صله رحم: تفاوت میان نسخه‌ها

صله رحم به معنای دیدار و ارتباط با خویشاوندان و انجام احسان نسبت به آن‌ها است. در [[اسلام]]، این پیوند خانوادگی اهمیت بالایی دارد و [[حضرت محمد|پیامبر اسلام]] آن را جزئی از [[دین]] معرفی کرده است. حداقلِ صله‌رحم شامل سلام کردن و آزار نرساندن است. آثار صله‌رحم گسترده و شامل آباد شدن شهرها، طول عمر، افزایش دارایی، بهبود [[اخلاق]] و دفع بلا می‌شود. قطع رابطه با خویشاوندان، حتی اگر آن‌ها قطع ارتباط کرده باشند، نکوهش شده و از مبغوض‌ترین اعمال نزد خدا شمرده شده است.

صله رحم در لغت از دو واژهٔ صله و رحم ترکیب یافته است. واژهٔ صله در برابر فصل،<ref>ابن‌منظور، لسان‌العرب، 1414ق، ج‏11، ص727.</ref> به معنای پیوستن،<ref>[https://dehkhoda.ut.ac.ir/fa/dictionary/204248/صلة دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه صله.]</ref><ref>راغب اصفهانی، ترجمه و تحقیق مفردات الفاظ قرآن با تفسیر لغوی و ادبی قرآن،1369ش، ج‏4، ص461.</ref> احسان و بخشش به کار می‌رود<ref>[https://www.ashja.com/fa/amidonliedictionary/?srchamid,صله%7Cd,25809%7Co,1/فرهنگ-و-لغتنامه-آنلاین-فارسی-عمید.html عمید، فرهنگ عمید، ذیل واژه صله.]</ref> و رَحِم به زِهدان یعنی جای جنین در شکم مادر گفته می‌شود.<ref>[https://dehkhoda.ut.ac.ir/fa/dictionary/162367/رحم دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه رَحِم.]</ref> از آنجا که همهٔ خویشاوندان از یک رحم سرچشمه گرفته‌اند، واژهٔ رحم به‌طور استعاری به معنای قرابت و خویشاوندی نیز به کار رفته است.<ref>[https://lib.eshia.ir/11016/4/112 نمازی، مستدرک سفینه البحار، 1408ق، ج4، ص112.]</ref><ref>فراهیدی، کتاب العین، 1409ق، ج‏3، ص224.</ref> همچنین این واژه بر مهربانی و عطوفت نیز اطلاق شده است.<ref>ابن‌فارس، معجم مقاییس‌اللغه، 1404ق، ج‏2، ص498.</ref> از دیدگاه علامه طباطبایی، رحم به مجتمع خانوادگی و کوچک اشاره دارد.<ref>طباطبایی، ترجمه تفسیر المیزان، 1374ش، ج‏4، ص220.</ref>  

در معنای اصطلاحی، صله رحم عبارت است از دیدار و برقراری ارتباط با خویشاوندان<ref>[https://dehkhoda.ut.ac.ir/fa/dictionary/162367/رحم دهخدا، لغت‌نامه دهخدا، ذیل واژه رَحِم.]</ref> و هرگونه احسان و نیکی در حق آنان؛ ازجمله کمک به کسب‌وکار، حل مشکلات، عیادت و مانند آن.<ref>وطن‌دوست و دیگران، فرهنگ روابط اجتماعی در آموزه‌های اسلامی، 1388ش، ص377.</ref> به بیان دیگر، صله رحم به رفتارهایی اطلاق می‌شود که قرابت و پیوند میان انسان‌ها را تحکیم می‌بخشد یا ایجاد می‌کند. در مقابل، قطع رحم رفتاری است که این پیوند را تضعیف یا منقطع می‌سازد.<ref>شرف‌الدین، تحلیلی اجتماعی از صله رحم، 1378ش، ص27.</ref> از نظر دامنهٔ شمول، مراد از رحم در صله رحم، خویشاوندان نسبی است نه سببی و رضاعی؛ مانند برادر و خواهر نسبی، عمو، عمّه، خاله، دایی و فرزندان آنان، هرچند برخی آن را به محارمی که ازدواج با آنان حرام است، اختصاص داده‌اند.<ref>تبریزی، صراط النجاة، 1385ش، ج۵، ص۲۶۱؛ فیض کاشانی، مفاتیح الشرائع، بی‌تا، ج۱، ص۸.</ref>[[پرونده:چهل-حدیث-صله-رحم-12.jpg|جایگزین=حدیث پیامبر دربارهٔ صله رحم|بندانگشتی|حدیث پیامبر اکرم برای انجام دهنده صله رحم]]

