان حقوقدانان بوده است. هرچند بر اساس آخرین تغییرات قانونی، دیوان عدالت اداری تنها صلاحیت دارد بر مصوبات و تصمیم‌های ستادها و کارگروه‌های زیرمجموعه این شورا نظارت کند.
عدم ذکر نام این شورا در قانون اساسی مباحثی را دربارۀ جایگاه حقوقی آن ایجاد کرده است. منتقدان با استناد به نظریات تفسیری پیش از بازنگری، وظایف رهبر را منحصر به اصل 110 می‌دانستند<ref>{{پک|جناتی|1370|ک=شورای نگهبان سند مشروعیت قوانین نظام|ص=175|کد=نگهبان1}}</ref> اما موافقان مشروعیت شورا را بر پایۀ اختیارات ولایت مطلقه در اصل 57 تبیین می‌کنند.<ref>{{پک|هزاوه‌یی|1378|ک=قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، به‌همراه مجموعه نظریات شورای نگهبان|ص=87|کد=قانون 1}}</ref>
===کارنامۀ عملکرد و چالش‌های اجرایی===
 
منتقدان با اشاره به ناهمگون بودن موفقیت شورا، عملکرد آن را در حوزۀ دانش و فناوری‌های نانو، هسته‌ای، پزشکی و پایه موفق‌تر از حوزۀ فرهنگ عامه می‌دانند.  از دیدگاه انتقادی، چالش‌های اجرایی این نهاد در سه محور خلاصه می‌شود:
===نظارت بر مصوبات<ref group="دیدگاه">این مورد تیتر رو بردارید و در ادامه جایگاه قانونی تنظیم شود</ref>===
# ضعف در مشارکت‌جویی نخبگان: منتقدان به ضعف ارتباط شورا با بدنۀ نخبگان جامعه و وجود نگرش‌های مانع از مشارکت مردم در فرآیندهای فرهنگی اشاره دارند که دستیابی به اهداف کیفی اولیه را با مانع روبه‌رو کرده است.
نبود یک نهاد نظارتی مستقیم برای بررسی عدم مغایرت مصوبات شورا با قانون اساسی یا جلوگیری از تجاوز از حدود اختیارات از دیگر موضوعات مورد بحث است.<ref>{{پک|نجفی|1397|ک=قانون یار|ف=بررسی تحلیلی- انتقادی مصوبات شورای عالی انقلاب فرهنگی|ص=439-441}}</ref><ref group="دیدگاه">در رفرنس 33 پاسخ این نقد آمده بود. </ref>  
# تزلزل اجرایی اسناد بالادستی: بررسی‌ها نشان می‌دهد بخشی از اسناد کلان مانند سند مهندسی فرهنگی و سند تحول آموزش و پرورش به‌دلیل رفتارهای سلیقه‌ای هم‌زمان با تغییر مدیریت‌های سیاسی و غلبۀ ترجیحات اقتصادی در طرح‌های توسعه،  به مرحلۀ اجرای کامل نرسیده و راکد مانده‌اند.
# موانع ساختاری و پیوست‌نگاری: گستردگی مأموریت‌ها، تکثر نهادهای موازی و ضعف ابزارهای نظارتی شورا سبب مغفول ماندن ابعاد فرهنگی شده است؛ به‌همین دلیل، کارشناسان بر ضرورت تدوین پیوست‌های فرهنگی عملیاتی برای مصوبات کلان و افزایش آگاهی جامعه جهت شکل‌گیری مطالبه‌گری عمومی تأکید می‌کنند.
==سند تحول شورای عالی انقلاب فرهنگی==  
سند تحول شورای عالی انقلاب فرهنگی با هدف بازآرایی تشکیلاتی این نهاد در چهل‌وارۀ دوم انقلاب اسلامی، در سه حوزۀ شناختی، ساختاری و فرآیندی تصویب و ابلاغ شد. بر پایۀ این سند، تعاملات شورا با قوای سه‌گانه از طریق کمیسیون‌های مشترک تنظیم شده و شورا موظف است سیاست‌های فرهنگی و علمی را جهت درج در لوایح بودجه به دولت اعلام کند؛ ضمن آن‌که برای تضمین اجرای اسناد خود، از ظرفیت نظارتی سازمان بازرسی کل کشور و دیوان محاسبات بهره می‌برد.<br>


