پرش به محتوا

زرتشتی‌دوزی: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران پدیا
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌ترتفاوت با ویرایش جدیدتر ←
دیداریویکی‌متن
بدون خلاصۀ ویرایش
ابرابزار
خط ۱: خط ۱:
'''زرتشتی‌دوزی؛''' سوزن‌دوزی ظریف روی پارچۀ ابریشمی.
'''زرتشتی‌دوزی؛''' سوزن‌دوزی ظریف روی پارچهٔ ابریشمی.


زرتشتی‌دوزی یکی از هنرهای اصیل و سوزن‌دوزی‌های سنتی ایران با نقوش نمادین است که ریشه در فرهنگ زرتشتیان داشته و پیوند ساختاری عمیقی با پته‌دوزی کرمان و دیگر سوزن‌دوزی‌های اصیل ایرانی دارد. زرتشتی‌دوزی اغلب روی لباس‌های محلی، لباس عروس، عرقچین و بخش‌هایی از لباس داماد کاربرد دارد. این هنر در اسفند ماه 1399ش به ثبت ملی رسیده است.
زرتشتی‌دوزی یکی از هنرهای اصیل و سوزن‌دوزی‌های سنتی ایران با نقوش نمادین است که ریشه در فرهنگ زرتشتیان داشته و پیوند ساختاری عمیقی با پته‌دوزی کرمان و دیگر سوزن‌دوزی‌های اصیل ایرانی دارد. زرتشتی‌دوزی اغلب روی لباس‌های محلی، لباس عروس، عرقچین و بخش‌هایی از لباس داماد کاربرد دارد. این هنر در اسفند ماه ۱۳۹۹ش به ثبت ملی رسیده است.


== تعریف ==
== تعریف ==
زرتشتی‌دوزی یا گبردوزی، دوختی ظریف مخصوص بانوان زرتشتی است که از دیرباز در [[یزد]] رواج داشته است. این هنر دربرگیرندۀ نگاره‌ها و نمادهایی است که هر یک درون‌مایۀ ویژه‌ای در باور [[آیین زرتشت|زرتشتیان]] دارد.<ref>{{پک/بن|میراث|ک=وب‌سایت میراث آریا|ف=زرتشتی‌دوزی یزد، هنر گل و نقش}}</ref> نام قدیمی و اصیل زرتشتی‌دوزی «گل و نقش» بوده است.<ref>{{پک|سرافراز اردکانی|1402|ک=مطالعۀ تطبیقی نقوش زرتشتی‌دوزی یزد و پتۀ کرمان با رویکرد مردم‌شناختی|ص=9}}</ref> زرتشتی‌دوزی از ظریف‌ترین انواع سوزن‌دوزی‌ها دانسته می‌شود. اغلب دوخت‌های آن کوچک و ظریف هستند و تنها با ذره‌بین می‌توان آن‌ها را از هم تفکیک کرد. طرح‌ها در زرتشتی‌دوزی روی پارچه کشیده نمی‌شوند؛ بلکه دوزندگان با شمارش تاروپود پارچه و شمارش کوک‌ها، طرح را روی پارچه پیاده می‌کنند.<ref>{{پک/بن|میراث1|ک=وب‌سایت میراث آریا|ف=زرتشتی‌دوزی یزد، هنر گل و نقش}}</ref>
زرتشتی‌دوزی یا گبردوزی، دوختی ظریف مخصوص بانوان زرتشتی است که از دیرباز در [[یزد]] رواج داشته است. این هنر دربرگیرندهٔ نگاره‌ها و نمادهایی است که هر یک درون‌مایهٔ ویژه‌ای در باور [[آیین زرتشت|زرتشتیان]] دارد.<ref>{{پک/بن|میراث|ک=وب‌سایت میراث آریا|ف=زرتشتی‌دوزی یزد، هنر گل و نقش}}</ref> نام قدیمی و اصیل زرتشتی‌دوزی «گل و نقش» بوده است.<ref>{{پک|سرافراز اردکانی|1402|ک=مطالعهٔ تطبیقی نقوش زرتشتی‌دوزی یزد و پتهٔ کرمان با رویکرد مردم‌شناختی|ص=9}}</ref> زرتشتی‌دوزی از ظریف‌ترین انواع سوزن‌دوزی‌ها دانسته می‌شود. اغلب دوخت‌های آن کوچک و ظریف هستند و تنها با ذره‌بین می‌توان آن‌ها را از هم تفکیک کرد. طرح‌ها در زرتشتی‌دوزی روی پارچه کشیده نمی‌شوند؛ بلکه دوزندگان با شمارش تاروپود پارچه و شمارش کوک‌ها، طرح را روی پارچه پیاده می‌کنند.<ref>{{پک/بن|میراث1|ک=وب‌سایت میراث آریا|ف=زرتشتی‌دوزی یزد، هنر گل و نقش}}</ref>


== تاریخچه ==
== تاریخچه ==
هنر زرتشتی‌دوزی قبل از ورود اسلام به ایران یعنی در دورۀ [[ساسانیان]] به میان آمده است. امروزه به‌دلیل بی‌توجهی به این هنر تاریخی کمتر از این [[سوزن‌دوزی]] حمایت می‌شود.<ref>{{پک|پشوتنی‌زاده|1401|ک=مطالعات ایرانی-اسلامی|ف=مانتره درمانی رسمی کهن در میان زرتشتیان ایران|ص=59}}</ref> زرتشتی‌دوزی شباهت زیادی به هنرهایی مثل پته‌دوزی کرمان و [[سوزن‌دوزی بلوچی]] دارد که دلیل اصلی آن احتمالاً هم‌نشینی زرتشتیان با هنرمندان کرمانی در گذشته بوده است. از سوی دیگر، وقتی زرتشتیان در قرن دهم میلادی به هند مهاجرت کردند و جامعه پارسیان هند را تشکیل دادند، این هنر ایرانی را نیز با خود بردند. به‌همین دلیل، نقوش زرتشتی‌دوزی به عنوان نمادی از هنر ایرانی، توانسته بر فرهنگ و صنایع‌دستی مناطق نزدیک به کشمیر در هند نیز تأثیرگذار باشد.<ref>{{پک|سرافراز اردکانی|1402|ک=مطالعۀ تطبیقی نقوش زرتشتی‌دوزی یزد و پتۀ کرمان با رویکرد مردم‌شناختی|ص=20}}</ref>
هنر زرتشتی‌دوزی قبل از ورود اسلام به ایران یعنی در دورهٔ [[ساسانیان]] به میان آمده است. امروزه به‌دلیل بی‌توجهی به این هنر تاریخی کمتر از این [[سوزن‌دوزی]] حمایت می‌شود.<ref>{{پک|پشوتنی‌زاده|1401|ک=مطالعات ایرانی-اسلامی|ف=مانتره درمانی رسمی کهن در میان زرتشتیان ایران|ص=59}}</ref> زرتشتی‌دوزی شباهت زیادی به هنرهایی مثل پته‌دوزی کرمان و [[سوزن‌دوزی بلوچی]] دارد که دلیل اصلی آن احتمالاً هم‌نشینی زرتشتیان با هنرمندان کرمانی در گذشته بوده است. از سوی دیگر، وقتی زرتشتیان در قرن دهم میلادی به هند مهاجرت کردند و جامعه پارسیان هند را تشکیل دادند، این هنر ایرانی را نیز با خود بردند. به‌همین دلیل، نقوش زرتشتی‌دوزی به عنوان نمادی از هنر ایرانی، توانسته بر فرهنگ و صنایع‌دستی مناطق نزدیک به کشمیر در هند نیز تأثیرگذار باشد.<ref>{{پک|سرافراز اردکانی|1402|ک=مطالعهٔ تطبیقی نقوش زرتشتی‌دوزی یزد و پتهٔ کرمان با رویکرد مردم‌شناختی|ص=20}}</ref>


