پیشنویس:ترور: تفاوت میان نسخهها
حمید گلزار (بحث | مشارکتها) صفحهای تازه حاوی «'''ترور''' (قتل سیاسی) به سلب حیات عمدی، غافلگیرانه و غیرقانونی یک شخصیت برجسته سیاسی، علمی، نظامی یا مذهبی با انگیزههای مشخص به جهت جایگاه، مواضع یا کارکرد مقتول اطلاق میشود. این پدیده اجتماعی و سیاسی، قدمتی به درازای تاریخ جوامع بشری دارد و...» ایجاد کرد |
حمید گلزار (بحث | مشارکتها) بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
'''ترور''' (قتل سیاسی) به سلب حیات عمدی، غافلگیرانه و | '''ترور''' (قتل سیاسی) به سلب حیات عمدی، غافلگیرانه و غیرlegal یک شخصیت برجسته سیاسی، علمی، نظامی یا مذهبی با انگیزههای مشخص مقتول به جهت جایگاه، مواضع یا کارکرد وی اطلاق میشود. این پدیده اجتماعی و سیاسی، قدمتی به درازای تاریخ جوامع بشری دارد و همواره به عنوان ابزاری قهرآمیز برای تغییر موازنه قدرت یا حذف فیزیکی رقیب به کار رفته است. در شریعت اسلام و مذاهب فقهی (از جمله فقه شیعه و احناف)، کشتن پنهانی و غافلگیرانه انسانها تحت عناوین عهدشکنی، مکر و خیانت به شدت نفی و تحریم شده است. با وجود تداخلهای اصطلاحی رایج، ترور با پدیده گستردهتر «تروریسم» تفاوتهای ساختاری عمیقی دارد و انطباق قوانین مدرن بر احکام فقهی سنتی مستلزم واکاوی دقیق مفاهیمی نظیر «فتک»، «اغتیال»، «دفاع مشروع» و «مجازاتهای قانونی» است. | ||
== تفاوتهای مفهومی ترور و تروریسم == | == تفاوتهای مفهومی ترور و تروریسم == | ||
تفکیک علمی میان ترور (Assassination) و تروریسم (Terrorism) از حیث دامنه هدفگذاری، ساختار قربانیان و پیامدهای اجتماعی اهمیت بالایی دارد: | |||
'''نوع و جایگاه قربانیان:''' در پدیده ترور، هدف مستقیم اقدام خشونتآمیز همواره | * '''نوع و جایگاه قربانیان:''' در پدیده ترور، هدف مستقیم اقدام خشونتآمیز همواره یک شخصیت سرشناس، زمامدار، فرمانده یا مقام رسمی مشخص است که به دلایل سیاسی یا مسلکی هدف قرار میگیرد<ref>{{پک/بن|رحمانیان۱۴۰۳|ف=کاربست راهبرد قتلهای هدفمند علیه رهبران تروریسم نقدی حقوقی بر توجیهات نظامی|ک=فصلنامه مطالعات بینالمللی}}</ref>. در مقابل، در پدیده تروریسم، قربانیان مستقیم لزوماً شخصیتهای برجسته نیستند، بلکه غیرنظامیان و شهروندان عادی به صورت کور یا تصادفی هدف حمله قرار میگیرند تا از طریق قربانی کردن آنان، پیام ارعاب به مخاطب اصلی (کل جامعه یا حاکمیت) مخابره شود<ref>{{پک/بن|راستپسر۱۴۰۴|ف=تروریسم و فلسفه سیاسی واکاوی استدلالهای توجیه گر و نقدهای آن|ک=معرفت سیاسی}}</ref>. | ||
* '''ایجاد رعب عمومی:''' هدف اصلی ترور، حذف فیزیکی یک مهره کلیدی برای تضعیف جبهه مقابل یا تغییر یک سیاست است؛ اما هدف تروریسم اساساً تولید «اثر ذهنی» عمیق، ارعاب تودهها و ایجاد ترس فلجکننده در کل ساختار جامعه است<ref>{{پک/بن|صادقیپور۱۳۹۷|ف=تحول در مفهوم تروریسم و جایگاه آن در حقوق بین الملل معاصر|ک=پایگاه مرکز اطلاعات علمی جهاد دانشگاهی}}</ref>. | |||
علاوه بر این، در دکترین نظامی معاصر پدیدهای به نام «قتل هدفمند» (Targeted Killing) شکل گرفته است که برخی فلاسفه حقوق آن را متمایز از ترور میدانند؛ زیرا ترور همواره اقدامی قبیح و غیرقانونی است، در حالی که قتل هدفمند توسط دولتها علیه رهبران تروریستی در شرایط عدم امکان دستگیری آنها به عنوان یک استراتژی دفاعی اعمال میشود<ref>{{پک/بن|رحمانیان۱۴۰۳|ف=کاربست راهبرد قتلهای هدفمند علیه رهبران تروریسم نقدی حقوقی بر توجیهات نظامی|ک=فصلنامه مطالعات بینالمللی}}</ref>. | |||
علاوه بر این، در دکترین نظامی معاصر پدیدهای به نام «قتل هدفمند» (Targeted Killing) شکل گرفته است که برخی فلاسفه حقوق آن را متمایز از ترور میدانند؛ زیرا ترور همواره اقدامی قبیح و غیرقانونی است، در حالی که قتل هدفمند توسط دولتها علیه رهبران تروریستی در شرایط عدم امکان دستگیری آنها به عنوان یک استراتژی دفاعی اعمال میشود{{پک/بن|رحمانیان۱۴۰۳|ف=کاربست راهبرد قتلهای هدفمند علیه رهبران تروریسم نقدی حقوقی بر توجیهات نظامی|ک=فصلنامه مطالعات بینالمللی}}. | |||
== ریشهشناسی و واژهگزینی == | == ریشهشناسی و واژهگزینی == | ||