===کارنامۀ عملکرد===
از نظر ساختاری، ارکان شورا به سه بخش صحن علنی، شورای معین و دبیرخانه تفکیک و چهار ستاد راهبری و نظارت زیر نظر دبیرخانه در حوزه‌های فرهنگی و اجتماعی، خانواده و زنان، علم، فناوری و نوآوری و تعلیم و تربیت تأسیس شد. همچنین در حوزۀ فرآیندی، مأموریت‌های جدیدی از جمله تدوین شاخص‌های حسابرسی فرهنگی، تعیین ضوابط پیوست عدالت برای طرح‌های کلان ملی، توسعه نظام آینده‌پژوهی و ایجاد سازوکار تقسیم کار ملی با شورای عالی فضای مجازی به وظایف این نهاد افزوده شده است.  
منتقدان به ضعیف بودن ارتباط شورا با بدنۀ نخبگان جامعه، نگرش‌های مانع مشارکت مردم و ناکام ماندن بخشی از مصوبات در مرحلۀ اجرا اشاره دارند و معتقدند دستیابی به اهداف کیفی اولیه همواره با چالش مواجه بوده است.<ref>{{پک|نجفی|1397|ک=قانون یار|ف=بررسی تحلیلی- انتقادی مصوبات شورای عالی انقلاب فرهنگی|ص=439-441}}</ref>


===چالش‌های اجرایی و خلا پیوست فرهنگی<ref group="دیدگاه">این مورد تیتر رو بردارید و در ادامه عملکرد تنظیم شود</ref>===
کارشناسان بر این باورند که رفتارهای سلیقه‌ای با تغییر مدیریت‌های سیاسی و غلبۀ ترجیحات اقتصادی در طرح‌های توسعه‌ای سبب مغفول ماندن ابعاد فرهنگی شده است؛ به‌همین دلیل، بر ضرورت تدوین پیوست فرهنگی انضمامی برای مصوبات کلان و افزایش آگاهی جامعه جهت شکل‌گیری مطالبه‌گری عمومی تأکید می‌کنند.<ref>{{پک|سوادی|فیاض‌بخش|1401|ک=مطالعات اسلامی زنان و خانواده|ف=پیوست‌نگاری فرهنگی، راهکار عملی در مصوبات شورای عالی انقلاب فرهنگی (با تأکید بر مصوبات حوزۀ زنان و خانواده|ص=248-250}}</ref>
== پانویس ==
== پانویس ==
{{پانویس}}
{{پانویس}}

نسخهٔ ۱۰ تیر ۱۴۰۵، ساعت ۱۴:۰۸

شورای عالی انقلاب فرهنگی؛ عالی‌ترین نهاد سیاست‌گذار در زمینه تحقق اهداف انقلاب فرهنگی در نظام جمهوری اسلامی ایران.

شورای عالی انقلاب فرهنگی به‌عنوان کانون اصلی تدوین راهبردهای کلان، وظیفۀ مهندسی مناسبات اجتماعی و پایش دگرگونی‌های فکری جامعه را بر عهده دارد. مأموریت کلیدی مجموعۀ مذکور بر بازسازی ساختارهای علمی، صیانت از اصالت ارزش‌ها و تنظیم اسناد بالادستی متمرکز است تا از این طریق، هماهنگی پایداری میان نظام آموزش رسمی و مبانی عقیدتی حاکمیت برقرار شود. تصمیمات این مرجع کلیدی گسترۀ وسیعی از سیاست‌های آموزشی، عمومی و هویتی کشور را تحت تأثیر قرار می‌دهد.

معرفی و زمینۀ شکل‌گیری

شورای عالی انقلاب فرهنگی، عالی‌ترین مرجع سیاست‌گذاری، خط‌مشی‌گذاری، هدایت، نظارت و تصویب ضوابط کلان در حوزۀ فرهنگ و آموزش در نظام جمهوری اسلامی ایران است. زمینه‌های شکل‌گیری این نهاد به ماه‌های نخستین پس از پیروزی انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷ش بازمی‌گردد؛ زمانی‌که ضرورت دگرگونی بنیادین در نظام آموزشی برجا مانده از دورۀ پهلوی و رفع چالش‌ها و درگیری‌های فزایندۀ سیاسی در محیط‌های دانشگاهی احساس می‌شد.

پس از آن، رهبر وقت جمهوری اسلامی در پیام نوروزی 1359ش، بر ضرورت ایجاد انقلاب اساسی در دانشگاه‌ها، تصفیۀ استادان وابسته به شرق و غرب و رفع بیگانگی روشنفکران دانشگاهی از جامعۀ اسلامی تأکید کرد. شورای انقلاب در اواخر فروردین همان سال با صدور بیانیه‌ای، مهلت سه روزه‌ای برای برچیده شدن دفاتر گروه‌های سیاسی در دانشگاه‌ها تعیین کرد و مقرر داشت که پس از پایان امتحانات در خرداد ماه، دانشگاه‌ها تعطیل شده و نظام آموزشی بر پایۀ موازین انقلابی طرح‌ریزی شود. تعطیلی موقت دانشگاه‌ها منجر شد تا بستر مناسب برای تغییر متون درسی، گزینش استادان و تحول در ساختار آموزش عالی فراهم آید.

