بخارادوزی: تفاوت میان نسخه‌ها

بخارادوزی یکی از انواع رودوزی‌های سنتی و از شاخه‌های [[صنایع‌دستی]] تزیینی‌ـکاربردی ایرانی است که خاستگاه آن به منطقهٔ [[بخارا]] در [[ازبکستان]] نسبت داده می‌شود. این [[هنر دستی]] با بهره‌گیری از [[نخ]] و [[سوزن]] بر روی پارچه‌های ساده اجرا می‌شود و در طول [[تاریخ]]، در میان [[اقوام ایرانی]] و [[ترک]] رواج داشته است. بخارادوزی در دوره‌های سلجوقی، تیموری، صفوی و قاجار، دستخوش تحولاتی در شیوهٔ اجرا، نقوش و کاربرد شده و امروزه به‌عنوان بخشی از میراث صنایع‌دستی، در برخی مناطق تولید می‌شود.

در بخارادوزی به‌عنوان یکی از انواع [[رودوزی]]‌های سنتی و صنایع دستی تزیینی‌کاربردی،<ref>[https://www.sanaat.ir/بخارا-دوزی-شیوه‌ی-ابداعی-بخارایی-ها-د/ «بخاردوزی هنر ابداعی بخارایی‌ها»، وب‌سایت مشاغل صنعت و صنایع]</ref> پارچه‌های ساده با نخ و سوزن به پارچه‌هایی با طرح‌های زیبا و رنگی تبدیل می‌شوند<ref>[https://www.iribnews.ir/fa/news/3026029/آشنایی-با-هنر-بخارا-دوزی «آشنایی با هنر بخارادوزی»، خبرگزاری صداوسیما.]</ref> اغلب پارچه‌های مورد استفاده برای بخارادوزی شامل [[کتان]]، [[چلوار]]، [[ابریشم]]، [[تافته]] و [[پارچه پشمی|پارچهٔ پشمی]] است.<ref>[https://www.iribnews.ir/fa/news/3026029/آشنایی-با-هنر-بخارا-دوزی «آشنایی با هنر بخارادوزی»، خبرگزاری صداوسیما.]</ref> مبدأ این هنر، شهر بخارا در ازبکستان است؛ چراکه در این شهر ابریشم و پنبه تولید می‌شده و محصول آن به‌قدری زیاد بوده که از آن هنر بخارادوزی را ابداع کرده‌اند.<ref>[https://www.iribnews.ir/fa/news/3026029/آشنایی-با-هنر-بخارا-دوزی «آشنایی با هنر بخارادوزی»، خبرگزاری صداوسیما.]</ref>

بخارادوزی یکی از قدیمی‌ترین سوزن‌دوزی‌ها در میان اقوام ترک و ایرانی ساکن آسیای مرکزی است.<ref>[https://haftdast.com/node/1046 «شکل‌گیری و تکامل بخارادوزی در آسیای میانه»، وب‌سایت خانۀ هفت‌دست.]</ref> به‌گفته برخی منابع، این نوع سوزن‌دوزی تاریخ مشخصی ندارد ولی در [[دوره سلجوقیان|دورهٔ سلجوقی]] از رواج کاملی برخوردار بوده و آثاری از آن نیز در موزه‌های جهان دیده می‌شود.<ref>[https://www.visitiran.ir/fa/handicraft/بخارادوزی-تهران «بخارادوزی ((تهران))»، وب‌سایت ایران.]</ref> قدیمی‌ترین نمونهٔ بخارادوزی مربوط به [[دوره تیموری|دورهٔ تیموری]] است که سفیر اسپانیا در سفرنامهٔ خود پس از رفتن به دربار تیمور گرگانی، اشاره‌ای به آن می‌کند.<ref name=":0">[https://haftdast.com/node/1046 «شکل‌گیری و تکامل بخارادوزی در آسیای میانه»، وب‌سایت خانۀ هفت‌دست.]</ref> در دورهٔ تیموری، هنر بخارادوزی گسترش یافت و بخارادوزان این دوره موفق شدند که آن را بر روی پارچهٔ [[تافته]] و به‌صورت دو رو اجرا کنند.<ref>[https://www.visitiran.ir/fa/handicraft/بخارادوزی-تهران «بخارادوزی ((تهران))»، وب‌سایت ایران.]</ref>

در [[دوره صفویه|دورهٔ صفویه]]، بخارادوزی به‌عنوان یکی از هنرهای رایج و دارای تنوع شناخته می‌شد و در تزیین [[پوشاک]] و [[منسوجات]]، به‌ویژه در میان طبقات درباری و اشراف، کاربرد داشت. در [[دوره قاجار|دورهٔ قاجار]]، تغییراتی در طرح‌ها و نقش‌پردازی‌های این هنر متناسب با [[سلیقه|سلیقهٔ]] رایج آن دوره ایجاد شد.<ref>[https://honariran.org/هنر-بخارا-دوزی-تاریخچه،-کاربردها-و-فرص/ «هنر بخارادوزی: تاریخچه، کاربردها و فرصت‌های درآمدزایی از این هنر زیبا»، وب‌سایت هنر ایران.]</ref> امروزه این هنر در شهرهایی مانند تهران احیا شده است.<ref>[https://www.visitiran.ir/fa/handicraft/بخارادوزی-تهران «بخارادوزی ((تهران))»، وب‌سایت ایران.]</ref>