واژه تروریسم از ریشه لاتین «ترور» (Terror) به معنای ترس فلجکننده و هراس شدید مشتق شده است که نخستین بار در جریان «حکومت وحشت» ژاکوبنها در انقلاب فرانسه (۱۷۹۳ تا ۱۷۹۴ میلادی) وارد ادبیات سیاسی شد{{پک/بن|صادقیپور۱۳۹۷|ف=تحول در مفهوم تروریسم و جایگاه آن در حقوق بین الملل معاصر|ک=پایگاه مرکز اطلاعات علمی جهاد دانشگاهی}}. در زبان فارسی، واژه ترور مأخوذ از فرانسوی و به معنای قتل سیاسی به وسیله اسلحه رواج یافته است{{پک/بن|شیرودی۱۳۸۵|ف=مواجهه سنت نبوی با مقوله ترور|ک=نشریه زمانه}}.{{پک/بن|محسنی۱۳۹۰|ف=بازشناسی و تحلیل پدیده تروریسم|ک=مطالعات سیاسی}} | واژه تروریسم از ریشه لاتین «ترور» (Terror) به معنای ترس فلجکننده و هراس شدید مشتق شده است که نخستین بار در جریان «حکومت وحشت» ژاکوبنها در انقلاب فرانسه (۱۷۹۳ تا ۱۷۹۴ میلادی) وارد ادبیات سیاسی شد<ref>{{پک/بن|صادقیپور۱۳۹۷|ف=تحول در مفهوم تروریسم و جایگاه آن در حقوق بین الملل معاصر|ک=پایگاه مرکز اطلاعات علمی جهاد دانشگاهی}}</ref>. در زبان فارسی، واژه ترور مأخوذ از فرانسوی و به معنای قتل سیاسی به وسیله اسلحه رواج یافته است<ref>{{پک/بن|شیرودی۱۳۸۵|ف=مواجهه سنت نبوی با مقوله ترور|ک=نشریه زمانه}}</ref>.<ref>{{پک/بن|محسنی۱۳۹۰|ف=بازشناسی و تحلیل پدیده تروریسم|ک=مطالعات سیاسی}}</ref> | ||
در ادبیات فقهی و حقوق اسلامی، سه مفهوم عمده وجود دارند که با این پدیده انطباق مییابند: | |||
'''ارهاب:''' در لغت به معنای ترساندن است و در زبان عربی مدرن، به عنوان برگردان اصطلاح تروریسم به کار میرود و نه ترور تکموردی{{پک/بن| | * '''فتک:''' به معنای یورش ناگهانی، غافلگیرانه و بدون آگاهی قبلی به کسی و کشتن اوست. در فقه، فتک معادل دقیق اقدام به ترور فیزیکی و سوءقصد پنهانی تلقی میشود<ref>{{پک/بن|نصیریان۱۴۰۲|ف=بررسی مبانی و ادله فقهی حرمت ترور از منظر فقه شیعه و احناف|ک=پژوهشهای فقه و حقوق اسلامی}}</ref>. | ||
* '''اغتیال (قتل غیله):''' به معنای هلاک کردن غافلگیرانه از طریق خدعه، مکر و فریب پنهانی است؛ به این صورت که قاتل قربانی را بفریبد، به مخفیگاهی بکشاند و او را غافلگیرانه بکشد<ref>{{پک/بن|شیرودی۱۳۸۲|ف=اسلام و مساله ترور|ک=رواق اندیشه}}</ref>.<ref>{{پک/بن|شیرودی۱۳۸۵|ف=مواجهه سنت نبوی با مقوله ترور|ک=نشریه زمانه}}</ref> | |||
* '''ارهاب:''' در لغت به معنای ترساندن است و در زبان عربی مدرن، به عنوان برگردان اصطلاح تروریسم به کار میرود و نه ترور تکموردی<ref>{{پک/بن|نصیریان۱۴۰۲|ف=بررسی مبانی و ادله فقهی حرمت ترور از منظر فقه شیعه و احناف|ک=پژوهشهای فقه و حقوق اسلامی}}</ref>. | |||
== تاریخچه ترور == | == تاریخچه ترور == | ||
اقدام به حذف فیزیکی رقیب سیاسی سابقهای طولانی در تاریخ بشر دارد. در امپراتوری روم باستان و دوران بیزانس، دسیسهچینی برای کشتن اشراف و رقبای سیاسی امری متداول بود و امپراتورانی نظیر نرون مسئولیت قتلهای سیاسی متعددی را بر عهده داشتند{{پک/بن|محمدی۱۳۹۷|ف=تروریسم دولتی پندار یا واقعیت|ک=پژوهشهای حقوقی}}. در تاریخ ایران باستان نیز شاهانی همچون خسرو پرویز به دست درباریان به قتل رسیدند{{پک/بن|شیرودی۱۳۸۵|ف=مواجهه سنت نبوی با مقوله ترور|ک=نشریه زمانه}}. | اقدام به حذف فیزیکی رقیب سیاسی سابقهای طولانی در تاریخ بشر دارد. در امپراتوری روم باستان و دوران بیزانس، دسیسهچینی برای کشتن اشراف و رقبای سیاسی امری متداول بود و امپراتورانی نظیر نرون مسئولیت قتلهای سیاسی متعددی را بر عهده داشتند<ref>{{پک/بن|محمدی۱۳۹۷|ف=تروریسم دولتی پندار یا واقعیت|ک=پژوهشهای حقوقی}}</ref>. در تاریخ ایران باستان نیز شاهانی همچون خسرو پرویز به دست درباریان به قتل رسیدند<ref>{{پک/بن|شیرودی۱۳۸۵|ف=مواجهه سنت نبوی با مقوله ترور|ک=نشریه زمانه}}</ref>. | ||
یکی از سازمانیافتهترین جریانهای ترور در قرون وسطی، فرقه اسماعیلیان نزاری به رهبری حسن صباح (معروف به حشاشین) بود که مخالفان سیاسی و وزرای برجستهای همچون خواجه نظامالملک طوسی را به صورت مخفیانه و برنامهریزیشده ترور میکردند{{پک/بن|شیرودی۱۳۸۵|ف=مواجهه سنت نبوی با مقوله ترور|ک=نشریه زمانه}}. در تاریخ معاصر ایران نیز ترور ناصرالدین شاه قاجار به دست میرزا رضای کرمانی از برجستهترین نمونههای قتل سیاسی به شمار میرود{{پک/بن|شیرودی۱۳۸۵|ف=مواجهه سنت نبوی با مقوله ترور|ک=نشریه زمانه}}. | یکی از سازمانیافتهترین جریانهای ترور در قرون وسطی، فرقه اسماعیلیان نزاری به رهبری حسن صباح (معروف به حشاشین) بود که مخالفان سیاسی و وزرای برجستهای همچون خواجه نظامالملک طوسی را به صورت مخفیانه و برنامهریزیشده ترور میکردند<ref>{{پک/بن|شیرودی۱۳۸۵|ف=مواجهه سنت نبوی با مقوله ترور|ک=نشریه زمانه}}</ref>. در تاریخ معاصر ایران نیز ترور ناصرالدین شاه قاجار به دست میرزا رضای کرمانی از برجستهترین نمونههای قتل سیاسی به شمار میرود<ref>{{پک/بن|شیرودی۱۳۸۵|ف=مواجهه سنت نبوی با مقوله ترور|ک=نشریه زمانه}}</ref>. | ||
== حرمت شرعی ترور در فقه اسلامی == | == حرمت شرعی ترور در فقه اسلامی == | ||