تاریخچه و فرآیند تحول

در پی ضرورت عینی دگرگونی در نظام آموزشی، فرمان تشکیل ستاد انقلاب فرهنگی در ۲۳ خرداد ۱۳۵۹ش صادر شد. هفت تن از صاحب‌نظران، شامل محمدجواد باهنر، مهدی ربانی املشی، حسن حبیبی، عبدالکریم سروش، شمس آل‌احمد، جلال‌الدین فارسی و علی شریعتمداری مأمور تدوین خط‌مشی فرهنگی آیندۀ دانشگاه‌ها، آماده‌سازی استادان شایسته و رسیدگی به امور نظام آموزش عالی شدند.

ستاد انقلاب فرهنگی ملزم بود فعالیت‌های خود را بر سه محور اصلی شامل تربیت استاد و گزینش افراد شایسته برای تدریس، گزینش دانشجو و اسلامی کردن جو دانشگاه‌ها در کنار تغییر برنامه‌های آموزشی متمرکز کند. برای پیشبرد این اهداف، گروه‌های برنامه‌ریزی در رشته‌های مختلف علمی و کمیتۀ اسلامی کردن دانشگاه‌ها در ستاد تشکیل شد. این ستاد توانست با تدوین برنامه‌های جدید، مقدمات بازگشایی دانشگاه‌ها را در آذر ۱۳۶۱ش فراهم کند. در شهریور ۱۳۶۲ش نیز ترکیب این ستاد با اضافه شدن برخی از مسئولان اجرایی کشور از جمله وزیر فرهنگ و آموزش عالی و وزیر ارشاد اسلامی تقویت شد تا هماهنگی میان سیاست‌گذاری و بخش‌های اجرایی افزایش یابد.

توسعۀ مراکز آموزشی و ظهور چالش‌های فرهنگی جدید در سطح عمومی جامعه، کارکرد مقطعی ستاد را با محدودیت مواجه کرد؛ به‌همین دلیل، در ۱۹ آذر ۱۳۶۳ش این مجموعه به شورای عالی انقلاب فرهنگی ارتقاء یافت. این تغییر یک تحول ساختاری و بنیادین بود زیرا مأموریت نهاد را از حل مسائل محدود به دانشگاه، به سیاست‌گذاری در کلان‌ساختار فرهنگی کشور شامل مدارس، رسانه‌ها و هنر گسترش داد. همچنین با ورود رؤسای سه قوه به ترکیب اعضا، چالش عدم ضمانت اجرای مصوبات ستاد برطرف شد و شورا به‌عنوان قوۀ عاقلۀ نظام در حوزۀ فرهنگ تثبیت شد. به‌طوری که در مهر ۱۳۶۵ش، مصوبات آن در حکم قانون و برای دستگاه‌ها لازم‌الاجرا شد.

ساختار و تعاملات نهادی

این شورا در مسیر توسعۀ فعالیت‌های خود، علاوه بر ایجاد نهادهای اقماری، به تنظیم مناسبات نهادهای مدرن آموزشی با ساختارهای سنتی-دینی پرداخت. در همین راستا، طی اصلاح آیین‌نامه‌ها در دی ۱۳۶۴ش، حوزه‌های علمیه و مؤسسات دینی غیردولتی از شمول برخی ضوابط عمومی شورا مستثنی شدند و شورای عالی تبلیغات اسلامی به‌عنوان واسطۀ ارتباطی تعیین شد. این تصمیم ساختاری با هدف صیانت از استقلال نهاد مرجعیت در امور آموزشی، مالی و مدیریتی اتخاذ شد و مدیریت این حوزه به شورای عالی حوزه‌های علمیه واگذار شد.

ساختار اداری و ارکان شورا

این شورا در زمان تأسیس هفده عضو داشت که توسط رهبر وقت جمهوری اسلامی تعیین شدند. ارکان شورا شامل رئیس، نایب‌رئیس اول، نایب‌رئیس دوم، دو منشی و یک دبیر است و دبیرخانۀ آن زیر نظر رئیس فعالیت می‌کند. جلسات با حضور اکثریت مطلق اعضا رسمیت یافته و مصوبات برای اعتبار داشتن به رأی اکثریت حاضرین که نباید کمتر از هفت رأی باشد و رأی مثبت حداقل یکی از رؤسای قوا نیازمند است. تعداد اعضای شورا در دوره‌های مختلف تغییر کرده و در راستای چابک‌سازی از پنجاه نفر به سی نفر کاهش یافته است.