== رنگ‌های مورد استفاده در زرتشتی‌دوزی ==
== رنگ‌های مورد استفاده در زرتشتی‌دوزی ==
خط ۱۳: خط ۱۳:


== انواع نقوش و مفاهیم در زرتشتی‌دوزی ==
== انواع نقوش و مفاهیم در زرتشتی‌دوزی ==
موضوعات نقوش به‌کار رفته در هنر زرتشتی‌دوزی به سه دستۀ کلی تقسیم می‌شوند:
موضوعات نقوش به‌کار رفته در هنر زرتشتی‌دوزی به سه دستهٔ کلی تقسیم می‌شوند:
 
* '''نقوشی که از طبیعت منطقه الهام گرفته شده و به دو دستهٔ جانوری و گیاهی تقسیم می‌شوند:'''
* '''نقوشی که از طبیعت منطقه الهام گرفته شده و به دو دستۀ جانوری و گیاهی تقسیم می‌شوند:'''


{| class="wikitable"
{| class="wikitable"
خط ۲۷: خط ۲۶:
|پرنده
|پرنده
|طاووس با پرهای باز و بسته، خروس، مرغ، جوجه، هدهد و سایر پرندگان
|طاووس با پرهای باز و بسته، خروس، مرغ، جوجه، هدهد و سایر پرندگان
|طاووس مرغ ایزدبانوی ناهید بوده و در آیین زرتشتیان از آن به‌عنوان مرغ مقدس یاد می‌شود. خروس نیز نماد خورشید مقدس است.<ref name=":022">{{پک|عزیزی|طباطبایی جبلی|۱۳۹۹|ک=نشریۀ علمی باغ‌نظر|ف=مطالعۀ نقوش زرتشتی‌دوزی با رویکرد انسان‌شناسی هنر|ص=24}}</ref>
|طاووس مرغ ایزدبانوی ناهید بوده و در آیین زرتشتیان از آن به‌عنوان مرغ مقدس یاد می‌شود. خروس نیز نماد خورشید مقدس است.<ref name=":022">{{پک|عزیزی|طباطبایی جبلی|۱۳۹۹|ک=نشریهٔ علمی باغ‌نظر|ف=مطالعهٔ نقوش زرتشتی‌دوزی با رویکرد انسان‌شناسی هنر|ص=24}}</ref>
|-
|-
|ماهی
|ماهی
خط ۳۵: خط ۳۴:
|حیوانات شاخ‌دار
|حیوانات شاخ‌دار
|پروانه، گربه، قوچ، آهو، بز، نقشی شبیه به شتر، مار و جانوران خیالی و انتزاعی
|پروانه، گربه، قوچ، آهو، بز، نقشی شبیه به شتر، مار و جانوران خیالی و انتزاعی
|حیوانات شاخ‌دار نماد باروری و قدرت هستند.<ref>{{پک|وارنر|1386|ک=دانشنامۀ اساطیر جهان|ص=536}}</ref>
|حیوانات شاخ‌دار نماد باروری و قدرت هستند.<ref>{{پک|وارنر|1386|ک=دانشنامهٔ اساطیر جهان|ص=536}}</ref>
|-
|-
|گیاهی
|گیاهی
|درخت
|درخت
|سرو یا سرو آزاد، سرو خمیده یا بته‌جقه، درخت زندگی
|سرو یا سرو آزاد، سرو خمیده یا بته‌جقه، درخت زندگی
|درخت نماد زندگی و باروری است و ساحتی زنانه دارد.<ref>{{پک|دوبوکور|1373|ک=رمزهای زنده جان|ص=29}}</ref> درخت سرو نماد آزادی و آزادگی است و با ناهید ارتباط دارد.<ref>{{پک|یاحقی|1386|ک=فرهنگ اساطیر و داستان‌واره‌ها در ادبیات فارسی|ص=460}}</ref>  
|درخت نماد زندگی و باروری است و ساحتی زنانه دارد.<ref>{{پک|دوبوکور|1373|ک=رمزهای زنده جان|ص=29}}</ref> درخت سرو نماد آزادی و آزادگی است و با ناهید ارتباط دارد.<ref>{{پک|یاحقی|1386|ک=فرهنگ اساطیر و داستان‌واره‌ها در ادبیات فارسی|ص=460}}</ref>
|-
|-
|
|
|گل
|گل
|شیلونه، گل چندپر، نقشی شبیه گل انار یا گلناری، گل و گلدان، آفتاب‌گردان یا میخک، بوتۀ گل همراه برگ<ref name=":02">{{پک|عزیزی|طباطبایی جبلی|۱۳۹۹|ک=نشریۀ علمی باغ‌نظر|ف=مطالعۀ نقوش زرتشتی‌دوزی با رویکرد انسان‌شناسی هنر|ص=19}}</ref>
|شیلونه، گل چندپر، نقشی شبیه گل انار یا گلناری، گل و گلدان، آفتاب‌گردان یا میخک، بوتهٔ گل همراه برگ<ref name=":02">{{پک|عزیزی|طباطبایی جبلی|۱۳۹۹|ک=نشریهٔ علمی باغ‌نظر|ف=مطالعهٔ نقوش زرتشتی‌دوزی با رویکرد انسان‌شناسی هنر|ص=19}}</ref>
|گل شیلونه نماد چرخ زندگی، گل آفتاب‌گردان نماد برکت و خوش‌یمنی<ref>{{پک|کوپر|1386|ک=فرهنگ مصور نمادهای سنتی|ص=8}}</ref> و گل‌های هشت‌پر و چهارپر نماد مهر و ناهید هستند.<ref>{{پک|یاحقی|1386|ک=فرهنگ اساطیر و داستان‌واره‌ها در ادبیات فارسی|ص=840}}</ref>
|گل شیلونه نماد چرخ زندگی، گل آفتاب‌گردان نماد برکت و خوش‌یمنی<ref>{{پک|کوپر|1386|ک=فرهنگ مصور نمادهای سنتی|ص=8}}</ref> و گل‌های هشت‌پر و چهارپر نماد مهر و ناهید هستند.<ref>{{پک|یاحقی|1386|ک=فرهنگ اساطیر و داستان‌واره‌ها در ادبیات فارسی|ص=840}}</ref>
|}
|}
* '''نقوش هندسی که در زرتشتی‌دوزی به هفت‌وهشت معروف است:'''
* '''نقوش هندسی که در زرتشتی‌دوزی به هفت‌وهشت معروف است:'''