اندیشمندان و فقیهان برجسته اسلامی، با تکیه بر ادله اربعه عقل، کتاب، سنت و اجماع، پدیدههای ترور پنهانی (فتک و اغتیال) را به طور مطلق حرام و محکوم میدانند{{پک/بن|راستپسر۱۴۰۴|ف=تروریسم و فلسفه سیاسی واکاوی استدلالهای توجیه گر و نقدهای آن|ک=معرفت سیاسی}}{{پک/بن| | اندیشمندان و فقیهان برجسته اسلامی، با تکیه بر ادله اربعه عقل، کتاب، سنت و اجماع، پدیدههای ترور پنهانی (فتک و اغتیال) را به طور مطلق حرام و محکوم میدانند<ref>{{پک/بن|راستپسر۱۴۰۴|ف=تروریسم و فلسفه سیاسی واکاوی استدلالهای توجیه گر و نقدهای آن|ک=معرفت سیاسی}}</ref><ref>{{پک/بن|نصیریان۱۴۰۲|ف=بررسی مبانی و ادله فقهی حرمت ترور از منظر فقه شیعه و احناف|ک=پژوهشهای فقه و حقوق اسلامی}}</ref>: | ||
'''سنت نبوی در نهی از فتک:''' در احادیث متعدد پیامبر اسلام و امامان معصوم، ترور پنهانی به شدت نهی شده است. در حدیثی مشهور از پیامبر اکرم آمده است: «ایمان، کشتن غافلگیرانه (فتک) را به بند کشیده است و مؤمن ترور (فتک) نمیکند»{{پک/بن|شیرودی۱۳۸۲|ف=اسلام و مساله ترور|ک=رواق اندیشه}}.{{پک/بن| | * '''آیات قرآنی حرمت قتل نفس:''' آیه ۳۲ سوره مائده با صراحت اعلام میدارد که کشتن یک انسان بیگناه بدون ارتکاب قتل یا فساد در زمین، به منزله کشتن تمامی بشریت است<ref>{{پک/بن|نصیریان۱۴۰۲|ف=بررسی مبانی و ادله فقهی حرمت ترور از منظر فقه شیعه و احناف|ک=پژوهشهای فقه و حقوق اسلامی}}</ref>. این آیه هرگونه سلب حیات خودسرانه را نفی میکند. | ||
* '''سنت نبوی در نهی از فتک:''' در احادیث متعدد پیامبر اسلام و امامان معصوم، ترور پنهانی به شدت نهی شده است. در حدیثی مشهور از پیامبر اکرم آمده است: «ایمان، کشتن غافلگیرانه (فتک) را به بند کشیده است و مؤمن ترور (فتک) نمیکند»<ref>{{پک/بن|شیرودی۱۳۸۲|ف=اسلام و مساله ترور|ک=رواق اندیشه}}</ref>.<ref>{{پک/بن|nصیریان۱۴۰۲|ف=بررسی مبانی و ادله فقهی حرمت ترور از منظر فقه شیعه و احناف|ک=پژوهشهای فقه و حقوق اسلامی}}</ref> | |||
'''سیره علوی:''' حضرت علی در پاسخ به پیشنهادهای عباس و ابوسفیان پس از رحلت پیامبر، فرمود که اگر پایبندی به اسلام و نهی از غافلگیری (فتک) نبود، مسیر دیگری اتخاذ میکرد{{پک/بن|شیرودی۱۳۸۵|ف=مواجهه سنت نبوی با مقوله ترور|ک=نشریه زمانه}}۔ همچنین در جریان جنگ جمل، زمانی که عمرو بن جرموز زبیر بن عوام را در حال کنارهگیری از جنگ به صورت غیله (غافلگیرانه) کشت، امام قاتل وی را به آتش بشارت داد؛ زیرا زبیر در پناه امان بود و کشتن او مصداق فتک و غدر تلقی میشد{{پک/بن| | * '''سیره علوی:''' حضرت علی در پاسخ به پیشنهادهای عباس و ابوسفیان پس از رحلت پیامبر، فرمود که اگر پایبندی به اسلام و نهی از غافلگیری (فتک) نبود، مسیر دیگری اتخاذ میکرد<ref>{{پک/بن|شیرودی۱۳۸۵|ف=مواجهه سنت نبوی با مقوله ترور|ک=نشریه زمانه}}</ref>۔ همچنین در جریان جنگ جمل، زمانی که عمرو بن جرموز زبیر بن عوام را در حال کنارهگیری از جنگ به صورت غیله (غافلگیرانه) کشت، امام قاتل وی را به آتش بشارت داد؛ زیرا زبیر در پناه امان بود و کشتن او مصداق فتک و غدر تلقی میشد<ref>{{پک/بن|نصیریان۱۴۰۲|ف=بررسی مبانی و ادله فقهی حرمت ترور از منظر فقه شیعه و احناف|ک=پژوهشهای فقه و حقوق اسلامی}}</ref>۔ | ||
* '''پاسخ امام صادق به درخواست ترور:''' ابوصباح کنانی از امام جعفر صادق درباره همسایهای که به امام علی دشنام میداد رخصت خواست تا او را به صورت پنهانی بکشد. امام صادق در پاسخ فرمود: «این کار ترور (فتک) است و رسول خدا از ترور نهی فرمود؛ همانا اسلام مانع ترور است»<ref>{{پک/بن|شیرودی۱۳۸۵|ف=مواجهه سنت نبوی با مقوله ترور|ک=نشریه زمانه}}</ref>۔ | |||
'''پاسخ امام صادق به درخواست ترور:''' ابوصباح کنانی از امام جعفر صادق درباره همسایهای که به امام علی دشنام میداد رخصت خواست تا او را به صورت پنهانی بکشد. امام صادق در پاسخ فرمود: «این کار ترور (فتک) است و رسول خدا از ترور نهی فرمود؛ همانا اسلام مانع ترور است»{{پک/بن|شیرودی۱۳۸۵|ف=مواجهه سنت نبوی با مقوله ترور|ک=نشریه زمانه}}۔ | |||
== تمایز ترور با مجازاتهای شرعی == | == تمایز ترور با مجازاتهای شرعی == | ||
یکی از مغالطات رایج، برابر دانستن فرامین قتل در صدر اسلام با پدیده ترور پنهانی است. در تبیین فقهی، تمایزهای بنیادینی میان این دو وجود دارد: | یکی از مغالطات رایج، برابر دانستن فرامین قتل در صدر اسلام با پدیده ترور پنهانی است. در تبیین فقهی، تمایزهای بنیادینی میان این دو وجود دارد: | ||