اعضای حقیقی و حقوقی شورا

جایگاه در شورا مسئولیت اجرایی/ نوع عضویت نام و نام‌خانوادگی
رئیس شورای عالی انقلاب فرهنگی رئیس‌جمهور مسعود پزشکیان
نایب‌رئیس اول رئیس مجلس شورای اسلامی محمدباقر قالیباف
نایب‌رئیس دوم رئیس قوه قضائیه غلامحسین محسنی اژه‌ای
عضو حقوقی و دبیر دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی عبدالحسین خسروپناه
اعضای حوزه آموزش و بهداشت وزیر علوم، تحقیقات و فناوری

وزیر آموزش و پرورش وزیر بهداشت، درمان و آموزش پزشکی

حسین سیمایی صراف

علیرضا کاظمی محمدرضا ظفرقندی

اعضای حوزه فرهنگ و رسانه وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی

رئیس سازمان صدا و سیما رئیس سازمان تبلیغات اسلامی

عباس صالحی

پیمان جبلی محمد قمی

اعضای حوزه زنان و خانواده معاون امور زنان و خانواده رئیس‌جمهور

رئیس شورای فرهنگی اجتماعی زنان

زهرا بهروز آذر

فهیمه فرهمندپور

اعضای حقیقی شورا نخبگان علمی و فرهنگی منصوب از سوی رهبری سعیدرضا عاملی، علیرضا اعرافی، ایمان افتخاری، امیرحسین بانکی‌پور، حمید پارسانیا، عادل پیغامی، غلامعلی حداد عادل، حسن رحیم‌پور ازغدی، علی‌اکبر رشاد، محمدحسین ساعی، ابراهیم سوزنچی کاشانی، منصور کبگانیان، علی لاریجانی، محمدرضا مخبر دزفولی، مرتضی میرباقری، صادق واعظ‌زاده، احمد واعظی.

دبیرخانۀ شورای عالی

دبیرخانه بازوی اجرایی، اداری و پشتیبانی پژوهشی شورا است که به‌صورت یک مؤسسه پژوهشی فعالیت می‌کند. این نهاد وظیفه دارد با انجام مطالعات کارشناسی، شناخت نیازهای فکری جامعه، بررسی جریان‌های فرهنگی جهان و ارزیابی عملکرد نهادهای آموزشی و فرهنگی، زمینۀ تصمیم‌سازی مناسب را برای شورا فراهم کند. تهیۀ طرح‌های پیشنهادی برای تحقق اهداف شورا و بررسی طرح‌های واصله از سوی مراکز علمی و صاحب‌نظران، از دیگر وظایف این ساختار است که زیر نظر دبیر شورای عالی اداره می‌شود. در همین راستا ادارۀ بخش‌های اصلی دبیرخانه شامل معاونت پشتیبانی به سعید مبینی، ستاد علم و فناوری به محمد عسگریان، ادارۀ کل رصد به رضا سلامت‌پناه، مرکز فناوری اطلاعات به مجید جعفری و حوزۀ ریاست به سیدمحمدجواد آل‌احمد واگذار شده است.

ستادهای راهبری و کمیته‌های تخصصی

به‌منظور تفکیک حوزه‌های مأموریتی و کارشناسیِ مصوبات، ساختار شورا به ستادهای اصلی و تخصصی تقسیم می‌شود. بر اساس اسناد تحولی جدید، اقدامات شورا از طریق پنج ستاد مرکزی شامل ستاد علم و فناوری، ستاد فرهنگی اجتماعی، ستاد تعلیم و تربیت، ستاد خانواده و زنان، و ستاد سلامت در کنار شوراهای تخصصی اقماری مانند شورای فرهنگ عمومی پیگیری می‌شود. تأیید نهایی صلاحیت رؤسای دانشگاه‌های علوم پزشکی، وزارت علوم و دانشگاه آزاد اسلامی بر عهدۀ کمیته‌ای ویژه به نمایندگی از شورای عالی است که با حضور دبیر شورا، رئیس نهاد نمایندگی رهبری در دانشگاه‌ها و وزیران مربوطه تشکیل می‌شود. همچنین شوراهای تخصصی دیگری مانند شورای هنر، شورای اسلامی شدن دانشگاه‌ها، شورای تحول علوم انسانی با 17 کمیتۀ تخصصی و شورای راهبری سند علم و فناوری در حوزۀ دفاعی و امنیتی تحت نظر این نهاد فعالیت می‌کنند.

ادوار دبیران شورا

دبیر شورا مسئولیت امور اداری، کارشناسی و پشتیبانی پژوهشی را بر عهده داشته و با انتخاب اعضا و حکم رئیس‌جمهور منصوب می‌شود.

نام و نام خانوادگی دورۀ مسئولیت
محمدرضا هاشمی گلپایگانی ۱۳۶۳ تا ۱۳۷۲ش
مصطفی میرسلیم ۱۳۷۲ تا ۱۳۷۵ش
محمدعلی کی‌نژاد ۱۳۷۵ تا ۱۳۸۴ش
محمدرضا مخبر دزفولی ۱۳۸۴ تا ۱۳۹۷ش
سید سعید رضا عاملی ۱۳۹۷ تا ۱۴۰۱ش
عبدالحسین خسروپناه ۱۴۰۱ش تا کنون

