تشییع جنازه محمدرضا پهلوی

تشییع جنازه محمدرضا پهلوی؛

محمدرضا پهلوی، واپسین شاه ایران، در ۵ مرداد ۱۳۵۹ش در قاهره درگذشت. پیکر او با تشریفات نظامی و بر روی عرادهٔ توپ از بیمارستان به مسجد الرفاعی منتقل و در آنجا، در جوار آرامگاه خاندان سلطنتی مصر و درست در همان نقطه‌ای که پیکر پدرش رضاشاه پیش‌تر به‌صورت امانت دفن شده بود، به خاک سپرده شد. نماز میت را سید طالب الرفاعی، روحانی شیعهٔ عراقی، اقامه کرد. در این مراسم، انور سادات، ریچارد نیکسون و کنستانتین دوم به همراه اعضای خانوادهٔ پهلوی حضور داشتند. بر اساس وصیت شاه، پیکر او باید به ایران بازمی‌گشت، اما به دلیل شرایط سیاسی میسر نشد. درگذشت او هم‌زمان با بحران گروگان‌گیری در تهران بود و پس از آن، این مانع از مذاکرات آزادی گروگان‌ها برداشته شد.

تبعید و درگذشت

محمدرضا پهلوی، واپسین پادشاه ایران از دودمان پهلوی، در 26 دی‌ماه ۱۳۵۷ش، هم‌زمان با اوج‌گیری انقلاب اسلامی، ایران را ترک کرد. در ماه‌های پس‌از آن، بسیاری از کشورها از پذیرفتن او سرباز زدند. در همان هنگام، بیماری سرطان او نیز روزبه‌روز شدت می‌گرفت. او برخلاف تمایل دولت‌مردان آمریکا، برای درمان به مرکز سرطان مموریال اسلون-کترینگ در ایالات متحده رفت. با وقوع حادثهٔ گروگان‌گیری در سفارت آمریکا در تهران نیز، هیچ کشوری تمایلی به پناه دادن به او نداشت. روزنامهٔ نیویورک تایمز در آن زمان او را به «هلندی سرگردان» تشبیه کرد که به‌دنبال بندری برای پهلوگرفتن می‌گردد.

پس‌از خروج از بیمارستان، محمدرضا پهلوی ابتدا به مرکز پزشکی ویلفورد هال در پایگاه نیروی هوایی لاکلند در تگزاس و سپس به پاناما، مکزیک و در نهایت به مصر رفت. تنها انور سادات، رئیس‌جمهور وقت مصر، بود که او را پذیرفت. بااین‌حال، مهمانیِ او در مصر، چندان به درازا نکشید و آخرین شاه ایران در تاریخ ۵ مرداد ۱۳۵۹ش (۲۷ ژوئیه ۱۹۸۰م)، در سن ۶۱ سالگی، در بیمارستان معادی قاهره درگذشت. علت مرگ او بیماری سرطان خون (لنفوم) اعلام شد.

انتقال پیکر و مراسم تشییع

پس‌از درگذشت، پیکر محمدرضا پهلوی به کاخ عابدین در قاهره منتقل شد؛ همان کاخی که ۵۲ سال پیش‌تر، مراسم ازدواجش با فوزیه، اولین همسرش، در آن برگزار شده بود. دولت مصر به فرمان انور سادات، برگزاری یک مراسم تشییع جنازهٔ دولتی با تشریفات کامل نظامی را برای پیکر وی اعلام کرد. این مراسم در تاریخ 7 مرداد ۱۳۵۹ش برگزار شد.

اردشیر زاهدی، که زمانی وزیر امور خارجه و سفیر ایران در آمریکا و نیز داماد سابق شاه بود، در خاطرات خود به‌عنوان شاهد عینی، جزئیات این مراسم را این‌گونه روایت کرده است: «پرزیدنت انور سادات حق دوستی و برادری را کاملاً به‌جا آورد. جسد شاه را در تابوتی که روی یک عراده توپ قرار داده شده بود و با اسب کشیده می‌شد، در یک فاصله پنج کیلومتری از بیمارستان قاهره تا مسجد الرفاعی حمل کردند. تابوت شاه مخلوع در پرچم سه‌رنگ ایران پوشانده شده و مدال‌ها و نشان‌های شاه روی آن قرار داشتند.»