بخارادوزی با توجه به اندازه و کاربرد، در انواع مختلفی شناخته می‌شود. از جمله آنها سوزنی است که در ابعاد تقریبی ۲۷۰×۱۸۰ سانتی‌متر تهیه می‌شود و به‌عنوان بخشی از [[جهیزیه]]، معمولاً پس از [[مراسم عروسی]] بر دیوار روبه‌روی ورودی نصب می‌گردد و با نقوشی مانند [[گل]]، [[ماه]] و [[ستاره]] تزئین می‌شود. نوع دیگر بخارادوزی نیم‌سوزنی نام گرفته که در اندازه‌ای کوچک‌تر تولید و به‌عنوان [[روتختی]] یا دیوارکوب استفاده می‌شود. [[مدالیون]] نوع دیگری از بخارادوزی است که با نقوش هندسی بزرگ، عمدتاً به رنگ قرمز، دوخته می‌شود. [[بولین‌پوش]] نوعی سایه‌بان است که در مراسم عروسی استفاده و سپس روی بالش عروس و داماد قرار داده می‌شود. [[سجاده]] نوع دیگر بخارادوزی است که با [[محراب|نقش محراب]] برای استفادهٔ عبادی دوخته می‌شود و بخش‌هایی از آن بدون سوزن‌دوزی باقی می‌ماند. چُویشب نوعی روتختی است که در جهیزیه به‌کار می‌رود و از نظر ترکیب نقوش با جانماز شباهت دارد، اما فاقد نقش محراب است. علاوه بر این، نمونه‌هایی مانند گهواره‌پوش، کرسی‌پوش، طاقچه‌پوش، خلعت آینه و تاشکیز برای کاربردهای روزمر تولید می‌شوند. تاشکیز دیوارکوبی است که توسط [[قزاق]]‌ها و [[قرقیز]]ها تهیه می‌شود و معمولاً به‌صورت ناتمام دوخته شده و در فضای ورودی نصب می‌شد تا نمادی از آرزوی زندگی طولانی و بادوام برای زوجین باشد.<ref>[https://haftdast.com/node/1046 «شکل‌گیری و تکامل بخارادوزی در آسیای میانه»، وب‌سایت خانۀ هفت‌دست.]</ref>

سبک‌های بخارادوزی براساس مناطق و تأثیرات فرهنگی آنان شکل گرفته است. شهر بخارا به‌دلیل حضور طوایف گوناگون از جمله [[تاجیک]]‌ها، [[ازبک]]‌ها و یهودیان دارای طیف وسیع‌تری از نقوش بخارادوزی نسبت به سایر مناطق است. از سوی دیگر، نورعطا شهری باستانی در ازبکستان با اکثریت جمعیت تاجیک، در بخارادوزی، شهرت خود را مدیون نقش‌های گل‌دسته‌های بزرگ است. پسکند واقع در استان [[تاشکند]] به‌استفاده از نقوش بزرگ آسمانی شامل [[ماه]]، [[ستاره]] و [[خورشید]] می‌پردازد که عمدتاً با رنگ قرمز روی پارچه‌های بزرگ سوزن‌دوزی می‌شود. [[سمرقند]] دومین شهر بزرگ ازبکستان، نقوش گیاهی متنوعی به‌ویژه گل رز را به‌نمایش می‌گذارد. در تاشکند دو دسته طرح اصلی مشاهده می‌شود: یکی طرح آسمان و فلک که با دایره‌های بزرگ قرمز رنگ مشخص می‌شود و دیگری نقوش گل‌دار که نماد خوشحالی و آرزوی داشتن [[خانواده|خانواده‌ای]] پرجمعیت برای [[عروس]] است.

نقوش بخارادوزی به‌روش [[قلاب‌دوزی]] در شهر سبز، اجرا می‌شود و مناطق اطراف نیز همین تکنیک را به‌کار می‌برند. همچنین قوم لاکای از طوایف ترک‌تبار ازبک، با ترکیب تکنیک‌های [[دوخت ترکمن]] با روش‌های ازبکستان و [[شمال افغانستان]]، آثاری منحصربه‌فرد خلق می‌کنند. سوزن‌دوزی‌های یهودیان اغلب شامل نمادهای قومی مانند [[منورا]] (شمعدان هفت‌شاخه) است. در دوران حاکمیت [[شوروی]] هنر بخارادوزی تحت تأثیر ایدئولوژی کمونیسم قرار گرفت و نمادهایی چون داس و چکش و ستارهٔ پنج پر جایگزین نقوش سنتی شد و حتی خط نوشته‌های روی سوزن‌دوزی‌ها از [[رسم‌الخط فارسی]] به روسی تغییر یافت که درنهایت، هنر بخارادوزی از رونق افتاد.<ref>[https://haftdast.com/node/1046 «شکل‌گیری و تکامل بخارادوزی در آسیای میانه»، وب‌سایت خانۀ هفت‌دست.]</ref>