اهداف

شورای عالی انقلاب فرهنگی با هدف گسترش و نفوذ فرهنگ اسلامی در سطح جامعه، پاک‌سازی و تزکیۀ محیط‌های علمی و فرهنگی و ایجاد تحول در دانشگاه‌ها، مدارس و مراکز هنری تشکیل شد. اهداف این نهاد در مواجهه با ساختار فرهنگی کشور در سه دورۀ زمانی توسعه یافت؛ دورۀ اول بر زدودن مظاهر فرهنگی پیش از انقلاب و فرهنگ غربی از نهادهای اداری و آموزشی تمرکز داشت. در دورۀ دوم، بازسازی و بومی‌سازی شاخص‌های فرهنگی متناسب با اقتضائات جغرافیایی و اعتقادی کشور پیگیری شد و در دورۀ سوم، استقرار مناسبات اسلامی در تمام ابعاد مفهومی، ساختاری و تولید محصولات فرهنگی به‌عنوان هدف نهایی مبنا قرار گرفت. تبیین سیاست‌های فرهنگی انقلاب، سازمان‌دهی ساختارهای عمومی، مدیریت چالش‌های این حوزه و پیش‌گیری از آسیب‌های اجتماعی نیز در زمرۀ تکالیف اساسی شورا قرار دارد.

عرصه‌های مأموریتی

محورهای دوازده‌گانه مأموریت این نهاد بر پایۀ مبانی دینی و دستورالعمل‌های ابلاغی شامل این موارد است:

  • تمدن نوین اسلامی و امور دینی
  • تعلیم و تربیت اسلامی در نظام آموزش و پرورش و آموزش عالی
  • فرهنگ عمومی،
  • امور اجتماعی،
  • اخلاق و معنویت
  • علم، فناوری، نوآوری
  • بازنگری در رشته‌های علوم انسانی
  • ترویج قرآن و سیره اهل‌بیت
  • مهندسی و اقتصاد فرهنگ
  • خانواده و زنان
  • مدیریت محتوای فرهنگی و اجتماعی فضای مجازی
  • تعاملات بین‌المللی فرهنگی و علمی

وظایف

وظایف تدوین‌شده برای تحقق عرصه‌های مأموریتی شورا، در سه حوزۀ اصلی تفکیک می‌شود:

  1. سیاست‌گذاری و طرح‌های راهبردی: تدوین سیاست‌های کلان در موضوعاتی مانند تحکیم بنیان خانواده، ریشه‌کنی بی‌سوادی، هدایت تولیدات هنری، توسعۀ همکاری حوزه و دانشگاه، حفظ شتاب رشد علمی، تسهیل فعالیت‌های تشکل‌های مردمی و انتشار افکار فرهنگی انقلاب اسلامی در کنار برقراری روابط علمی با سایر کشورها در این بخش پیگیری می‌شود.
  2. تدوین ضوابط و مصوبات اجرایی: وضع مقررات و تعیین معیارهای تأسیس دانشگاه‌ها و فرهنگستان‌ها در کنار تصویب ضوابط گزینش معلمان، استادان و دانشجوهای کشور بر عهده این نهاد است.
  3. رصد و نظارت راهبردی: ارزیابی مستمر وضعیت فرهنگی کشور، پایش جبهه‌بندی‌های این حوزه، تحلیل جریان‌های فکری جهان، شناسایی شیوه‌های تهاجم فرهنگی و نظارت بر عدم مغایرت برنامه‌های وزارتخانه‌ها با مصوبات شورا از تکالیف نظارتی این مجموعه به‌شمار می‌رود که در دستورالعمل‌های جدید بر پیگیری این مصوبات تا حصول نتیجۀ عملی تأکید شده است.

عملکرد و اقدامات

شورای عالی انقلاب فرهنگی از ابتدای فعالیت خود اقدامات گسترده‌ای را در راستای تغییر برنامه‌ریزی آموزشی، افزودن دروس معارف و تأسیس سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی انجام داد. عملکرد این نهاد در طول بیش از چهار دهه فعالیت در محورهای زیر تفکیک و گزارش می‌شود:

آمار و ترکیب مصوبات

شورای عالی انقلاب فرهنگی، در طول دوران فعالیت خود بیش از 2000 مصوبه صادر کرده که 65 درصد آن به حوزۀ علم و فناوری، 27 درصد به حوزۀ فرهنگ و 8 درصد به موضوعات ترکیبی اختصاص دارد. از میان این مصوبات، بیش از 1000 مورد به تأیید صلاحیت افراد در جایگاه‌های حقوقی مانند رؤسای دانشگاه‌ها مربوط می‌شود و مابقی ضوابط ناظر بر تعیین کارویژه‌ها، ایجاد فرآیندها، تأسیس سازمان‌ها و تصویب سندهای ملی کلان بوده است.

