صله رحم
صله رحم؛ پیوند و ارتباط با خویشاوندان.
صله رحم به معنای دیدار و ارتباط با خویشاوندان و انجام احسان نسبت به آنها است. در اسلام، این پیوند خانوادگی اهمیت بالایی دارد و پیامبر اسلام آن را جزئی از دین معرفی کرده است. حداقلِ صلهرحم شامل سلام کردن و آزار نرساندن است. آثار صلهرحم گسترده و شامل آباد شدن شهرها، طول عمر، افزایش دارایی، بهبود اخلاق و دفع بلا میشود. قطع رابطه با خویشاوندان، حتی اگر آنها قطع ارتباط کرده باشند، نکوهش شده و از مبغوضترین اعمال نزد خدا شمرده شده است.
تعریف صله رحم
صله رحم در لغت از دو واژهٔ صله و رحم ترکیب یافته است. واژهٔ صله در برابر فصل،[۱] به معنای پیوستن،[۲][۳] احسان و بخشش به کار میرود[۴] و رَحِم به زِهدان یعنی جای جنین در شکم مادر گفته میشود.[۵] از آنجا که همهٔ خویشاوندان از یک رحم سرچشمه گرفتهاند، واژهٔ رحم بهطور استعاری به معنای قرابت و خویشاوندی نیز به کار رفته است.[۶][۷] همچنین این واژه بر مهربانی و عطوفت نیز اطلاق شده است.[۸] از دیدگاه علامه طباطبایی، رحم به مجتمع خانوادگی و کوچک اشاره دارد.[۹]
در معنای اصطلاحی، صله رحم عبارت است از دیدار و برقراری ارتباط با خویشاوندان[۱۰] و هرگونه احسان و نیکی در حق آنان؛ ازجمله کمک به کسبوکار، حل مشکلات، عیادت و مانند آن.[۱۱] به بیان دیگر، صله رحم به رفتارهایی اطلاق میشود که قرابت و پیوند میان انسانها را تحکیم میبخشد یا ایجاد میکند. در مقابل، قطع رحم رفتاری است که این پیوند را تضعیف یا منقطع میسازد.[۱۲] از نظر دامنهٔ شمول، مراد از رحم در صله رحم، خویشاوندان نسبی است نه سببی و رضاعی؛ مانند برادر و خواهر نسبی، عمو، عمّه، خاله، دایی و فرزندان آنان، هرچند برخی آن را به محارمی که ازدواج با آنان حرام است، اختصاص دادهاند.[۱۳]
جایگاه و اهمیت
صله رحم در اسلام از جایگاه والایی برخوردار است و در قرآن و روایات، بر انجام آن تأکید و از ترک آن نهی شده است. قرآن، قطعکنندگان صله رحم را از زیانکاران[۱۴] و لعنتشدگان معرفی کرده است.[۱۵] پیامبر اسلام صله رحم را بخشی از دین دانسته و به آن سفارش کرده است، هرچند فاصلهٔ خویشاوندان تا یک سال راه باشد و در این راه سختیهای زیادی متحمل شوند.[۱۶] همچنین در روایتی از پیامبر، برای کسی که صله رحم انجام میدهد، پاداش یکصد شهید بیان شده است.[۱۷][۱۸]
آثار صله رحم
آثار صله رحم تنها به زندگی دنیوی یا اخروی محدود نمیشود، بلکه دامنهای گسترده دارد و جنبههای فردی، اجتماعی و معنوی را در بر میگیرد. براساس روایات، ازجمله برکات صله رحم میتوان به آبادانی شهرها،[۱۹] طولانی شدن عمر،[۲۰] دفع بلاها، افزایش روزی، خوشاخلاقی،[۲۱] آسانی هنگام مرگ و سبکبودن حسابرسی در قیامت اشاره کرد.[۲۲]
مصادیق صله رحم
صله رحم در اسلام مفهومی گسترده است که پیوندهای عاطفی، مالی و رفتاری با خویشاوندان را در بر میگیرد.[۲۳] این پیوند منحصر به دیدار حضوری نیست و هرگونه نیکی که موجب تحکیم روابط شود، صله رحم محسوب میشود؛[۲۴] بهطوریکه بر اساس دیدگاه امام علی، سلام کردن کمترین حد آن است.[۲۳] امام صادق نیز کمترین سطح پذیرایی در صله رحم را نوشاندن شربتی آب معرفی کرده است.[۲۵] از نظر او، سلام کردنِ خوب، پاسخ نیکو دادن به دیگران[۲۶] و پرهیز از آزار خویشاوندان، بهترین راههای خدمت به آنان است.[۲۷]