'''اذن حاکم و شأن قضاوت:''' مجازاتهای اسلامی نظیر قصاص، اعدام مفسد فیالارض یا حد محارب، صرفاً پس از اثبات جرم در دادگاه صالح، احراز مجرمیت فرد و به اذن حاکم عادل یا قاضی منصوب به صورت آشکار اجرا میشود{{پک/بن|شیرودی۱۳۸۲|ف=اسلام و مساله ترور|ک=رواق اندیشه}}.{{پک/بن|شیرودی۱۳۸۵|ف=مواجهه سنت نبوی با مقوله ترور|ک=نشریه زمانه}} در حالی که ترور اقدامی پنهانی، خودسرانه، بدون طی تشریفات قضایی و مخل امنیت عمومی است{{پک/بن|شیرودی۱۳۸۲|ف=اسلام و مساله ترور|ک=رواق اندیشه}}۔ | * '''اذن حاکم و شأن قضاوت:''' مجازاتهای اسلامی نظیر قصاص، اعدام مفسد فیالارض یا حد محارب، صرفاً پس از اثبات جرم در دادگاه صالح، احراز مجرمیت فرد و به اذن حاکم عادل یا قاضی منصوب به صورت آشکار اجرا میشود<ref>{{پک/بن|شیرودی۱۳۸۲|ف=اسلام و مساله ترور|ک=رواق اندیشه}}</ref>.<ref>{{پک/بن|شیرودی۱۳۸۵|ف=مواجهه سنت نبوی با مقوله ترور|ک=نشریه زمانه}}</ref> در حالی که ترور اقدامی پنهانی، خودسرانه، بدون طی تشریفات قضایی و مخل امنیت عمومی است<ref>{{پک/بن|شیرودی۱۳۸۲|ف=اسلام و مساله ترور|ک=رواق اندیشه}}</ref>۔ | ||
* '''دستورهای پیامبر و ائمه:''' احکامی که پیامبر اسلام صادر نمود (نظیر حکم قتل کعب بن اشرف) یا دستور امام جواد مبنی بر مجازات ابوالسمهری، تصمیماتی حکومتی در مقام حاکم شرع و قاضی جامعه اسلامی به دلیل سلب امنیت عمومی، غلو، کذب و خیانت آنان بود و ماهیت ترور سیاسی نداشت<ref>{{پک/بن|شیرودی۱۳۸۵|ف=مواجهه سنت نبوی با مقوله ترور|ک=نشریه زمانه}}</ref>۔ | |||
'''دستورهای پیامبر و ائمه:''' احکامی که پیامبر اسلام صادر نمود (نظیر حکم قتل کعب بن اشرف) یا دستور امام جواد مبنی بر مجازات ابوالسمهری، تصمیماتی حکومتی در مقام حاکم شرع و قاضی جامعه اسلامی به دلیل سلب امنیت عمومی، غلو، کذب و خیانت آنان بود و ماهیت ترور سیاسی نداشت{{پک/بن|شیرودی۱۳۸۵|ف=مواجهه سنت نبوی با مقوله ترور|ک=نشریه زمانه}}۔ | |||
== نمونههای تاریخی نفی ترور در تاریخ اسلام و ایران == | == نمونههای تاریخی نفی ترور در تاریخ اسلام و ایران == | ||
در سیره بزرگان دین و رهبران مذهبی معاصر، پرهیز از مشی مسلحانه و ترور به عنوان یک اصل اخلاقی برجسته مطرح است: | در سیره بزرگان دین و رهبران مذهبی معاصر، پرهیز از مشی مسلحانه و ترور به عنوان یک اصل اخلاقی برجسته مطرح است: | ||
'''اقدام مسلم بن عقیل در کوفه:''' شریک بن اعور به مسلم بن عقیل پیشنهاد داد تا عبیدالله بن زیاد را که به عیادتش میآمد، در پشت پرده غافلگیر کرده و ترور کند. مسلم از این کار خودداری کرد و علت آن را پایبندی به کلام پیامبر مبنی بر حرمت فتک (ترور پنهانی) اعلام نمود{{پک/بن|شیرودی۱۳۸۲|ف=اسلام و مساله ترور|ک=رواق اندیشه}}.{{پک/بن|شیرودی۱۳۸۵|ف=مواجهه سنت نبوی با مقوله ترور|ک=نشریه زمانه}} | * '''اقدام مسلم بن عقیل در کوفه:''' شریک بن اعور به مسلم بن عقیل پیشنهاد داد تا عبیدالله بن زیاد را که به عیادتش میآمد، در پشت پرده غافلگیر کرده و ترور کند. مسلم از این کار خودداری کرد و علت آن را پایبندی به کلام پیامبر مبنی بر حرمت فتک (ترور پنهانی) اعلام نمود<ref>{{پک/بن|شیرودی۱۳۸۲|ف=اسلام و مساله ترور|ک=رواق اندیشه}}</ref>.<ref>{{پک/بن|شیرودی۱۳۸۵|ف=مواجهه سنت نبوی با مقوله ترور|ک=نشریه زمانه}}</ref> | ||
* '''مخالفت امام خمینی با ترور حسنعلی منصور:''' پیش از انقلاب سال ۱۳۵۷، اعضای جمعیت مؤتلفه اسلامی نمایندهای به نجف گسیل داشتند تا برای ترور حسنعلی منصور (نخستوزیر وقت) از امام خمینی اذن بگیرند؛ اما ایشان از صدور چنین حکمی استنکاف ورزید<ref>{{پک/بن|شیرودی۱۳۸۲|ف=اسلام و مساله ترور|ک=رواق اندیشه}}</ref>۔ امام خمینی اساساً کار مسلحانه و ترور را به عنوان استراتژی مبارزه رد میکرد و به آگاهیبخشی تودهها معتقد بود و حتی با اعدام پیشدستانه خسرو داد (فرمانده نیروی هوایی پهلوی) مخالفت نمود<ref>{{پک/بن|شیرودی۱۳۸۵|ف=مواجهه سنت نبوی با مقوله ترور|ک=نشریه زمانه}}</ref>۔ | |||
'''مخالفت امام خمینی با ترور حسنعلی منصور:''' پیش از انقلاب سال ۱۳۵۷، اعضای جمعیت مؤتلفه اسلامی نمایندهای به نجف گسیل داشتند تا برای ترور حسنعلی منصور (نخستوزیر وقت) از امام خمینی اذن بگیرند؛ اما ایشان از صدور چنین حکمی استنکاف ورزید{{پک/بن|شیرودی۱۳۸۲|ف=اسلام و مساله ترور|ک=رواق اندیشه}}۔ امام خمینی اساساً کار مسلحانه و ترور را به عنوان استراتژی مبارزه رد میکرد و به آگاهیبخشی تودهها معتقد بود و حتی با اعدام پیشدستانه خسرو داد (فرمانده نیروی هوایی پهلوی) مخالفت نمود{{پک/بن|شیرودی۱۳۸۵|ف=مواجهه سنت نبوی با مقوله ترور|ک=نشریه زمانه}}۔ | * '''موضع امام خمینی پس از انقلاب:''' امام خمینی اقدامات تروریستی و قتلهای مخفیانه را برخاسته از ضعف عمیق عاملان آن میدانست و با مقایسه ترورهای پنهانی با اقدام آشکار ابنملجم یا عباسآقا صراف (قاتل امینالسلطان)، عاملانی را که پنهانی بمبگذاری یا ترور میکردند، به دلیل عدم شهامت رویارویی، فاقد مردانگی خوانده و ترور دزدکی را «تز نامردها» توصیف کرد<ref>{{پک/بن|شیرودی۱۳۸۲|ف=اسلام و مساله ترور|ک=رواق اندیشه}}</ref>.<ref>{{پک/بن|شیرودی۱۳۸۵|ف=مواجهه سنت نبوی با مقوله ترور|ک=نشریه زمانه}}</ref> | ||