تأسیس و توسعۀ نهادهای علمی و فرهنگی

یکی از اقدامات کلیدی شورا، ایجاد زیرساخت‌های آموزشی و ساختارهای موازی برای پیشبرد اهداف انقلاب فرهنگی بود. این اقدامات شامل راه‌اندازی دانشگاه تربیت مدرس برای تربیت کادر هیئت علمی متعهد، تأسیس دانشگاه بین‌المللی امام خمینی برای جذب دانشجویان خارجی و ایجاد دانشگاه آزاد اسلامی و مراکز آموزش غیرحضوری مانند دانشگاه پیام نور به‌منظور توسعۀ دسترسی آموزشی بود. علاوه بر آن، شورا با هدف مرجعیت علمی و پاسداشت زبان رسمی، فرهنگستان‌های ملی کشور شامل فرهنگستان زبان و ادبیات فارسی، علوم، علوم پزشکی و هنر را پایه‌گذاری کرد. ایجاد ساختارهایی نظیر شورای فرهنگ عمومی، بنیاد ملی نخبگان، شورای فرهنگی اجتماعی زنان و مدارس خاص اتباع خارجی نیز در این بخش قرار دارد.

تدوین اسناد بالادستی و سیاست‌های کلان

شورا در دو دهۀ اخیر، رویکرد خود را به‌سمت تدوین اسناد نوین و راهبردی ملی سوق داده است. از مهم‌ترین خروجی‌های این رویکرد می‌توان به تدوین نقشۀ جامع علمی کشور و اسناد استراتژیک ذیل آن مانند سند فناوری نانو، زیست‌فناوری، سلول‌های بنیادی، گیاهان دارویی، هوافضا، علوم شناختی، انرژی‌های تجدیدپذیر، فناوری‌های دریایی، سند دانشگاه اسلامی، سند ملی هوش مصنوعی و سند کوانتوم اشاره کرد. همچنین تصویب اسناد ملی در حوزۀ هنر مانند سند صنایع دستی و سند موسیقی در این ردیف قرار دارد.

سیاست‌گذاری در حوزه خانواده، زنان و پوشاک

اقدامات شورا در حوزۀ زنان و خانواده با تصویب اولویت‌های موضوعی منشور حقوق و مسئولیت‌های زنان جهت تدوین قوانین مرتبط در مراجع قانون‌گذاری همراه بوده است. شورا همچنین با تصویب راهبردهای گسترش فرهنگ عفاف و حجاب، تکالیفی را برای دستگاه‌های اجرایی تعیین کرد که نظارت بر رسانه‌ها توسط وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و حمایت از تولید پوشاک اسلامی توسط وزارت بازرگانی از آن جمله هستند. در همین راستا، شورا شاخص‌های بازاریابی و برندسازی لباس را بر پایۀ هماهنگی با زیست‌بوم، ارزش‌مداری و توجه به نمادهای ایرانی و اسلامی تدوین کرد.

تحول در نظام آموزش عمومی و عالی

  1. دگرگونی در نظام سنجش: یکی از ملموس‌ترین اقدامات شورا در حوزۀ آموزش عمومی، اعمال رویکرد جدید در نحوۀ برگزاری کنکور و آزمون‌های جامع است. طبق آخرین مصوبات مقرر شد سوابق تحصیلی پایۀ یازدهم با اثر مثبت و پایۀ دوازدهم با اثر قطعی شصت درصدی اِعمال و امکان ترمیم تک‌درس برای داوطلبان فراهم شود. همچنین، طرح جامع جایگزینی تدریجی کنکور با آزمون جامع در پایان دورۀ متوسطۀ دوم در دست بررسی کارشناسی قرار دارد.
  2. سیاست‌گذاری زبان‌های خارجی: در همین راستا، شورا با هدف رفع انحصار از زبان انگلیسی، برنامه‌ریزی برای آموزش زبان‌های بین‌المللی مانند چینی، اسپانیایی، آلمانی، فرانسوی، روسی و ترکی را در دستور کار قرار داد تا تنوع‌بخشی به زبان دوم بر اساس نیازهای اقتصادی، جغرافیایی دنبال شود.
  3. انطباق جنسیتی: همچنین، بر پایۀ بند شانزدهم سند تحول بنیادین، رعایت تفاوت‌های جنسیتی در قالب شاخص‌های عدالت تربیتی مصوب شد و متناسب‌سازی کتب درسی، به‌ویژه در حوزۀ مباحث دینی و تربیتی، با توجه به نیازهای اجتماعی متفاوت دختران و پسران در دستور کار قرار گرفت؛ اقدامی که واکنش منفی برخی کارشناسان علوم تربیتی و تشکل‌های صنفی مواجه شد. منتقدان با اشاره به آسیب‌های ناشی از کاهش شناخت متقابل جنسیت‌ها در بزرگسالی، بر ضرورت اولویت‌بخشی به رفع کمبود معلم و کیفیت‌بخشی آموزشی تأکید دارند.