صله رحم در اسلام از جایگاه والایی برخوردار است و در قرآن و روایات، بر انجام آن تأکید و از ترک آن نهی شده است. قرآن، قطع‌کنندگان صله رحم را از زیان‌کاران<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/آیه_27_سوره_بقره سوره بقره، آیه ۲۷.]</ref> و لعنت‌شدگان معرفی کرده است.<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/آیه_22_سوره_محمد سوره محمد، آیات ۲۲ و ۲۳.]</ref> پیامبر اسلام صله رحم را بخشی از دین دانسته و به آن سفارش کرده است، هرچند فاصلهٔ خویشاوندان تا یک سال راه باشد و در این راه سختی‌های زیادی متحمل شوند.<ref>[https://lib.eshia.ir/11005/2/151 کلینی، الکافی، 1407ق، ج2، ص151.]</ref> همچنین در روایتی از پیامبر، برای کسی که صله رحم انجام می‌دهد، پاداش یکصد شهید بیان شده است.<ref>[https://lib.eshia.ir/11015/15/249 نوری، مستدرک الوسئل و مستنبط المسائل، 1408ق، ج15، ص249.]</ref><ref>[https://lib.eshia.ir/11021/4/16 ابن‌بابویه، من لایحضره‌الفقیه، 1385ش، ج۴، ص۱۶.]</ref>

آثار صله رحم تنها به زندگی دنیوی یا اخروی محدود نمی‌شود، بلکه دامنه‌ای گسترده دارد و جنبه‌های فردی، اجتماعی و معنوی را در بر می‌گیرد. براساس روایات، ازجمله برکات صله رحم می‌توان به آبادانی شهرها،<ref>[https://lib.eshia.ir/11005/2/152 کلینی، الکافی، 1407ق، ج2، ص152.]</ref> طولانی شدن عمر،<ref>[https://lib.eshia.ir/71860/71/93#_ftnref3 مجلسی، بحارالانوار، 1403ق، ج71، ص93.]</ref> دفع بلاها، افزایش روزی، خوش‌اخلاقی،<ref>[https://lib.eshia.ir/11005/2/151 کلینی، الکافی، 1407ق، ج2، ص151.]</ref> آسانی هنگام مرگ و سبک‌بودن حسابرسی در قیامت اشاره کرد.<ref>[https://lib.eshia.ir/27725/1/481 طوسی، آمالی طوسی، 1414ق، ص481.]</ref>[[پرونده:64f0a40c60495b4a4c3102f9c1a2f911.jpg|جایگزین=روایت پیامبر دربارهٔ صله رحم|بندانگشتی|روایت پیامبر اسلام راجع به صله رحم]]

صله رحم در اسلام مفهومی گسترده است که پیوندهای عاطفی، مالی و رفتاری با خویشاوندان را در بر می‌گیرد.<ref name=":0">[https://lib.eshia.ir/11005/2/155 کلینی، الکافی، 1407ق، ج2، ص155.]</ref> این پیوند منحصر به دیدار حضوری نیست و هرگونه نیکی که موجب تحکیم روابط شود، صله رحم محسوب می‌شود؛<ref>فیض کاشانی، محجة البیضاء، بی‌تا، ج2، فصل آداب الصحبة و المعاشرة.</ref> به‌طوری‌که بر اساس دیدگاه امام علی، سلام کردن کمترین حد آن است.<ref name=":0" /> امام صادق نیز کمترین سطح پذیرایی در صله رحم را نوشاندن شربتی آب معرفی کرده است.<ref>[https://lib.eshia.ir/11005/2/151 کلینی، الکافی، 1407ق، ج2، ص151.]</ref> از نظر او، سلام کردنِ خوب، پاسخ نیکو دادن به دیگران<ref>[https://lib.eshia.ir/11005/2/157 کلینی، الکافی، 1407ق، ج2، ص157.]</ref> و پرهیز از آزار خویشاوندان، بهترین راه‌های خدمت به آنان است.<ref>[https://lib.eshia.ir/11015/15/255 نوری، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، 1408ق، ج15، ص255.]</ref>