'''موضع امام خمینی پس از انقلاب:''' امام خمینی اقدامات تروریستی و قتلهای مخفیانه را برخاسته از ضعف عمیق عاملان آن میدانست و با مقایسه ترورهای پنهانی با اقدام آشکار ابنملجم یا عباسآقا صراف (قاتل امینالسلطان)، عاملانی را که پنهانی بمبگذاری یا ترور میکردند، به دلیل عدم شهامت رویارویی، فاقد مردانگی خوانده و ترور دزدکی را «تز نامردها» توصیف کرد{{پک/بن|شیرودی۱۳۸۲|ف=اسلام و مساله ترور|ک=رواق اندیشه}}.{{پک/بن|شیرودی۱۳۸۵|ف=مواجهه سنت نبوی با مقوله ترور|ک=نشریه زمانه}} | |||
== پانویس == | == پانویس == | ||
<references /> | |||
== منابع == | == منابع == | ||
{{یادکرد وب|شناسه={{شناسه یادکرد|میری۱۴۰۱}}|عنوان=موجبات پیدایش قوانین و مقررات | * {{یادکرد وب|شناسه={{شناسه یادکرد|شیرودی۱۳۸۲}}|عنوان=اسلام و مساله ترور|وبگاه=رواق اندیشه|تاریخ=۱ مهر ۱۳۸۲|تاریخ بازبینی=۱۹ تیر ۱۴۰۵|نشانی=https://ensani.ir/fa/article/3803/%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85-%D9%88-%D9%85%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%87-%D8%AA%D8%B1%D9%88%D8%B1}} | ||
* {{یادکرد وب|شناسه={{شناسه یادکرد|محسنی۱۳۹۰}}|عنوان=بازشناسی و تحلیل پدیده تروریسم|وبگاه=مطالعات سیاسی|تاریخ=۱ مهر ۱۳۹۰|تاریخ بازبینی=۱۹ تیر ۱۴۰۵|نشانی=https://sid.ir/paper/161211/fa}} | |||
* {{یادکرد وب|شناسه={{شناسه یادکرد|نصیریان۱۴۰۲}}|عنوان=بررسی مبانی و ادله فقهی حرمت ترور از منظر فقه شیعه و احناف|وبگاه=پژوهشهای فقه و حقوق اسلامی|تاریخ=۱ تیر ۱۴۰۲|تاریخ بازبینی=۱۹ تیر ۱۴۰۵|نشانی=https://www.sid.ir/FileServer/SF/9651397H01200.pdf}} | |||
* {{یادکرد وب|شناسه={{شناسه یادکرد|کنعانی۱۴۰۳}}|عنوان=بیوتروریسم تروریسم بیولوژیکی تهدید فرا روی حقوق بین الملل به مثابه نقض حقوق بشر|وبگاه=مطالعات علمی حقوق بشر اسلامی|تاریخ=۱ تیر ۱۴۰۳|تاریخ بازبینی=۱۹ تیر ۱۴۰۵|نشانی=https://www.sid.ir/fileserver/jf/4018513922108.pdf}} | |||
* {{یادکرد وب|شناسه={{شناسه یادکرد|صادقیپور۱۳۹۷}}|عنوان=تحول در مفهوم تروریسم و جایگاه آن در حقوق بین الملل معاصر|وبگاه=پایگاه مرکز اطلاعات علمی جهاد دانشگاهی|تاریخ=۱ اسفند ۱۳۹۷|تاریخ بازبینی=۱۹ تیر ۱۴۰۵|نشانی=https://www.sid.ir/FileServer/SF/9651397H01200.pdf}} | |||
* {{یادکرد وب|شناسه={{شناسه یادکرد|محمدی۱۳۹۷}}|عنوان=تروریسم دولتی پندار یا واقعیت|وبگاه=پژوهشهای حقوقی|تاریخ=۱ دی ۱۳۹۷|تاریخ بازبینی=۱۹ تیر ۱۴۰۵|نشانی=https://www.sid.ir/fileserver/jf/4018513922108.pdf}} | |||
* {{یادکرد وب|شناسه={{شناسه یادکرد|راستپسر۱۴۰۴}}|عنوان=تروریسم و فلسفه سیاسی واکاوی استدلالهای توجیه گر و نقدهای آن|وبگاه=معرفت سیاسی|تاریخ=۲۳ دی ۱۴۰۳|تاریخ بازبینی=۱۹ تیر ۱۴۰۵|نشانی=https://www.sid.ir/fileserver/jf/4018513922108.pdf}} | |||
* {{یادکرد وب|شناسه={{شناسه یادکرد|فیرحی۱۳۸۷}}|عنوان=تعریف، تاریخچه و رهیافتهای موجود در تحلیل پدیده تروریسم|وبگاه=فصلنامه سیاست|تاریخ=۲۳ بهمن ۱۳۸۵|تاریخ بازبینی=۱۹ تیر ۱۴۰۵|نشانی=https://www.sid.ir/FileServer/SF/9651397H01200.pdf}} | |||
* {{یادکرد وب|شناسه={{شناسه یادکرد|توکلی۱۳۹۱}}|عنوان=راهبردهای تروریسم|وبگاه=فصلنامه آفاق امنیت|تاریخ=۱۹ آذر ۱۳۹۱|تاریخ بازبینی=۱۹ تیر ۱۴۰۵|نشانی=https://www.sid.ir/FileServer/JF/4018513911604}} | |||
* {{یادکرد وب|شناسه={{شناسه یادکرد|مبلغی۱۳۹۲}}|عنوان=روانشناسی اجتماعی تروریسم و نسبت آن با امنیت|وبگاه=فصلنامه آفاق امنیت|تاریخ=۲۷ آذر ۱۳۹۲|تاریخ بازبینی=۱۹ تیر ۱۴۰۵|نشانی=https://www.sid.ir/fileserver/jf/4018513922108.pdf}} | |||
* {{یادکرد وب|شناسه={{شناسه یادکرد|اقبالی۱۴۰۳}}|عنوان=رویارویی حقوق بینالملل با پدیده بیوتروریسم از رژیمهای سنتی مادهمحور تا ضرورت توسعه رویکردهای نوین|وبگاه=پژوهشکده قوه قضاییه|تاریخ=۱ اسفند ۱۴۰۳|تاریخ بازبینی=۱۹ تیر ۱۴۰۵|نشانی=https://www.sid.ir/FileServer/SF/9651397H01200.pdf}} | |||