مهندسی هویت ملی

ایجاد تمدن نوین اسلامی بر بستر هویت ملی، محور اصلی تصمیم‌های ده سال اخیر شورا است. این نظام‌واره در شش بعد ساختار یافته است؛ بعد زبانی بر تقویت زبان فارسی به‌عنوان زبان مشترک و ترویج آن از طریق مرجعیت علمی، بعد دینی بر توسعۀ فرهنگ عمومی و ترویج اسلام راستین، بعد فرهنگی بر حفظ مؤلفه‌های ایرانی اسلامی در برابر تهاجم بیگانه، بعد سیاسی بر محوریت ولایت فقیه، حاکمیت عدالت و فرهنگ مقاومت، بعد سرزمینی بر تقویت میهن‌پرستی با ظرفیت دفاع مقدس و ماندگاری نخبگان، بعد اجتماعی بر همبستگی ملی و چالش مهاجرت نخبگان و بعد تاریخی بر احیای حافظه تاریخی مردم ایران استوار است.

ساماندهی امور نخبگان

شورا با تصویب سند راهبردی کشور در امور نخبگان، چهارچوب‌های شناسایی، جذب و هدایت استعدادهای برتر را پایه‌ریزی کرد تا این سرمایه‌های علمی به‌سمت حل مسائل اساسی کشور و کاهش نرخ مهاجرت نیروی متخصص هدایت شوند. همچنین با بازنگری در آیین‌نامۀ ارتقای اعضای هیئت علمی، بخشی از امتیازات دانشگاهی به‌سمت پژوهش‌های کاربردی و تقاضامحور سوق داده شود.

سیاست‌گذاری فضای مجازی و پیوست فرهنگی

با گسترش ابزارهای نوین ارتباطی، شورا وارد حوزۀ سیاست‌گذاری رسانه‌های دیجیتال و فضای مجازی شد. تصویب کلیات سند راهبردی فضای مجازی کشور و تدوین نظام‌نامۀ پیوست فرهنگی برای پروژه‌های بزرگ عمرانی، صنعتی و فناوری از اقدامات این نهاد در جهت مهار پیامدهای ضدفرهنگی توسعۀ مدرن به‌شمار می‌رود. هدف این پیوست‌ها، سنجش پیش‌دستانۀ آثار فرهنگی طرح‌های کلان ملی است.

تحول و اسلامی‌سازی علوم انسانی

شورا با راه‌اندازی شورای تحول علوم انسانی، صدها سرفصل درسی را بازنگری کرد و رشته‌های جدیدی را متناسب با نیازهای جامعه تغییر داد. توسعۀ زیرساخت‌های فلسفی و روش‌شناسی بر پایۀ اندیشه‌های معاصر، حمایت از تأسیس پژوهشگاه‌های تخصصی، تربیت شبکۀ اساتید متعهد و گسترش مقالات و پایان‌نامه‌ها با رویکرد بومی، از اقدامات اصلی شورا برای کاهش غلبۀ گفتمان غربی در دانشگاه‌ها است. این اقدامات زمینه‌ساز تولید نظریه‌های کاربردی بومی در برخی حوزه‌های تخصصی و ارائۀ آنها در ابعاد داخلی و بین‌المللی شده است.

جایگاه حقوقی مصوبات

اعتبار مصوبات شورای عالی انقلاب فرهنگی بر اساس فرامین رهبری جمهوری اسلامی شکل گرفته است؛ با این حال تعیین مرز دقیق میان این مصوبات و قوانین مجلس شورای اسلامی همواره موضوع بحث‌های حقوقی بوده است. بر اساس نظریات تفسیری شورای نگهبان در سال‌های ۱۳۶۱ش و ۱۳۷۳ش، مجلس شورای اسلامی حق وضع قوانین مغایر با مصوبات این شورا را ندارد.

بر همین اساس، دیوان عدالت اداری نیز صلاحیت ابطال تصمیم‌های این نهاد را از خود سلب کرده و مصوبات شورا را هم‌طراز قوانین حاکمیتی و فراتر از آیین‌نامه‌های دولتی دانسته است.

در همین راستا، سند تحول شورای عالی انقلاب فرهنگی این نهاد را به‌عنوان مرجع عالی سیاست‌گذاری و قرارگاه مرکزی علمی و فرهنگی کشور بازتعریف کرد که تمام دستگاه‌های حاکمیتی موظف به تبعیت از آن هستند. با این حال، برای حفظ نظم حقوقی تأکید شده که شورا باید از ورود به عرصۀ قانون‌گذاری جزئی که در صلاحیت ذاتی مجلس است پرهیز کند تا مرز میان سیاست‌گذاری کلان و وضع قوانین عادی مخدوش نشود.