براساس گزارش‌های خبری، تابوت با پرچم شیر و خورشید ایران پوشانده شد و بر روی یک عراده توپ که توسط شش اسب کشیده می‌شد، حمل می‌شد. نماز میت بر پیکر محمدرضا پهلوی توسط سید طالب الرفاعی، یک روحانی شیعهٔ عراقی و از نزدیکان آیت‌الله سید محمدباقر صدر، اقامه شد. بنا به نقل قولی از خود او، این درخواست به طور مستقیم از طرف انور سادات، رئیس‌جمهور مصر، به وی ابلاغ شده بود.

حاضران در مراسم

در این مراسم، افزون‌بر اعضای خانوادهٔ پهلوی ازجمله فرح پهلوی، چند شخصیت بین‌المللی نیز حضور داشتند که عبارتند از: انور سادات، رئیس‌جمهور مصر، ریچارد نیکسون، رئیس‌جمهور پیشین ایالات متحده آمریکا، کنستانتین دوم، پادشاه پیشین یونان. منابع تاریخی همچنین از حضور دیپلمات‌هایی از کشورهای بریتانیا، فرانسه، چین، استرالیا، مراکش و اسرائیل در این مراسم خبر داده‌اند. برگزاری این مراسم در قاهره به تیرگی روابط ایران و مصر انجامید و پس از ترور سادات، نامی از خیابانی در تهران به قاتل او اختصاص یافت.

محل خاکسپاری و اهمیت آن

پیکر محمدرضا پهلوی در مسجد الرفاعی در قاهره به خاک سپرده شد. آرامگاه او در سمت چپ ورودی اصلی این مسجد قرار دارد. این مسجد از اهمیت نمادین بالایی برخوردار است، چرا که محل دفن خاندان سلطنتی پیشین مصر (خاندان محمدعلی) نیز بوده است. پیش‌از این، پیکر رضاشاه، بنیان‌گذار دودمان پهلوی نیز از سال ۱۹۴۴م تا ۱۹۵۰م (۱۳۲۳ تا ۱۳۲۹ش) به‌طور موقت در همین مسجد نگهداری می‌شد.این مسجد در قرن نوزدهم میلادی ساخته شده و آرامگاه خاندان سلطنتی محمدعلی، پادشاهان پیشین مصر و سودان است. به این ترتیب، واپسین پادشاه ایران در جوار پادشاهان پیشین مصر، ازجمله ملک فاروق (شوهر سابق فوزیه، همسر اول محمدرضا) و ملک فؤاد، به خاک سپرده شده است.

پیش‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌از این، پیکر رضاشاه، بنیان‌گذار دودمان پهلوی و پدر محمدرضا، که در سال ۱۳۲۳ش در آفریقای جنوبی درگذشته بود، به‌صورت امانت در همین مسجد به خاک سپرده شده بود. پس‌از پایان جنگ جهانی دوم، پیکر رضاشاه در سال ۱۳۲۹ش به ایران بازگردانده شد. پیکر محمدرضا پهلوی دقیقاً در همان نقطه‌ای به خاک سپرده شد که پیکر پدرش پیش‌تر به امانت گذاشته شده بود.

وصیت و آرزوی بازگشت

براساس برخی منابع، محمدرضا پهلوی در وصیت‌نامهٔ خود خواسته بود تا پیکرش در خاک ایران دفن شود، اما به‌دلیل شرایط سیاسی ایران، این امر ممکن نشد و خاکسپاری او در مسجد الرفاعی قاهره به‌صورت امانت انجام شد.

هم‌زمانی با بحران گروگان‌گیری

در زمان درگذشت محمدرضا پهلوی، بحران گروگان‌گیری در سفارت ایالات متحده در تهران (که از آبان ۱۳۵۸ آغاز شده بود) همچنان ادامه داشت. دولت ایران پیش‌تر استرداد او و دارایی‌هایش را به عنوان یکی از موضوعات مرتبط با این پرونده مطرح کرده بود. با مرگ او، این مانع از سر راه مذاکرات برداشته شد و مذاکرات بعدی سرانجام به آزادی گروگان‌ها در تاریخ ۳۰ دی ۱۳۵۹ (۲۰ ژانویه ۱۹۸۱) انجامید.