* {{یادکرد وب|شناسه={{شناسه یادکرد|رحمانیان۱۴۰۳}}|عنوان=کاربست راهبرد قتلهای هدفمند علیه رهبران تروریسم نقدی حقوقی بر توجیهات نظامی|وبگاه=فصلنامه مطالعات بینالمللی|تاریخ=۱ فروردین ۱۴۰۳|تاریخ بازبینی=۱۹ تیر ۱۴۰۵|نشانی=https://www.isjq.ir/article_182069.html}} | |||
* {{یادکرد وب|شناسه={{شناسه یادکرد|شیرودی۱۳۸۵}}|عنوان=مواجهه سنت نبوی با مقوله ترور|وبگاه=نشریه زمانه|تاریخ=۱ آذر ۱۳۸۵|تاریخ بازبینی=۱۹ تیر ۱۴۰۵|نشانی=https://ensani.ir/fa/article/11396/%D9%85%D9%85%D9%88%D8%A7%D8%AC%D9%87%D9%87-%D8%B3%D9%86%D8%AA-%D9%86%D8%A8%D9%88%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D9%85%D9%82%D9%88%D9%84%D9%87-%D8%AA%D8%B1%D9%88%D8%B1}} | |||
* {{یادکرد وب|شناسه={{شناسه یادکرد|میری۱۴۰۱}}|عنوان=موجبات پیدایش قوانین و مقررات بین المللی دولت ها در مقابله با تروریسم|وبگاه=پژوهشهای سیاسی و بینالمللی|تاریخ=۱ خرداد ۱۴۰۱|تاریخ بازبینی=۱۹ تیر ۱۴۰۵|نشانی=https://ensani.ir/fa/article/4018513911604}} | |||
نسخهٔ ۱۸ تیر ۱۴۰۵، ساعت ۱۲:۱۳
ترور (قتل سیاسی) به سلب حیات عمدی، غافلگیرانه و غیرlegal یک شخصیت برجسته سیاسی، علمی، نظامی یا مذهبی با انگیزههای مشخص مقتول به جهت جایگاه، مواضع یا کارکرد وی اطلاق میشود. این پدیده اجتماعی و سیاسی، قدمتی به درازای تاریخ جوامع بشری دارد و همواره به عنوان ابزاری قهرآمیز برای تغییر موازنه قدرت یا حذف فیزیکی رقیب به کار رفته است. در شریعت اسلام و مذاهب فقهی (از جمله فقه شیعه و احناف)، کشتن پنهانی و غافلگیرانه انسانها تحت عناوین عهدشکنی، مکر و خیانت به شدت نفی و تحریم شده است. با وجود تداخلهای اصطلاحی رایج، ترور با پدیده گستردهتر «تروریسم» تفاوتهای ساختاری عمیقی دارد و انطباق قوانین مدرن بر احکام فقهی سنتی مستلزم واکاوی دقیق مفاهیمی نظیر «فتک»، «اغتیال»، «دفاع مشروع» و «مجازاتهای قانونی» است.
تفاوتهای مفهومی ترور و تروریسم
تفکیک علمی میان ترور (Assassination) و تروریسم (Terrorism) از حیث دامنه هدفگذاری، ساختار قربانیان و پیامدهای اجتماعی اهمیت بالایی دارد:
- نوع و جایگاه قربانیان: در پدیده ترور، هدف مستقیم اقدام خشونتآمیز همواره یک شخصیت سرشناس، زمامدار، فرمانده یا مقام رسمی مشخص است که به دلایل سیاسی یا مسلکی هدف قرار میگیرد[۱]. در مقابل، در پدیده تروریسم، قربانیان مستقیم لزوماً شخصیتهای برجسته نیستند، بلکه غیرنظامیان و شهروندان عادی به صورت کور یا تصادفی هدف حمله قرار میگیرند تا از طریق قربانی کردن آنان، پیام ارعاب به مخاطب اصلی (کل جامعه یا حاکمیت) مخابره شود[۲].
- ایجاد رعب عمومی: هدف اصلی ترور، حذف فیزیکی یک مهره کلیدی برای تضعیف جبهه مقابل یا تغییر یک سیاست است؛ اما هدف تروریسم اساساً تولید «اثر ذهنی» عمیق، ارعاب تودهها و ایجاد ترس فلجکننده در کل ساختار جامعه است[۳].
علاوه بر این، در دکترین نظامی معاصر پدیدهای به نام «قتل هدفمند» (Targeted Killing) شکل گرفته است که برخی فلاسفه حقوق آن را متمایز از ترور میدانند؛ زیرا ترور همواره اقدامی قبیح و غیرقانونی است، در حالی که قتل هدفمند توسط دولتها علیه رهبران تروریستی در شرایط عدم امکان دستگیری آنها به عنوان یک استراتژی دفاعی اعمال میشود[۴].
ریشهشناسی و واژهگزینی
واژه تروریسم از ریشه لاتین «ترور» (Terror) به معنای ترس فلجکننده و هراس شدید مشتق شده است که نخستین بار در جریان «حکومت وحشت» ژاکوبنها در انقلاب فرانسه (۱۷۹۳ تا ۱۷۹۴ میلادی) وارد ادبیات سیاسی شد[۵]. در زبان فارسی، واژه ترور مأخوذ از فرانسوی و به معنای قتل سیاسی به وسیله اسلحه رواج یافته است[۶].[۷]
در ادبیات فقهی و حقوق اسلامی، سه مفهوم عمده وجود دارند که با این پدیده انطباق مییابند:
- فتک: به معنای یورش ناگهانی، غافلگیرانه و بدون آگاهی قبلی به کسی و کشتن اوست. در فقه، فتک معادل دقیق اقدام به ترور فیزیکی و سوءقصد پنهانی تلقی میشود[۸].
- اغتیال (قتل غیله): به معنای هلاک کردن غافلگیرانه از طریق خدعه، مکر و فریب پنهانی است؛ به این صورت که قاتل قربانی را بفریبد، به مخفیگاهی بکشاند و او را غافلگیرانه بکشد[۹].[۱۰]
- ارهاب: در لغت به معنای ترساندن است و در زبان عربی مدرن، به عنوان برگردان اصطلاح تروریسم به کار میرود و نه ترور تکموردی[۱۱].
تاریخچه ترور
اقدام به حذف فیزیکی رقیب سیاسی سابقهای طولانی در تاریخ بشر دارد. در امپراتوری روم باستان و دوران بیزانس، دسیسهچینی برای کشتن اشراف و رقبای سیاسی امری متداول بود و امپراتورانی نظیر نرون مسئولیت قتلهای سیاسی متعددی را بر عهده داشتند[۱۲]. در تاریخ ایران باستان نیز شاهانی همچون خسرو پرویز به دست درباریان به قتل رسیدند[۱۳].