خط ۵۹: خط ۵۷:
|نقوش هندسی
|نقوش هندسی
|نقوش هندسی
|نقوش هندسی
|دایره، لوزی، مثلث، مربع، خطوط مورب، نقوش موجی‌شکل<ref name=":023">{{پک|عزیزی|طباطبایی جبلی|۱۳۹۹|ک=نشریۀ علمی باغ‌نظر|ف=مطالعۀ نقوش زرتشتی‌دوزی با رویکرد انسان‌شناسی هنر|ص=19}}</ref>
|دایره، لوزی، مثلث، مربع، خطوط مورب، نقوش موجی‌شکل<ref name=":023">{{پک|عزیزی|طباطبایی جبلی|۱۳۹۹|ک=نشریهٔ علمی باغ‌نظر|ف=مطالعهٔ نقوش زرتشتی‌دوزی با رویکرد انسان‌شناسی هنر|ص=19}}</ref>
|دایره نماد وحدت و شکفتگی و کمال<ref>{{پک|دوبوکور|1373|ک=رمزهای زنده جان|ص=77}}</ref> و لوزی نماد زنانه به مثابۀ الهۀ مادر است. مثلث نیز برگرفته از سه عدد است و عدد سه در ارتباط با ایزدبانوان بوده است.<ref>{{پک|شوالیه|گربران|1387|ک=فرهنگ نمادها: اساطیر، رویاها، رسوم، ایمائ و اشاره، اشکال و قوالب، چهره‌ها، رنگها، اعداد|ص=31|ج=5}}</ref>
|دایره نماد وحدت و شکفتگی و کمال<ref>{{پک|دوبوکور|1373|ک=رمزهای زنده جان|ص=77}}</ref> و لوزی نماد زنانه به مثابهٔ الههٔ مادر است. مثلث نیز برگرفته از سه عدد است و عدد سه در ارتباط با ایزدبانوان بوده است.<ref>{{پک|شوالیه|گربران|1387|ک=فرهنگ نمادها: اساطیر، رؤیاها، رسوم، ایمائ و اشاره، اشکال و قوالب، چهره‌ها، رنگها، اعداد|ص=31|ج=5}}</ref>
|}
|}
'''نقوش مفهومی به دو دستۀ نقوش برگرفته از محیط و نقوش ترکیبی تقسیم می‌شوند:'''
'''نقوش مفهومی به دو دستهٔ نقوش برگرفته از محیط و نقوش ترکیبی تقسیم می‌شوند:'''
{| class="wikitable"
{| class="wikitable"
|+
|+
خط ۷۲: خط ۷۰:
|نقوش مفهومی
|نقوش مفهومی
|نقوش برگرفته از محیط
|نقوش برگرفته از محیط
|خورشید، نقش خورشید خانم، نقشی شبیه برسم‌دان<ref name=":024">{{پک|عزیزی|طباطبایی جبلی|۱۳۹۹|ک=نشریۀ علمی باغ‌نظر|ف=مطالعۀ نقوش زرتشتی‌دوزی با رویکرد انسان‌شناسی هنر|ص=21}}</ref>
|خورشید، نقش خورشید خانم، نقشی شبیه برسم‌دان<ref name=":024">{{پک|عزیزی|طباطبایی جبلی|۱۳۹۹|ک=نشریهٔ علمی باغ‌نظر|ف=مطالعهٔ نقوش زرتشتی‌دوزی با رویکرد انسان‌شناسی هنر|ص=21}}</ref>
|خورشید نماد حیات و سرچشمۀ نیروی انسانی است.<ref>{{پک|دوبوکور|1373|ص=78|ک=رمزهای زنده جان}}</ref> برسم‌دان نماد شکرگزاری از برکت‌های رویشی و گیاهانی است که منبع تغذیۀ انسان‌ها و حیوانات هستند.<ref name=":025">{{پک|عزیزی|طباطبایی جبلی|۱۳۹۹|ک=نشریۀ علمی باغ‌نظر|ف=مطالعۀ نقوش زرتشتی‌دوزی با رویکرد انسان‌شناسی هنر|ص=21}}</ref>
|خورشید نماد حیات و سرچشمهٔ نیروی انسانی است.<ref>{{پک|دوبوکور|1373|ص=78|ک=رمزهای زنده جان}}</ref> برسم‌دان نماد شکرگزاری از برکت‌های رویشی و گیاهانی است که منبع تغذیهٔ انسان‌ها و حیوانات هستند.<ref name=":025">{{پک|عزیزی|طباطبایی جبلی|۱۳۹۹|ک=نشریهٔ علمی باغ‌نظر|ف=مطالعهٔ نقوش زرتشتی‌دوزی با رویکرد انسان‌شناسی هنر|ص=21}}</ref>
|-
|-
|
|
|نقوش ترکیبی
|نقوش ترکیبی
|نقش دو حیوان در طرفین درخت، نقشی موسوم‌به حوض و ماهی، نقش دو انسان نشسته روبه‌روی هم
|نقش دو حیوان در طرفین درخت، نقشی موسوم‌به حوض و ماهی، نقش دو انسان نشسته روبه‌روی هم
|خورشید خانم نیز از ترکیب دو عنصر خورشید و مادینه به‌وجود آمده<ref>{{پک|بختورتاش|1380|ک=نشان راز‌آمیز|ص=244}}</ref> و از آن برای دفع چشم بد روی دیوار خانه‌ها آویزان می‌کنند.<ref>{{پک|گلاک|گلاک|1355|ک=سیری در صنایع دستی ایران|ص=235}}</ref>
|خورشید خانم نیز از ترکیب دو عنصر خورشید و مادینه به‌وجود آمده<ref>{{پک|بختورتاش|1380|ک=نشان رازآمیز|ص=244}}</ref> و از آن برای دفع چشم بد روی دیوار خانه‌ها آویزان می‌کنند.<ref>{{پک|گلاک|گلاک|1355|ک=سیری در صنایع دستی ایران|ص=235}}</ref>
نقش دو انسان نماد عروس و داماد و سایر نقوش در فرهنگ زرتشتی نماد باروری و خوشبختی خوانده می‌شود.<ref name=":026">{{پک|عزیزی|طباطبایی جبلی|۱۳۹۹|ک=نشریۀ علمی باغ‌نظر|ف=مطالعۀ نقوش زرتشتی‌دوزی با رویکرد انسان‌شناسی هنر|ص=21}}</ref>
نقش دو انسان نماد عروس و داماد و سایر نقوش در فرهنگ زرتشتی نماد باروری و خوشبختی خوانده می‌شود.<ref name=":026">{{پک|عزیزی|طباطبایی جبلی|۱۳۹۹|ک=نشریهٔ علمی باغ‌نظر|ف=مطالعهٔ نقوش زرتشتی‌دوزی با رویکرد انسان‌شناسی هنر|ص=21}}</ref>
|}
|}