مصادیق زبانی و معنوی: بخش مهمی از این پیوند در قالب رفتارهای کلامی و حمایتهای معنوی بروز مییابد. سلام کردن، دعا برای خویشاوندان، اظهار همدردی، ذکر خیر، پرهیز از غیبت و تهمت، دفاع از آنان در غیاب و پذیرش عذر آنان از جمله این موارد است. همچنین ارائه نصیحت، آگاهیبخشی دینی و دنیوی، راهنمایی در هنگام مشورت و پاسخ به شبهات، از دیگر جلوههای صله رحم بهشمار میرود.[۲۸] محبت قلبی، آرزوی خیر دنیوی و اخروی برای نزدیکان، همواره به یاد یکدیگر بودن و نقد صادقانه ویژگیهای مثبت و منفی آنان به قصد اصلاح از دیگر مصادیق معنوی صله رحم است.[۲۹]
ابعاد عملی و اجتماعی: در بعد رفتاری، اقداماتی نظیر دیدار و بازدید، نامهنگاری در سفر، خوشرویی، مصافحه، عیادت از بیماران و شرکت در مراسم تشییع و بزرگداشت در این چهارچوب قرار میگیرند. همچنین تلاش برای حل مشکلات، رفع ظلم، اصلاح اختلافات، عفو خطاها و سرپرستی از خویشاوندان نیازمند، از مصادیق عملی این پیوند است. انجام عباداتی مانند نماز، روزه و حج به نیابت از خویشاوندانِ زنده یا درگذشته و همچنین انجام امر به معروف و نهی از منکر در میان آنان، صله رحم محسوب میشود.[۳۰] در بعد مالی نیز اقداماتی مانند کمکهای بلاعوض، پرداخت وام (قرضالحسنه)، مهلت دادن به بدهکار یا بخشش طلب، پرداخت بدهیهای خویشاوندان، هدیه دادن، مواسات مالی و حفظ اموال آنان را شامل میشود. همچنین پرداخت صدقه به نیابت از خویشاوندان از دیگر مصادیق مالی این پیوند است.[۳۱]
حکم قطع رحم
هر رفتاری که باعث کدورت و فاصله بین خویشاوندان گردد، قطع رحم محسوب میشود.[۳۲] قطع رابطه با خویشاوندان، حتی اگر آنان قطع رابطه کرده باشند، جایز نیست.[۳۳] این کار از مبغوضترین اعمال نزد خداوند شمرده شده است.[۳۴] در روایتی از امام صادق، قطعکنندهٔ رحم، ملعون معرفی شده است.[۳۵] چنین فردی وارد بهشت نمیشود[۳۶] و بوی بهشت را که از فاصلهٔ دو هزار سال به مشام میرسد، احساس نمیکند.[۳۷] در قرآن، رابطه با خویشاوندان کافر و مشرک ستیزهجو که دشمن اسلام هستند، استثنا شده است.[۳۸]
ملا احمد نراقی در تبیین مصادیق قطع رابطه با والدین، رفتارهای زیر را مصداق قطع رحم میداند:
- آزار والدین با گفتار، کردار یا رفتار ناشایست، ازجمله سخن ناخوش که موجب دلشکستگی آنان شود؛
- کوتاهی در دفاع از والدین در برابر ظلم دیگران، در صورت توانایی بر رفع آن؛
- دوری و کنارهگیری از والدین از روی کینه و حسد؛
- عیادت نکردن از آنان در زمان بیماری، بدون عذر موجه؛
- به دیدار نرفتن پساز بازگشت از سفر؛
- حاضر نشدن در مجلس تعزیهٔ آنان، هنگام مصیبت؛
- ترک رفتوآمد، احوالپرسی و یاری نکردن با مال، دست، زبان و آبرو؛
- دریغ کردن از کمک در صورت نیاز والدین به مسکن، لباس یا خوراک، درحالیکه فرزند توانایی مالی دارد و بیش از نیاز خود متمکن است.[۳۹]
پانویس
- ↑ ابنمنظور، لسانالعرب، 1414ق، ج11، ص727.
- ↑ دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه صله.
- ↑ راغب اصفهانی، ترجمه و تحقیق مفردات الفاظ قرآن با تفسیر لغوی و ادبی قرآن،1369ش، ج4، ص461.
- ↑ عمید، فرهنگ عمید، ذیل واژه صله.
- ↑ دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه رَحِم.
- ↑ نمازی، مستدرک سفینه البحار، 1408ق، ج4، ص112.
- ↑ فراهیدی، کتاب العین، 1409ق، ج3، ص224.
- ↑ ابنفارس، معجم مقاییساللغه، 1404ق، ج2، ص498.
- ↑ طباطبایی، ترجمه تفسیر المیزان، 1374ش، ج4، ص220.
- ↑ دهخدا، لغتنامه دهخدا، ذیل واژه رَحِم.
- ↑ وطندوست و دیگران، فرهنگ روابط اجتماعی در آموزههای اسلامی، 1388ش، ص377.
- ↑ شرفالدین، تحلیلی اجتماعی از صله رحم، 1378ش، ص27.
- ↑ تبریزی، صراط النجاة، 1385ش، ج۵، ص۲۶۱؛ فیض کاشانی، مفاتیح الشرائع، بیتا، ج۱، ص۸.
- ↑ سوره بقره، آیه ۲۷.
- ↑ سوره محمد، آیات ۲۲ و ۲۳.
- ↑ کلینی، الکافی، 1407ق، ج2، ص151.