یکی از سازمانیافتهترین جریانهای ترور در قرون وسطی، فرقه اسماعیلیان نزاری به رهبری حسن صباح (معروف به حشاشین) بود که مخالفان سیاسی و وزرای برجستهای همچون خواجه نظامالملک طوسی را به صورت مخفیانه و برنامهریزیشده ترور میکردند[۱۴]. در تاریخ معاصر ایران نیز ترور ناصرالدین شاه قاجار به دست میرزا رضای کرمانی از برجستهترین نمونههای قتل سیاسی به شمار میرود[۱۵].
حرمت شرعی ترور در فقه اسلامی
اندیشمندان و فقیهان برجسته اسلامی، با تکیه بر ادله اربعه عقل، کتاب، سنت و اجماع، پدیدههای ترور پنهانی (فتک و اغتیال) را به طور مطلق حرام و محکوم میدانند[۱۶][۱۷]:
- آیات قرآنی حرمت قتل نفس: آیه ۳۲ سوره مائده با صراحت اعلام میدارد که کشتن یک انسان بیگناه بدون ارتکاب قتل یا فساد در زمین، به منزله کشتن تمامی بشریت است[۱۸]. این آیه هرگونه سلب حیات خودسرانه را نفی میکند.
- سنت نبوی در نهی از فتک: در احادیث متعدد پیامبر اسلام و امامان معصوم، ترور پنهانی به شدت نهی شده است. در حدیثی مشهور از پیامبر اکرم آمده است: «ایمان، کشتن غافلگیرانه (فتک) را به بند کشیده است و مؤمن ترور (فتک) نمیکند»[۱۹].[۲۰]
- سیره علوی: حضرت علی در پاسخ به پیشنهادهای عباس و ابوسفیان پس از رحلت پیامبر، فرمود که اگر پایبندی به اسلام و نهی از غافلگیری (فتک) نبود، مسیر دیگری اتخاذ میکرد[۲۱]۔ همچنین در جریان جنگ جمل، زمانی که عمرو بن جرموز زبیر بن عوام را در حال کنارهگیری از جنگ به صورت غیله (غافلگیرانه) کشت، امام قاتل وی را به آتش بشارت داد؛ زیرا زبیر در پناه امان بود و کشتن او مصداق فتک و غدر تلقی میشد[۲۲]۔
- پاسخ امام صادق به درخواست ترور: ابوصباح کنانی از امام جعفر صادق درباره همسایهای که به امام علی دشنام میداد رخصت خواست تا او را به صورت پنهانی بکشد. امام صادق در پاسخ فرمود: «این کار ترور (فتک) است و رسول خدا از ترور نهی فرمود؛ همانا اسلام مانع ترور است»[۲۳]۔
تمایز ترور با مجازاتهای شرعی
یکی از مغالطات رایج، برابر دانستن فرامین قتل در صدر اسلام با پدیده ترور پنهانی است. در تبیین فقهی، تمایزهای بنیادینی میان این دو وجود دارد:
- اذن حاکم و شأن قضاوت: مجازاتهای اسلامی نظیر قصاص، اعدام مفسد فیالارض یا حد محارب، صرفاً پس از اثبات جرم در دادگاه صالح، احراز مجرمیت فرد و به اذن حاکم عادل یا قاضی منصوب به صورت آشکار اجرا میشود[۲۴].[۲۵] در حالی که ترور اقدامی پنهانی، خودسرانه، بدون طی تشریفات قضایی و مخل امنیت عمومی است[۲۶]۔
- دستورهای پیامبر و ائمه: احکامی که پیامبر اسلام صادر نمود (نظیر حکم قتل کعب بن اشرف) یا دستور امام جواد مبنی بر مجازات ابوالسمهری، تصمیماتی حکومتی در مقام حاکم شرع و قاضی جامعه اسلامی به دلیل سلب امنیت عمومی، غلو، کذب و خیانت آنان بود و ماهیت ترور سیاسی نداشت[۲۷]۔
نمونههای تاریخی نفی ترور در تاریخ اسلام و ایران
در سیره بزرگان دین و رهبران مذهبی معاصر، پرهیز از مشی مسلحانه و ترور به عنوان یک اصل اخلاقی برجسته مطرح است:
- اقدام مسلم بن عقیل در کوفه: شریک بن اعور به مسلم بن عقیل پیشنهاد داد تا عبیدالله بن زیاد را که به عیادتش میآمد، در پشت پرده غافلگیر کرده و ترور کند. مسلم از این کار خودداری کرد و علت آن را پایبندی به کلام پیامبر مبنی بر حرمت فتک (ترور پنهانی) اعلام نمود[۲۸].[۲۹]
- مخالفت امام خمینی با ترور حسنعلی منصور: پیش از انقلاب سال ۱۳۵۷، اعضای جمعیت مؤتلفه اسلامی نمایندهای به نجف گسیل داشتند تا برای ترور حسنعلی منصور (نخستوزیر وقت) از امام خمینی اذن بگیرند؛ اما ایشان از صدور چنین حکمی استنکاف ورزید[۳۰]۔ امام خمینی اساساً کار مسلحانه و ترور را به عنوان استراتژی مبارزه رد میکرد و به آگاهیبخشی تودهها معتقد بود و حتی با اعدام پیشدستانه خسرو داد (فرمانده نیروی هوایی پهلوی) مخالفت نمود[۳۱]۔
- موضع امام خمینی پس از انقلاب: امام خمینی اقدامات تروریستی و قتلهای مخفیانه را برخاسته از ضعف عمیق عاملان آن میدانست و با مقایسه ترورهای پنهانی با اقدام آشکار ابنملجم یا عباسآقا صراف (قاتل امینالسلطان)، عاملانی را که پنهانی بمبگذاری یا ترور میکردند، به دلیل عدم شهامت رویارویی، فاقد مردانگی خوانده و ترور دزدکی را «تز نامردها» توصیف کرد[۳۲].[۳۳]
پانویس
- ↑ «کاربست راهبرد قتلهای هدفمند علیه رهبران تروریسم نقدی حقوقی بر توجیهات نظامی»، فصلنامه مطالعات بینالمللی.
- ↑ «تروریسم و فلسفه سیاسی واکاوی استدلالهای توجیه گر و نقدهای آن»، معرفت سیاسی.
- ↑ «تحول در مفهوم تروریسم و جایگاه آن در حقوق بین الملل معاصر»، پایگاه مرکز اطلاعات علمی جهاد دانشگاهی.