== کاربرد زرتشتی‌دوزی ==
== کاربرد زرتشتی‌دوزی ==
زرتشتی‌دوزی بیشتر روی لباس بانوان محلی با پارچه‌ای از جنس [[ابریشم]] اجرا می‌شود. این نوع لباس‌ها در مناسبت‌ها توسط زنان پوشیده می‌شود.<ref name=":027">{{پک|عزیزی|طباطبایی جبلی|۱۳۹۹|ک=نشریۀ علمی باغ‌نظر|ف=مطالعۀ نقوش زرتشتی‌دوزی با رویکرد انسان‌شناسی هنر|ص=21}}</ref> زرتشتی‌دوزی روی لباس‌های عروس، قسمت‌هایی از لباس‌های داماد، عرقچین، مکنا (شال بزرگ و پهن)، تیروسیخ (پیراهن بلند از جنس ابریشم)، دولوگ (کیسۀ کوچک ابریشمی جهت نگهداری اقلام مختلف)،<ref>{{پک/بن|هفت‌دست|ک=وب‌سایت خانۀ هفت دست|ف=تاریخ زرتشتی‌دوزی در ایران}}</ref> تزیین مانتو‌های رسمی و کلاسیک، کیف‌های دستی، پارچۀ مبل و رومیزی به‌کار می‌رود.<ref>{{پک/بن|بیتوته|ک=وب‌سایت بیتوته|ف=آشنایی با هنر زرتشتی‌دوزی}}</ref>
زرتشتی‌دوزی بیشتر روی لباس بانوان محلی با پارچه‌ای از جنس [[ابریشم]] اجرا می‌شود. این نوع لباس‌ها در مناسبت‌ها توسط زنان پوشیده می‌شود.<ref name=":027">{{پک|عزیزی|طباطبایی جبلی|۱۳۹۹|ک=نشریهٔ علمی باغ‌نظر|ف=مطالعهٔ نقوش زرتشتی‌دوزی با رویکرد انسان‌شناسی هنر|ص=21}}</ref> زرتشتی‌دوزی روی لباس‌های عروس، قسمت‌هایی از لباس‌های داماد، عرقچین، مکنا (شال بزرگ و پهن)، تیروسیخ (پیراهن بلند از جنس ابریشم)، دولوگ (کیسهٔ کوچک ابریشمی جهت نگهداری اقلام مختلف)،<ref>{{پک/بن|هفت‌دست|ک=وب‌سایت خانهٔ هفت دست|ف=تاریخ زرتشتی‌دوزی در ایران}}</ref> تزیین مانتوهای رسمی و کلاسیک، کیف‌های دستی، پارچهٔ مبل و رومیزی به‌کار می‌رود.<ref>{{پک/بن|بیتوته|ک=وب‌سایت بیتوته|ف=آشنایی با هنر زرتشتی‌دوزی}}</ref>


برای لباس نوزادان نیز مجموعه‌ای از یک یا دو تکه لباس، کلاهک کودک و پارچۀ مربع‌شکل برای قنداق کردن بچه، زرتشی‌دوزی می‌شود. همچنین هدایای عروس یا نوزاد درون دستمال دایره‌ای‌شکلی که مزین به زرتشتی‌دوزی است، قرار می‌گیرد.<ref>{{پک|سرافراز اردکانی|1402|ک=مطالعۀ تطبیقی نقوش زرتشتی‌دوزی یزد و پتۀ کرمان با رویکرد مردم‌شناختی|ص=23-24}}</ref>
برای لباس نوزادان نیز مجموعه‌ای از یک یا دو تکه لباس، کلاهک کودک و پارچهٔ مربع‌شکل برای قنداق کردن بچه، زرتشی‌دوزی می‌شود. همچنین هدایای عروس یا نوزاد درون دستمال دایره‌ای‌شکلی که مزین به زرتشتی‌دوزی است، قرار می‌گیرد.<ref>{{پک|سرافراز اردکانی|1402|ک=مطالعهٔ تطبیقی نقوش زرتشتی‌دوزی یزد و پتهٔ کرمان با رویکرد مردم‌شناختی|ص=23-24}}</ref>


== ثبت زرتشتی‌دوزی در آثار ملی ==
== ثبت زرتشتی‌دوزی در آثار ملی ==
زرتشتی‌دوزی در اسفند ماه 1399ش در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.<ref>{{پک|شهریاری|1401|ک=وب‌سایت امرداد-تارنمای خبری زرتشتیان|ف=نمایشگاه و نشست تخصصی زرتشتی‌دوزی در خانۀ هفت دست}}</ref> همچنین وزارت میراث فرهنگی در تلاش است که هنر ظریف زرتشتی‌دوزی به‌عنوان میراث ناملموس ثبت جهانی شود.<ref>{{پک/بن|ایرنا|ک=خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا)|ف=زرتشتیان میراث‌دار ایران کهن هستند/ تلاش برای ثبت جهانی زرتشتی‌دوزی}}</ref>
زرتشتی‌دوزی در اسفند ماه ۱۳۹۹ش در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.<ref>{{پک|شهریاری|1401|ک=وب‌سایت امرداد-تارنمای خبری زرتشتیان|ف=نمایشگاه و نشست تخصصی زرتشتی‌دوزی در خانهٔ هفت دست}}</ref> همچنین وزارت میراث فرهنگی در تلاش است که هنر ظریف زرتشتی‌دوزی به‌عنوان میراث ناملموس ثبت جهانی شود.<ref>{{پک/بن|ایرنا|ک=خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا)|ف=زرتشتیان میراث‌دار ایران کهن هستند/ تلاش برای ثبت جهانی زرتشتی‌دوزی}}</ref>
 
== پانویس ==
{{پانویس}}


== منابع ==
== منابع ==
 
{{آغاز منابع}}
* {{یادکرد وب|عنوان=آشنایی با هنر زرتشتی‌دوزی|نشانی=https://www.beytoote.com/art/handicrafts/zoroastrian-art02-embroidery.html|تاریخ بازبینی=7 تیر 1405|شناسه={{شناسه یادکرد|بیتوته}}|وبگاه=وب‌سایت بیتوته}}
* {{یادکرد وب|عنوان=آشنایی با هنر زرتشتی‌دوزی|نشانی=https://www.beytoote.com/art/handicrafts/zoroastrian-art02-embroidery.html|تاریخ بازبینی=7 تیر 1405|شناسه={{شناسه یادکرد|بیتوته}}|وبگاه=وب‌سایت بیتوته}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=بختورتاش|نام=نصرت‌الله|عنوان=نشان رازآمیز|سال=1380|مکان=تهران|ناشر=فروهر|شابک=978-9649648811}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=بختورتاش|نام=نصرت‌الله|عنوان=نشان رازآمیز|سال=1380|مکان=تهران|ناشر=فروهر|شابک=978-9649648811}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=پشوتنی‌زاده|نام۱=آزاده|تاریخ=1401|عنوان=مانتره درمانی رسمی کهن در میان زرتشتیان ایران|پیوند=http://jii.nlai.ir/article_2751_3cbf62c806d8ac72679411dac5d3a844.pdf|ژورنال=مطالعات ایرانی-اسلامی|دوره=دوازدهم|شماره=یکم|صفحات=59-84}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=پشوتنی‌زاده|نام۱=آزاده|تاریخ=1401|عنوان=مانتره درمانی رسمی کهن در میان زرتشتیان ایران|پیوند=http://jii.nlai.ir/article_2751_3cbf62c806d8ac72679411dac5d3a844.pdf|ژورنال=مطالعات ایرانی-اسلامی|دوره=دوازدهم|شماره=یکم|صفحات=59-84}}
* {{یادکرد وب|عنوان=تاریخ زرتشتی‌دوزی در ایران|نشانی=http://haftdast.com/sites/default/files/files7dast/Tarikh-zatoshtidoozi-iran.pdf|تاریخ بازبینی=7 تیر 1405|شناسه={{شناسه یادکرد|هفت‌دست}}|وبگاه=وب‌سایت خانۀ هفت دست}}
* {{یادکرد وب|عنوان=تاریخ زرتشتی‌دوزی در ایران|نشانی=http://haftdast.com/sites/default/files/files7dast/Tarikh-zatoshtidoozi-iran.pdf|تاریخ بازبینی=7 تیر 1405|شناسه={{شناسه یادکرد|هفت‌دست}}|وبگاه=وب‌سایت خانهٔ هفت دست}}
 