- ↑ نوری، مستدرک الوسئل و مستنبط المسائل، 1408ق، ج15، ص249.
- ↑ ابنبابویه، من لایحضرهالفقیه، 1385ش، ج۴، ص۱۶.
- ↑ کلینی، الکافی، 1407ق، ج2، ص152.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، 1403ق، ج71، ص93.
- ↑ کلینی، الکافی، 1407ق، ج2، ص151.
- ↑ طوسی، آمالی طوسی، 1414ق، ص481.
- ↑ ۲۳٫۰ ۲۳٫۱ کلینی، الکافی، 1407ق، ج2، ص155.
- ↑ فیض کاشانی، محجة البیضاء، بیتا، ج2، فصل آداب الصحبة و المعاشرة.
- ↑ کلینی، الکافی، 1407ق، ج2، ص151.
- ↑ کلینی، الکافی، 1407ق، ج2، ص157.
- ↑ نوری، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، 1408ق، ج15، ص255.
- ↑ شرفالدین، تحلیلی اجتماعی از صله رحم، 1378ش، ص45.
- ↑ شرفالدین، تحلیلی اجتماعی از صله رحم، 1378ش، ص47.
- ↑ شرفالدین، تحلیلی اجتماعی از صله رحم، 1378ش، ص46.
- ↑ شرفالدین، تحلیلی اجتماعی از صله رحم، 1378ش، ص47.
- ↑ فیض کاشانی، محجة البیضاء، بیتا، ج2، فصل آداب الصحبة و المعاشرة.
- ↑ کلینی، الکافی، 1407ق، ج2، ص247.
- ↑ نمازی، مستدرک سفینه البحار، 1408ق، ج4، ص108.
- ↑ حر عاملی، وسائل الشیعه، 1409ق، ج16، ص280.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، 1403ق، ج71، ص91.
- ↑ کلینی، الکافی، 1407ق، ج2، ص349.
- ↑ سوره توبه، آیه 113.
- ↑ ملااحمد نراقی، معراج السعادة، بیتا، ص406-408.
منابع
- قرآن کریم.
- ابنبابویه محمد بن علی (شیخ صدوق)، من لایحضره الفقیه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۸۵ش.
- ابنفارس، احمد بن فارس، معجم مقاییساللغة، محقق، مصحح عبدالسلام هارون، قم، مکتب الاعلام الاسلامی، ۱۴۰۴ق.
- ابنمنظور، محمد بن مکرم، لسانالعرب، بیروت، دار صادر، چاپ سوم، ۱۴۱۴ق.
- حر عاملی، محمد بن حسن، تفصیل وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة، قم، مؤسسة آلالبیت، ۱۴۰۹ق.
- تبریزی، جواد، صراط النجاه، قم، دارالصدیقه الشهید، ۱۳۸۵ش.
- دهخدا، علیاکبر، لغتنامه دهخدا، وبسایت مؤسسه لغت نامه دهخدا و مرکز بینالمللی آموزش زبان فارسی، تاریخ بازدید: ۱۶ مرداد ۱۴۰۰ش.
- راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات، ترجمه غلامرضا خسروی حسینی، تهران، مرتضوی، ۱۳۶۹ش.
- شرفالدین، حسین، تحلیلی اجتماعی از صله رحم؛ کلیاتی از ابعاد فقهی صله و قطع رحم، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، مرکز انتشارات، ۱۳۷۸ش.
- طباطبایی، محمدحسین، ترجمه تفسیر المیزان، مصحح محمد باقر موسوی، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه، ۱۳۷۴ش.
- طوسی، محمد بن حسن، آمالی طوسی، قم، دار الثقافة، ۱۴۱۴ق.
- عمید، حسن، فرهنگ فارسی عمید، وبسایت کتابسرای اشجع، تاریخ بازدید: ۱۶ مرداد ۱۴۰۰ش.
- فراهیدی، خلیل بن احمد، کتاب العین، قم، هجرت، چاپ دوم، ۱۴۰۹ق.
- فیض کاشانی، محسن، محجة البیضاء، مؤسسه النشر الاسلامی، چاپ دوم، بیتا.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، محقق و مصحح علیاکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
- مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی، بحارالانوار، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
- نراقی، ملااحمد، معراج السعادة، تهران، رشیدی، بیتا.
- نمازی شاهرودی، علی، مستدرک سفینه البحار، قم، مؤسسة النشر الاسلامی التابعة لجماعة المدرسین، چاپ سوم، ۱۳۹۵ش.
- نوری، حسین بن محمدتقی، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، قم، مؤسسة آلالبیت، ۱۴۰۸ق.
- وطندوست و دیگران، فرهنگ روابط اجتماعی در آموزههای اسلامی، مشهد، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، ۱۳۸۸ش.
| جامعهشناسی خانواده | |
|---|---|
| مسائل زنان و خانواده | |
| فرهنگ خانواده | |
| تربیت در خانواده | |
| اخلاق خانواده | |
| در باورهای دینی | |
| اقتصاد خانواده | |
| موارد مرتبط | |