- ↑ «کاربست راهبرد قتلهای هدفمند علیه رهبران تروریسم نقدی حقوقی بر توجیهات نظامی»، فصلنامه مطالعات بینالمللی.
- ↑ «تحول در مفهوم تروریسم و جایگاه آن در حقوق بین الملل معاصر»، پایگاه مرکز اطلاعات علمی جهاد دانشگاهی.
- ↑ «مواجهه سنت نبوی با مقوله ترور»، نشریه زمانه.
- ↑ «بازشناسی و تحلیل پدیده تروریسم»، مطالعات سیاسی.
- ↑ «بررسی مبانی و ادله فقهی حرمت ترور از منظر فقه شیعه و احناف»، پژوهشهای فقه و حقوق اسلامی.
- ↑ «اسلام و مساله ترور»، رواق اندیشه.
- ↑ «مواجهه سنت نبوی با مقوله ترور»، نشریه زمانه.
- ↑ «بررسی مبانی و ادله فقهی حرمت ترور از منظر فقه شیعه و احناف»، پژوهشهای فقه و حقوق اسلامی.
- ↑ «تروریسم دولتی پندار یا واقعیت»، پژوهشهای حقوقی.
- ↑ «مواجهه سنت نبوی با مقوله ترور»، نشریه زمانه.
- ↑ «مواجهه سنت نبوی با مقوله ترور»، نشریه زمانه.
- ↑ «مواجهه سنت نبوی با مقوله ترور»، نشریه زمانه.
- ↑ «تروریسم و فلسفه سیاسی واکاوی استدلالهای توجیه گر و نقدهای آن»، معرفت سیاسی.
- ↑ «بررسی مبانی و ادله فقهی حرمت ترور از منظر فقه شیعه و احناف»، پژوهشهای فقه و حقوق اسلامی.
- ↑ «بررسی مبانی و ادله فقهی حرمت ترور از منظر فقه شیعه و احناف»، پژوهشهای فقه و حقوق اسلامی.
- ↑ «اسلام و مساله ترور»، رواق اندیشه.
- ↑ «بررسی مبانی و ادله فقهی حرمت ترور از منظر فقه شیعه و احناف»، پژوهشهای فقه و حقوق اسلامی.
- ↑ «مواجهه سنت نبوی با مقوله ترور»، نشریه زمانه.
- ↑ «بررسی مبانی و ادله فقهی حرمت ترور از منظر فقه شیعه و احناف»، پژوهشهای فقه و حقوق اسلامی.
- ↑ «مواجهه سنت نبوی با مقوله ترور»، نشریه زمانه.
- ↑ «اسلام و مساله ترور»، رواق اندیشه.
- ↑ «مواجهه سنت نبوی با مقوله ترور»، نشریه زمانه.
- ↑ «اسلام و مساله ترور»، رواق اندیشه.
- ↑ «مواجهه سنت نبوی با مقوله ترور»، نشریه زمانه.
- ↑ «اسلام و مساله ترور»، رواق اندیشه.
- ↑ «مواجهه سنت نبوی با مقوله ترور»، نشریه زمانه.
- ↑ «اسلام و مساله ترور»، رواق اندیشه.
- ↑ «مواجهه سنت نبوی با مقوله ترور»، نشریه زمانه.
- ↑ «اسلام و مساله ترور»، رواق اندیشه.
- ↑ «مواجهه سنت نبوی با مقوله ترور»، نشریه زمانه.
منابع
- «اسلام و مساله ترور». رواق اندیشه. ۱ مهر ۱۳۸۲. دریافتشده در ۱۹ تیر ۱۴۰۵.
- «بازشناسی و تحلیل پدیده تروریسم». مطالعات سیاسی. ۱ مهر ۱۳۹۰. دریافتشده در ۱۹ تیر ۱۴۰۵.
- «بررسی مبانی و ادله فقهی حرمت ترور از منظر فقه شیعه و احناف» (PDF). پژوهشهای فقه و حقوق اسلامی. ۱ تیر ۱۴۰۲. دریافتشده در ۱۹ تیر ۱۴۰۵.
- «بیوتروریسم تروریسم بیولوژیکی تهدید فرا روی حقوق بین الملل به مثابه نقض حقوق بشر» (PDF). مطالعات علمی حقوق بشر اسلامی. ۱ تیر ۱۴۰۳. دریافتشده در ۱۹ تیر ۱۴۰۵.
- «تحول در مفهوم تروریسم و جایگاه آن در حقوق بین الملل معاصر» (PDF). پایگاه مرکز اطلاعات علمی جهاد دانشگاهی. ۱ اسفند ۱۳۹۷. دریافتشده در ۱۹ تیر ۱۴۰۵.
- «تروریسم دولتی پندار یا واقعیت» (PDF). پژوهشهای حقوقی. ۱ دی ۱۳۹۷. دریافتشده در ۱۹ تیر ۱۴۰۵.
- «تروریسم و فلسفه سیاسی واکاوی استدلالهای توجیه گر و نقدهای آن» (PDF). معرفت سیاسی. ۲۳ دی ۱۴۰۳. دریافتشده در ۱۹ تیر ۱۴۰۵.
- «تعریف، تاریخچه و رهیافتهای موجود در تحلیل پدیده تروریسم» (PDF). فصلنامه سیاست. ۲۳ بهمن ۱۳۸۵. دریافتشده در ۱۹ تیر ۱۴۰۵.
- «راهبردهای تروریسم». فصلنامه آفاق امنیت. ۱۹ آذر ۱۳۹۱. دریافتشده در ۱۹ تیر ۱۴۰۵.
- «روانشناسی اجتماعی تروریسم و نسبت آن با امنیت» (PDF). فصلنامه آفاق امنیت. ۲۷ آذر ۱۳۹۲. دریافتشده در ۱۹ تیر ۱۴۰۵.
- «رویارویی حقوق بینالملل با پدیده بیوتروریسم از رژیمهای سنتی مادهمحور تا ضرورت توسعه رویکردهای نوین» (PDF). پژوهشکده قوه قضاییه. ۱ اسفند ۱۴۰۳. دریافتشده در ۱۹ تیر ۱۴۰۵.
- «کاربست راهبرد قتلهای هدفمند علیه رهبران تروریسم نقدی حقوقی بر توجیهات نظامی». فصلنامه مطالعات بینالمللی. ۱ فروردین ۱۴۰۳. دریافتشده در ۱۹ تیر ۱۴۰۵.
- «مواجهه سنت نبوی با مقوله ترور». نشریه زمانه. ۱ آذر ۱۳۸۵. دریافتشده در ۱۹ تیر ۱۴۰۵.
- «موجبات پیدایش قوانین و مقررات بین المللی دولت ها در مقابله با تروریسم». پژوهشهای سیاسی و بینالمللی. ۱ خرداد ۱۴۰۱. دریافتشده در ۱۹ تیر ۱۴۰۵.