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=دوبوکور|نام=مونیک|عنوان=رمزهای زنده جان|سال=1373|مکان=تهران|ناشر=مرکز|مترجم=جلال ستاری|شابک=9789643052645}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=دوبوکور|نام=مونیک|عنوان=رمزهای زنده جان|سال=1373|مکان=تهران|ناشر=مرکز|مترجم=جلال ستاری|شابک=9789643052645}}
* {{یادکرد کتاب|عنوان=فرهنگ زرتشتیان یزد گنجینه‌ای از تاریخ و فرهنگ ایرانی|سال=1387|مکان=یزد|ناشر=سبحان نور|نام۱=صدیقه|نام۲=زهرا|نام خانوادگی۱=رمضان‌خانی|نام خانوادگی۲=دهنوی|شابک=9789642745128}}
* {{یادکرد کتاب|عنوان=فرهنگ زرتشتیان یزد گنجینه‌ای از تاریخ و فرهنگ ایرانی|سال=1387|مکان=یزد|ناشر=سبحان نور|نام۱=صدیقه|نام۲=زهرا|نام خانوادگی۱=رمضان‌خانی|نام خانوادگی۲=دهنوی|شابک=9789642745128}}
* {{یادکرد وب|عنوان=زرتشتیان میراث‌دار ایران کهن هستند/ تلاش برای ثبت جهانی زرتشتی‌دوزی|نشانی=https://www.irna.ir/news/85034807/%D8%B2%D8%B1%D8%AA%D8%B4%D8%AA%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%AB-%D8%AF%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D9%87%D9%86-%D9%87%D8%B3%D8%AA%D9%86%D8%AF-%D8%AA%D9%84%D8%A7%D8%B4-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%AB%D8%A8%D8%AA-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B2%D8%B1%D8%AA%D8%B4%D8%AA%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D8%B2%DB%8C|تاریخ=30 بهمن 1401|تاریخ بازبینی=10 تیر 1405|شناسه={{شناسه یادکرد|ایرنا}}|وبگاه=خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا)}}
* {{یادکرد وب|عنوان=زرتشتیان میراث‌دار ایران کهن هستند/ تلاش برای ثبت جهانی زرتشتی‌دوزی|نشانی=https://www.irna.ir/news/85034807/زرتشتیان-میراث-دار-ایران-کهن-هستند-تلاش-برای-ثبت-جهانی-زرتشتی-دوزی|تاریخ=30 بهمن 1401|تاریخ بازبینی=10 تیر 1405|شناسه={{شناسه یادکرد|ایرنا}}|وبگاه=خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا)}}
* {{یادکرد وب|عنوان=زرتشتی‌دوزی یزد، هنر گل و نقش|نشانی=https://www.chtn.ir/news/14010622104612/%D8%B2%D8%B1%D8%AA%D8%B4%D8%AA%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D8%B2%DB%8C-%DB%8C%D8%B2%D8%AF-%D9%87%D9%86%D8%B1-%DA%AF%D9%84-%D9%88-%D9%86%D9%82%D8%B4|تاریخ=28 شهریور 1401|تاریخ بازبینی=10 تیر 1405|شناسه={{شناسه یادکرد|میراث}}|وبگاه=وب‌سایت میراث آریا}}
* {{یادکرد وب|عنوان=زرتشتی‌دوزی یزد، هنر گل و نقش|نشانی=https://www.chtn.ir/news/14010622104612/زرتشتی-دوزی-یزد-هنر-گل-و-نقش|تاریخ=28 شهریور 1401|تاریخ بازبینی=10 تیر 1405|شناسه={{شناسه یادکرد|میراث}}|وبگاه=وب‌سایت میراث آریا}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=سرافراز اردکانی|نام=لیلا|عنوان=مطالعۀ تطبیقی نقوش زرتشتی‌دوزی یزد و پتۀ کرمان با رویکرد مردم‌شناختی|سال=1402|پیوند=https://ganj.irandoc.ac.ir/viewer/c633da1c6be0e9e0b66b0380aaa2798b}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=سرافراز اردکانی|نام=لیلا|عنوان=مطالعهٔ تطبیقی نقوش زرتشتی‌دوزی یزد و پتهٔ کرمان با رویکرد مردم‌شناختی|سال=1402|پیوند=https://ganj.irandoc.ac.ir/viewer/c633da1c6be0e9e0b66b0380aaa2798b}}
* {{یادکرد کتاب|عنوان=فرهنگ نمادها: اساطیر، رویاها، رسوم، ایمائ و اشاره، اشکال و قوالب، چهره‌ها، رنگها، اعداد|سال=1387|مکان=تهران|ناشر=جیحون|نام۱=ژان|نام۲=الن|نام خانوادگی۱=شوالیه|نام خانوادگی۲=گربران|شابک=9646534147|جلدها=5}}
* {{یادکرد کتاب|عنوان=فرهنگ نمادها: اساطیر، رؤیاها، رسوم، ایمائ و اشاره، اشکال و قوالب، چهره‌ها، رنگها، اعداد|سال=1387|مکان=تهران|ناشر=جیحون|نام۱=ژان|نام۲=الن|نام خانوادگی۱=شوالیه|نام خانوادگی۲=گربران|شابک=9646534147|جلدها=5}}
* {{یادکرد وب|عنوان=نمایشگاه و نشست تخصصی زرتشتی‌دوزی در خانۀ هفت دست|نشانی=https://amordadnews.com/128722/|تاریخ=۱۴۰۱|تاریخ بازبینی=۷ تیر ۱۴۰۵|کد زبان=|وبگاه=وب‌سایت امرداد-تارنمای خبری زرتشتیان|نام خانوادگی۱=شهریاری|نام۱=مهشید}}
* {{یادکرد وب|عنوان=نمایشگاه و نشست تخصصی زرتشتی‌دوزی در خانهٔ هفت دست|نشانی=https://amordadnews.com/128722/|تاریخ=۱۴۰۱|تاریخ بازبینی=۷ تیر ۱۴۰۵|کد زبان=|وبگاه=وب‌سایت امرداد-تارنمای خبری زرتشتیان|نام خانوادگی۱=شهریاری|نام۱=مهشید}}
 