'''مصادیق زبانی و معنوی:''' بخش مهمی از این پیوند در قالب رفتارهای کلامی و حمایت‌های معنوی بروز می‌یابد. سلام کردن، دعا برای خویشاوندان، اظهار همدردی، ذکر خیر، پرهیز از غیبت و تهمت، دفاع از آنان در غیاب و پذیرش عذر آنان از جمله این موارد است. همچنین ارائه نصیحت، آگاهی‌بخشی دینی و دنیوی، راهنمایی در هنگام مشورت و پاسخ به شبهات، از دیگر جلوه‌های صله رحم به‌شمار می‌رود.<ref>شرف‌الدین، تحلیلی اجتماعی از صله رحم، 1378ش، ص45.</ref> محبت قلبی، آرزوی خیر دنیوی و اخروی برای نزدیکان، همواره به یاد یکدیگر بودن و نقد صادقانه ویژگی‌های مثبت و منفی آنان به قصد اصلاح از دیگر مصادیق معنوی صله رحم است.<ref>شرف‌الدین، تحلیلی اجتماعی از صله رحم، 1378ش، ص47.</ref>

'''ابعاد عملی و اجتماعی:''' در بعد رفتاری، اقداماتی نظیر دیدار و بازدید، نامه‌نگاری در سفر، خوش‌رویی، مصافحه، عیادت از بیماران و شرکت در مراسم تشییع و بزرگداشت در این چهارچوب قرار می‌گیرند. همچنین تلاش برای حل مشکلات، رفع ظلم، اصلاح اختلافات، عفو خطاها و سرپرستی از خویشاوندان نیازمند، از مصادیق عملی این پیوند است. انجام عباداتی مانند نماز، روزه و حج به نیابت از خویشاوندانِ زنده یا درگذشته و همچنین انجام امر به معروف و نهی از منکر در میان آنان، صله رحم محسوب می‌شود.<ref>شرف‌الدین، تحلیلی اجتماعی از صله رحم، 1378ش، ص46.</ref> در بعد مالی نیز اقداماتی مانند کمک‌های بلاعوض، پرداخت وام (قرض‌الحسنه)، مهلت دادن به بدهکار یا بخشش طلب، پرداخت بدهی‌های خویشاوندان، [[هدیه]] دادن، مواسات مالی و حفظ اموال آنان را شامل می‌شود. همچنین پرداخت [[صدقه]] به نیابت از خویشاوندان از دیگر مصادیق مالی این پیوند است.<ref>شرف‌الدین، تحلیلی اجتماعی از صله رحم، 1378ش، ص47.</ref>

هر رفتاری که باعث کدورت و فاصله بین خویشاوندان گردد، قطع رحم محسوب می‌شود.<ref>فیض کاشانی، محجة البیضاء، بی‌تا، ج2، فصل آداب الصحبة و المعاشرة.</ref> قطع رابطه با خویشاوندان، حتی اگر آنان قطع رابطه کرده باشند، جایز نیست.<ref>[https://lib.eshia.ir/11005/2/347 کلینی، الکافی، 1407ق، ج2، ص247.]</ref> این کار از مبغوض‌ترین اعمال نزد خداوند شمرده شده است.<ref>[https://lib.eshia.ir/11016/4/108 نمازی، مستدرک سفینه البحار، 1408ق، ج4، ص108.]</ref> در روایتی از امام صادق، قطع‌کنندهٔ رحم، ملعون معرفی شده است.<ref>[https://lib.eshia.ir/11025/16/280 حر عاملی، وسائل الشیعه، 1409ق، ج16، ص280.]</ref> چنین فردی وارد [[بهشت]] نمی‌شود<ref>[https://lib.eshia.ir/71860/71/91 مجلسی، بحارالانوار، 1403ق، ج71، ص91.]</ref> و بوی بهشت را که از فاصلهٔ دو هزار سال به مشام می‌رسد، احساس نمی‌کند.<ref>[https://lib.eshia.ir/11005/2/349 کلینی، الکافی، 1407ق، ج2، ص349.]</ref> در قرآن، رابطه با خویشاوندان کافر و مشرک ستیزه‌جو که دشمن اسلام هستند، استثنا شده است.<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/آیه_113_سوره_توبه سوره توبه، آیه 113.]</ref>

ملا احمد نراقی در تبیین مصادیق قطع رابطه با والدین، رفتارهای زیر را مصداق قطع رحم می‌داند:

* ترک رفت‌وآمد، احوالپرسی و یاری نکردن با مال، دست، زبان و آبرو؛