دیدگاه‌های منتقدان

روند شکل‌گیری

در آغاز فعالیت شورای عالی انقلاب فرهنگی، برخی جریان‌های سیاسی و مسئولان دانشگاهی مانند شورای سرپرستی دانشگاه تهران با تعطیلی دانشگاه‌ها و شیوۀ اجرای تغییرات ساختاری مخالفت کردند؛ در مقابل، امام خمینی با رد این انتقادات، معترضان را به غرب‌زدگی متهم کرده و بر ضرورت رفع بیگانگی دانشگاه با فرهنگ اسلامی تأکید کرد. موافقان این جریان نیز با برگزاری نشست‌های متعدد، هدف اصلی این جریان را رفع بیگانگی دانشگاه با فرهنگ اسلامی، تربیت استادان متعهد و متناسب‌سازی علوم آموزشی با نیازهای جامعه اعلام کردند.

چالش جایگاه قانونی و خلأ نظارتی

عدم ذکر نام این شورا در قانون اساسی مباحثی را دربارۀ جایگاه حقوقی آن ایجاد کرده است. منتقدان با استناد به نظریات تفسیری پیش از بازنگری، وظایف رهبر را منحصر به اصل 110 می‌دانستند اما موافقان مشروعیت شورا را بر پایۀ اختیارات ولایت مطلقه در اصل 57 تبیین می‌کنند. همچنین، نبود یک نهاد نظارتی مستقیم برای بررسی عدم مغایرت مصوبات شورا با قانون اساسی از موضوعات مورد بحث میان حقوقدانان بوده است. هرچند بر اساس آخرین تغییرات قانونی، دیوان عدالت اداری تنها صلاحیت دارد بر مصوبات و تصمیم‌های ستادها و کارگروه‌های زیرمجموعه این شورا نظارت کند.

کارنامۀ عملکرد و چالش‌های اجرایی

منتقدان با اشاره به ناهمگون بودن موفقیت شورا، عملکرد آن را در حوزۀ دانش و فناوری‌های نانو، هسته‌ای، پزشکی و پایه موفق‌تر از حوزۀ فرهنگ عامه می‌دانند. از دیدگاه انتقادی، چالش‌های اجرایی این نهاد در سه محور خلاصه می‌شود:

  1. ضعف در مشارکت‌جویی نخبگان: منتقدان به ضعف ارتباط شورا با بدنۀ نخبگان جامعه و وجود نگرش‌های مانع از مشارکت مردم در فرآیندهای فرهنگی اشاره دارند که دستیابی به اهداف کیفی اولیه را با مانع روبه‌رو کرده است.
  2. تزلزل اجرایی اسناد بالادستی: بررسی‌ها نشان می‌دهد بخشی از اسناد کلان مانند سند مهندسی فرهنگی و سند تحول آموزش و پرورش به‌دلیل رفتارهای سلیقه‌ای هم‌زمان با تغییر مدیریت‌های سیاسی و غلبۀ ترجیحات اقتصادی در طرح‌های توسعه، به مرحلۀ اجرای کامل نرسیده و راکد مانده‌اند.
  3. موانع ساختاری و پیوست‌نگاری: گستردگی مأموریت‌ها، تکثر نهادهای موازی و ضعف ابزارهای نظارتی شورا سبب مغفول ماندن ابعاد فرهنگی شده است؛ به‌همین دلیل، کارشناسان بر ضرورت تدوین پیوست‌های فرهنگی عملیاتی برای مصوبات کلان و افزایش آگاهی جامعه جهت شکل‌گیری مطالبه‌گری عمومی تأکید می‌کنند.

سند تحول شورای عالی انقلاب فرهنگی

سند تحول شورای عالی انقلاب فرهنگی با هدف بازآرایی تشکیلاتی این نهاد در چهل‌وارۀ دوم انقلاب اسلامی، در سه حوزۀ شناختی، ساختاری و فرآیندی تصویب و ابلاغ شد. بر پایۀ این سند، تعاملات شورا با قوای سه‌گانه از طریق کمیسیون‌های مشترک تنظیم شده و شورا موظف است سیاست‌های فرهنگی و علمی را جهت درج در لوایح بودجه به دولت اعلام کند؛ ضمن آن‌که برای تضمین اجرای اسناد خود، از ظرفیت نظارتی سازمان بازرسی کل کشور و دیوان محاسبات بهره می‌برد.

از نظر ساختاری، ارکان شورا به سه بخش صحن علنی، شورای معین و دبیرخانه تفکیک و چهار ستاد راهبری و نظارت زیر نظر دبیرخانه در حوزه‌های فرهنگی و اجتماعی، خانواده و زنان، علم، فناوری و نوآوری و تعلیم و تربیت تأسیس شد. همچنین در حوزۀ فرآیندی، مأموریت‌های جدیدی از جمله تدوین شاخص‌های حسابرسی فرهنگی، تعیین ضوابط پیوست عدالت برای طرح‌های کلان ملی، توسعه نظام آینده‌پژوهی و ایجاد سازوکار تقسیم کار ملی با شورای عالی فضای مجازی به وظایف این نهاد افزوده شده است.

پانویس

دیدگاه‌های ارزیابان

منابع

برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=پیش‌نویس:شورای_عالی_انقلاب_فرهنگی&oldid=58183»