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=عزیزی|نام۱=رویا|تاریخ=1399|عنوان=مطالعهٔ نقوش زرتشتی‌دوزی با رویکرد انسان‌شناسی هنر|پیوند=https://www.bagh-sj.com/article_107799.html|ژورنال=نشریهٔ علمی باغ‌نظر|دوره=هفدهم|شماره=هشتاد و پنجم|صفحات=17-30|نام۲=زهره|نام خانوادگی۲=طباطبایی جبلی}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=عزیزی|نام۱=رویا|تاریخ=1399|عنوان=مطالعۀ نقوش زرتشتی‌دوزی با رویکرد انسان‌شناسی هنر|پیوند=https://www.bagh-sj.com/article_107799.html|ژورنال=نشریۀ علمی باغ‌نظر|دوره=هفدهم|شماره=هشتاد و پنجم|صفحات=17-30|نام۲=زهره|نام خانوادگی۲=طباطبایی جبلی}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=کوپر|نام=جی. سی|عنوان=فرهنگ مصور نمادهای سنتی|سال=1386|مکان=تهران|ناشر=نشر نو|مترجم=ملیحه کرباسیون|شابک=9789649150284}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=کوپر|نام=جی.سی|عنوان=فرهنگ مصور نمادهای سنتی|سال=1386|مکان=تهران|ناشر=نشر نو|مترجم=ملیحه کرباسیون|شابک=9789649150284}}
* {{یادکرد کتاب|عنوان=سیری در صنایع دستی ایران|سال=1355|مکان=تهران|ناشر=بانک ملی ایران|نام۱=جی|نام۲=سومی هیراموتو|نام خانوادگی۱=گلاک|نام خانوادگی۲=گلاک|مترجم=یحیی ذکاء و رضا علوی}}
* {{یادکرد کتاب|عنوان=سیری در صنایع دستی ایران|سال=1355|مکان=تهران|ناشر=بانک ملی ایران|نام۱=جی|نام۲=سومی هیراموتو|نام خانوادگی۱=گلاک|نام خانوادگی۲=گلاک|مترجم=یحیی ذکاء و رضا علوی}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=وارنر|نام=رکس|عنوان=دانشنامه اساطیر جهان|سال=1386|مکان=تهران|ناشر=هیرمند|مترجم=ابوالقاسم اسماعیل‌پور|شابک=9648332142}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=وارنر|نام=رکس|عنوان=دانشنامه اساطیر جهان|سال=1386|مکان=تهران|ناشر=هیرمند|مترجم=ابوالقاسم اسماعیل‌پور|شابک=9648332142}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=هال|نام=جیمز|عنوان=فرهنگ نگاره‌ای نمادها در هنر شرق و غرب|سال=1380|مکان=تهران|ناشر=صدای معاصر|مترجم=رقیه بهزادی|شابک=9645545625}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=هال|نام=جیمز|عنوان=فرهنگ نگاره‌ای نمادها در هنر شرق و غرب|سال=1380|مکان=تهران|ناشر=صدای معاصر|مترجم=رقیه بهزادی|شابک=9645545625}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=یاحقی|نام=محمدجعفر|عنوان=فرهنگ اساطیر و داستان‌واره‌ها در ادبیات فارسی|سال=1386|مکان=تهران|ناشر=پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی|شابک=9789648637496}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=یاحقی|نام=محمدجعفر|عنوان=فرهنگ اساطیر و داستان‌واره‌ها در ادبیات فارسی|سال=1386|مکان=تهران|ناشر=پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی|شابک=9789648637496}}
{{پایان منابع}}

نسخهٔ ۱۵ تیر ۱۴۰۵، ساعت ۱۶:۲۴

زرتشتی‌دوزی؛ سوزن‌دوزی ظریف روی پارچهٔ ابریشمی.

زرتشتی‌دوزی یکی از هنرهای اصیل و سوزن‌دوزی‌های سنتی ایران با نقوش نمادین است که ریشه در فرهنگ زرتشتیان داشته و پیوند ساختاری عمیقی با پته‌دوزی کرمان و دیگر سوزن‌دوزی‌های اصیل ایرانی دارد. زرتشتی‌دوزی اغلب روی لباس‌های محلی، لباس عروس، عرقچین و بخش‌هایی از لباس داماد کاربرد دارد. این هنر در اسفند ماه ۱۳۹۹ش به ثبت ملی رسیده است.

تعریف

زرتشتی‌دوزی یا گبردوزی، دوختی ظریف مخصوص بانوان زرتشتی است که از دیرباز در یزد رواج داشته است. این هنر دربرگیرندهٔ نگاره‌ها و نمادهایی است که هر یک درون‌مایهٔ ویژه‌ای در باور زرتشتیان دارد.[۱] نام قدیمی و اصیل زرتشتی‌دوزی «گل و نقش» بوده است.[۲] زرتشتی‌دوزی از ظریف‌ترین انواع سوزن‌دوزی‌ها دانسته می‌شود. اغلب دوخت‌های آن کوچک و ظریف هستند و تنها با ذره‌بین می‌توان آن‌ها را از هم تفکیک کرد. طرح‌ها در زرتشتی‌دوزی روی پارچه کشیده نمی‌شوند؛ بلکه دوزندگان با شمارش تاروپود پارچه و شمارش کوک‌ها، طرح را روی پارچه پیاده می‌کنند.[۳]

تاریخچه

هنر زرتشتی‌دوزی قبل از ورود اسلام به ایران یعنی در دورهٔ ساسانیان به میان آمده است. امروزه به‌دلیل بی‌توجهی به این هنر تاریخی کمتر از این سوزن‌دوزی حمایت می‌شود.[۴] زرتشتی‌دوزی شباهت زیادی به هنرهایی مثل پته‌دوزی کرمان و سوزن‌دوزی بلوچی دارد که دلیل اصلی آن احتمالاً هم‌نشینی زرتشتیان با هنرمندان کرمانی در گذشته بوده است. از سوی دیگر، وقتی زرتشتیان در قرن دهم میلادی به هند مهاجرت کردند و جامعه پارسیان هند را تشکیل دادند، این هنر ایرانی را نیز با خود بردند. به‌همین دلیل، نقوش زرتشتی‌دوزی به عنوان نمادی از هنر ایرانی، توانسته بر فرهنگ و صنایع‌دستی مناطق نزدیک به کشمیر در هند نیز تأثیرگذار باشد.[۵]

رنگ‌های مورد استفاده در زرتشتی‌دوزی

در پوشش زنان زرتشتی رنگ پارچه اهمیت بالایی داشته است و اغلب از رنگ‌های سبز، قرمز، سفید و نارنجی استفاده می‌کنند. زرتشتیان به رنگ سبز توجه خاصی دارند و اغلب لباس‌های سنتی زرتشتیان یزد به‌ویژه در مراسم عروسی، رنگ سبز است.[۶]

انواع نقوش و مفاهیم در زرتشتی‌دوزی

موضوعات نقوش به‌کار رفته در هنر زرتشتی‌دوزی به سه دستهٔ کلی تقسیم می‌شوند:

  • نقوشی که از طبیعت منطقه الهام گرفته شده و به دو دستهٔ جانوری و گیاهی تقسیم می‌شوند:
انواع نقوش شاخص انواع مفاهیم و نمادها
جانوری پرنده طاووس با پرهای باز و بسته، خروس، مرغ، جوجه، هدهد و سایر پرندگان طاووس مرغ ایزدبانوی ناهید بوده و در آیین زرتشتیان از آن به‌عنوان مرغ مقدس یاد می‌شود. خروس نیز نماد خورشید مقدس است.[۷]
ماهی انواع نقوش ماهی و طرح‌های موسوم به حوض و ماهی ماهی نماد باروری و حاصلخیزی[۸] و یادآور ایزدبانوی مادر است.[۹]
حیوانات شاخ‌دار پروانه، گربه، قوچ، آهو، بز، نقشی شبیه به شتر، مار و جانوران خیالی و انتزاعی حیوانات شاخ‌دار نماد باروری و قدرت هستند.[۱۰]
گیاهی درخت سرو یا سرو آزاد، سرو خمیده یا بته‌جقه، درخت زندگی درخت نماد زندگی و باروری است و ساحتی زنانه دارد.[۱۱] درخت سرو نماد آزادی و آزادگی است و با ناهید ارتباط دارد.[۱۲]
گل شیلونه، گل چندپر، نقشی شبیه گل انار یا گلناری، گل و گلدان، آفتاب‌گردان یا میخک، بوتهٔ گل همراه برگ[۱۳] گل شیلونه نماد چرخ زندگی، گل آفتاب‌گردان نماد برکت و خوش‌یمنی[۱۴] و گل‌های هشت‌پر و چهارپر نماد مهر و ناهید هستند.[۱۵]
  • نقوش هندسی که در زرتشتی‌دوزی به هفت‌وهشت معروف است:
انواع نقوش شاخص انواع مفاهیم و نمادها
نقوش هندسی نقوش هندسی دایره، لوزی، مثلث، مربع، خطوط مورب، نقوش موجی‌شکل[۱۶] دایره نماد وحدت و شکفتگی و کمال[۱۷] و لوزی نماد زنانه به مثابهٔ الههٔ مادر است. مثلث نیز برگرفته از سه عدد است و عدد سه در ارتباط با ایزدبانوان بوده است.[۱۸]

نقوش مفهومی به دو دستهٔ نقوش برگرفته از محیط و نقوش ترکیبی تقسیم می‌شوند:

انواع نقوش شاخص انواع مفاهیم و نمادها
نقوش مفهومی نقوش برگرفته از محیط خورشید، نقش خورشید خانم، نقشی شبیه برسم‌دان[۱۹] خورشید نماد حیات و سرچشمهٔ نیروی انسانی است.[۲۰] برسم‌دان نماد شکرگزاری از برکت‌های رویشی و گیاهانی است که منبع تغذیهٔ انسان‌ها و حیوانات هستند.[۲۱]
نقوش ترکیبی نقش دو حیوان در طرفین درخت، نقشی موسوم‌به حوض و ماهی، نقش دو انسان نشسته روبه‌روی هم خورشید خانم نیز از ترکیب دو عنصر خورشید و مادینه به‌وجود آمده[۲۲] و از آن برای دفع چشم بد روی دیوار خانه‌ها آویزان می‌کنند.[۲۳]

نقش دو انسان نماد عروس و داماد و سایر نقوش در فرهنگ زرتشتی نماد باروری و خوشبختی خوانده می‌شود.[۲۴]

کاربرد زرتشتی‌دوزی

زرتشتی‌دوزی بیشتر روی لباس بانوان محلی با پارچه‌ای از جنس ابریشم اجرا می‌شود. این نوع لباس‌ها در مناسبت‌ها توسط زنان پوشیده می‌شود.[۲۵] زرتشتی‌دوزی روی لباس‌های عروس، قسمت‌هایی از لباس‌های داماد، عرقچین، مکنا (شال بزرگ و پهن)، تیروسیخ (پیراهن بلند از جنس ابریشم)، دولوگ (کیسهٔ کوچک ابریشمی جهت نگهداری اقلام مختلف)،[۲۶] تزیین مانتوهای رسمی و کلاسیک، کیف‌های دستی، پارچهٔ مبل و رومیزی به‌کار می‌رود.[۲۷]

برای لباس نوزادان نیز مجموعه‌ای از یک یا دو تکه لباس، کلاهک کودک و پارچهٔ مربع‌شکل برای قنداق کردن بچه، زرتشی‌دوزی می‌شود. همچنین هدایای عروس یا نوزاد درون دستمال دایره‌ای‌شکلی که مزین به زرتشتی‌دوزی است، قرار می‌گیرد.[۲۸]

ثبت زرتشتی‌دوزی در آثار ملی

زرتشتی‌دوزی در اسفند ماه ۱۳۹۹ش در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.[۲۹] همچنین وزارت میراث فرهنگی در تلاش است که هنر ظریف زرتشتی‌دوزی به‌عنوان میراث ناملموس ثبت جهانی شود.[۳۰]

پانویس

  1. ↑ «زرتشتی‌دوزی یزد، هنر گل و نقش»، وب‌سایت میراث آریا.
  2. ↑ سرافراز اردکانی، مطالعهٔ تطبیقی نقوش زرتشتی‌دوزی یزد و پتهٔ کرمان با رویکرد مردم‌شناختی، ۹.
  3. ↑ «زرتشتی‌دوزی یزد، هنر گل و نقش»، وب‌سایت میراث آریا.
  4. ↑ پشوتنی‌زاده، «مانتره درمانی رسمی کهن در میان زرتشتیان ایران»، مطالعات ایرانی-اسلامی، ۵۹.
  5. ↑ سرافراز اردکانی، مطالعهٔ تطبیقی نقوش زرتشتی‌دوزی یزد و پتهٔ کرمان با رویکرد مردم‌شناختی، ۲۰.
  6. ↑ رمضان‌خانی و دهنوی، فرهنگ زرتشتیان یزد گنجینه‌ای از تاریخ و فرهنگ ایرانی، ۲۷۵.
  7. ↑ عزیزی و طباطبایی جبلی، «مطالعهٔ نقوش زرتشتی‌دوزی با رویکرد انسان‌شناسی هنر»، نشریهٔ علمی باغ‌نظر، ۲۴.
  8. ↑ هال، فرهنگ نگاره‌ای نمادها در هنر شرق و غرب، ۱۰۰.
  9. ↑ کوپر، فرهنگ مصور نمادهای سنتی، ۳۴۲.
  10. ↑ وارنر، دانشنامهٔ اساطیر جهان، ۵۳۶.
  11. ↑ دوبوکور، رمزهای زنده جان، ۲۹.
  12. ↑ یاحقی، فرهنگ اساطیر و داستان‌واره‌ها در ادبیات فارسی، ۴۶۰.
  13. ↑ عزیزی و طباطبایی جبلی، «مطالعهٔ نقوش زرتشتی‌دوزی با رویکرد انسان‌شناسی هنر»، نشریهٔ علمی باغ‌نظر، ۱۹.
  14. ↑ کوپر، فرهنگ مصور نمادهای سنتی، ۸.
  15. ↑ یاحقی، فرهنگ اساطیر و داستان‌واره‌ها در ادبیات فارسی، ۸۴۰.
  16. ↑ عزیزی و طباطبایی جبلی، «مطالعهٔ نقوش زرتشتی‌دوزی با رویکرد انسان‌شناسی هنر»، نشریهٔ علمی باغ‌نظر، ۱۹.
  17. ↑ دوبوکور، رمزهای زنده جان، ۷۷.
  18. ↑ شوالیه و گربران، فرهنگ نمادها: اساطیر، رؤیاها، رسوم، ایمائ و اشاره، اشکال و قوالب، چهره‌ها، رنگها، اعداد، ۵:‎ ۳۱.
  19. ↑ عزیزی و طباطبایی جبلی، «مطالعهٔ نقوش زرتشتی‌دوزی با رویکرد انسان‌شناسی هنر»، نشریهٔ علمی باغ‌نظر، ۲۱.
  20. ↑ دوبوکور، رمزهای زنده جان، ۷۸.
  21. ↑ عزیزی و طباطبایی جبلی، «مطالعهٔ نقوش زرتشتی‌دوزی با رویکرد انسان‌شناسی هنر»، نشریهٔ علمی باغ‌نظر، ۲۱.
  22. ↑ بختورتاش، نشان رازآمیز، ۲۴۴.
  23. ↑ گلاک و گلاک، سیری در صنایع دستی ایران، ۲۳۵.
  24. ↑ عزیزی و طباطبایی جبلی، «مطالعهٔ نقوش زرتشتی‌دوزی با رویکرد انسان‌شناسی هنر»، نشریهٔ علمی باغ‌نظر، ۲۱.
  25. ↑ عزیزی و طباطبایی جبلی، «مطالعهٔ نقوش زرتشتی‌دوزی با رویکرد انسان‌شناسی هنر»، نشریهٔ علمی باغ‌نظر، ۲۱.
  26. ↑ «تاریخ زرتشتی‌دوزی در ایران»، وب‌سایت خانهٔ هفت دست.
  27. ↑ «آشنایی با هنر زرتشتی‌دوزی»، وب‌سایت بیتوته.
  28. ↑ سرافراز اردکانی، مطالعهٔ تطبیقی نقوش زرتشتی‌دوزی یزد و پتهٔ کرمان با رویکرد مردم‌شناختی، ۲۳-۲۴.
  29. ↑ شهریاری، «نمایشگاه و نشست تخصصی زرتشتی‌دوزی در خانهٔ هفت دست»، وب‌سایت امرداد-تارنمای خبری زرتشتیان.
  30. ↑ «زرتشتیان میراث‌دار ایران کهن هستند/ تلاش برای ثبت جهانی زرتشتی‌دوزی»، خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا).

منابع

  • «آشنایی با هنر زرتشتی‌دوزی». وب‌سایت بیتوته. دریافت‌شده در ۷ تیر ۱۴۰۵.
  • بختورتاش، نصرت‌الله (۱۳۸۰). نشان رازآمیز. تهران: فروهر. شابک ۹۷۸-۹۶۴۹۶۴۸۸۱۱.
  • پشوتنی‌زاده، آزاده (۱۴۰۱). «مانتره درمانی رسمی کهن در میان زرتشتیان ایران» (PDF). مطالعات ایرانی-اسلامی. دوازدهم (یکم): ۵۹–۸۴.
  • «تاریخ زرتشتی‌دوزی در ایران» (PDF). وب‌سایت خانهٔ هفت دست. دریافت‌شده در ۷ تیر ۱۴۰۵.
  • دوبوکور، مونیک (۱۳۷۳). رمزهای زنده جان. ترجمهٔ جلال ستاری. تهران: مرکز. شابک ۹۷۸۹۶۴۳۰۵۲۶۴۵.
  • رمضان‌خانی، صدیقه؛ دهنوی، زهرا (۱۳۸۷). فرهنگ زرتشتیان یزد گنجینه‌ای از تاریخ و فرهنگ ایرانی. یزد: سبحان نور. شابک ۹۷۸۹۶۴۲۷۴۵۱۲۸.
  • «زرتشتیان میراث‌دار ایران کهن هستند/ تلاش برای ثبت جهانی زرتشتی‌دوزی». خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا). ۳۰ بهمن ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۱۰ تیر ۱۴۰۵.
  • «زرتشتی‌دوزی یزد، هنر گل و نقش». وب‌سایت میراث آریا. ۲۸ شهریور ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۱۰ تیر ۱۴۰۵.
  • سرافراز اردکانی، لیلا (۱۴۰۲). مطالعهٔ تطبیقی نقوش زرتشتی‌دوزی یزد و پتهٔ کرمان با رویکرد مردم‌شناختی.
  • شوالیه، ژان؛ گربران، الن (۱۳۸۷). فرهنگ نمادها: اساطیر، رؤیاها، رسوم، ایمائ و اشاره، اشکال و قوالب، چهره‌ها، رنگها، اعداد. ج. ۵ جلد. تهران: جیحون. شابک ۹۶۴۶۵۳۴۱۴۷.
  • شهریاری، مهشید (۱۴۰۱). «نمایشگاه و نشست تخصصی زرتشتی‌دوزی در خانهٔ هفت دست». وب‌سایت امرداد-تارنمای خبری زرتشتیان. دریافت‌شده در ۷ تیر ۱۴۰۵.
  • عزیزی، رویا؛ طباطبایی جبلی، زهره (۱۳۹۹). «مطالعهٔ نقوش زرتشتی‌دوزی با رویکرد انسان‌شناسی هنر». نشریهٔ علمی باغ‌نظر. هفدهم (هشتاد و پنجم): ۱۷–۳۰.
  • کوپر، جی. سی (۱۳۸۶). فرهنگ مصور نمادهای سنتی. ترجمهٔ ملیحه کرباسیون. تهران: نشر نو. شابک ۹۷۸۹۶۴۹۱۵۰۲۸۴.
  • گلاک، جی؛ گلاک، سومی هیراموتو (۱۳۵۵). سیری در صنایع دستی ایران. ترجمهٔ یحیی ذکاء و رضا علوی. تهران: بانک ملی ایران.
  • وارنر، رکس (۱۳۸۶). دانشنامه اساطیر جهان. ترجمهٔ ابوالقاسم اسماعیل‌پور. تهران: هیرمند. شابک ۹۶۴۸۳۳۲۱۴۲.
  • هال، جیمز (۱۳۸۰). فرهنگ نگاره‌ای نمادها در هنر شرق و غرب. ترجمهٔ رقیه بهزادی. تهران: صدای معاصر. شابک ۹۶۴۵۵۴۵۶۲۵.
  • یاحقی، محمدجعفر (۱۳۸۶). فرهنگ اساطیر و داستان‌واره‌ها در ادبیات فارسی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی. شابک ۹۷۸۹۶۴۸۶۳۷۴۹۶.
برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=زرتشتی‌دوزی&oldid=60024»