پیش‌نویس:احسان: تفاوت میان نسخه‌ها

احسان به معنای نیکوکاری و انجام عمل نیک فراتر از تکلیف است که در فرهنگ اسلامی و ادبیات فارسی جایگاهی ویژه دارد و آثار گسترده‌ای در عرصه‌های فردی، خانوادگی، اجتماعی و سیاسی بر جای می‌گذارد. این مفهوم در ادیان گوناگون، ایران باستان و سنت فلسفی یونان ریشه دارد و امروزه نیز در دانش‌های روان‌شناسی و جامعه‌شناسی بررسی می‌شود. با این حال، افراط و تفریط در آن آسیب‌هایی به همراه دارد که شناخت آنها برای بهره‌مندی درست از این فضیلت ضروری است.

ادیان

ایران باستان

سنت فلسفی یونان

دوران معاصر

احسان در اسلام

· احسان در سخن و رفتار: آیۀ ۸۳ سورۀ بقره، نیکو سخن‌گفتن با مردم را مصداقی از احسان برشمرده است. این آیه نشان می‌دهد که دایرۀ احسان محدود به کمک مالی یا جسمی نیست، بلکه گفتار نیک و رفتار محترمانه را نیز دربرمی‌گیرد (بقره، ۸۳).

· احسان به دشمنان: آیۀ ۳۴ سورۀ فصلت، مؤمنان را فرمان می‌دهد که بدی را با نیکی دفع کنند. این آیه، احسان را حتی در برابر دشمنی و بدرفتاری دیگران توصیه می‌کند و آن را راهی برای تبدیل دشمن به دوست می‌داند (فصلت، ۳۴).

· احسان به حیوانات: در روایات نبوی، داستان مردی نقل شده که سگی تشنه را یافت، با کفش خود از چاه برایش آب کشید و به او نوشاند. خداوند به پاس همین یک احسان ساده، همۀ گناهان او را آمرزید. این روایت، مرزهای احسان را از روابط انسانی فراتر برده و همۀ موجودات زنده را مشمول آن دانسته است (بخاری، ۱۴۲۳ق، کتاب المساقاة، باب فضل سقی الماء).

اشعار

در ادبیات فارسی، شاعران بزرگی به موضوع احسان پرداخته‌اند و آن را از فضایل برجستۀ انسانی شمرده‌اند:

· «دست نیکوکار، بوسیدن دارند»: این مثل، بیانگر احترام و منزلتی است که جامعه برای انسان‌های نیکوکار قائل است (ذوالفقاری، ۱۳۸۸، ج۱، ۸۳۴).

· زلزلۀ کرمانشاه (۱۳۹۶): شبکۀ‌های اجتماعی، سازمان‌دهی سریع کمک‌های مردمی را ممکن ساختند و نشان دادند فناوری نوین می‌تواند بستری برای احسان جمعی باشد (پوتنام، ۱۳۸۰، ۱۹۳).

· سیل‌های ۱۳۹۸: گروه‌های جهادی و داوطلبان مردمی از نقاط مختلف ایران، هفته‌ها بدون دستمزد در مناطق سیل‌زده ماندند و به بازسازی خانه‌ها و تأمین مایحتاج پرداختند (فرهادی، ۱۳۷۷، ۱۱۸-۱۲۱).

· آزادی زندانیان نیازمند: چهره‌های هنری مانند محسن چاوشی با اختصاص درآمد کنسرت‌های خود، زمینهساز آزادی محکومان مالی و بازگشت آنان به آغوش خانواده شده‌اند (جامعۀ خیّران مدرسه‌ساز، ۱۳۹۸).

· عفو زندانیان در مناسبت‌ها: عفو گستردۀ زندانیان در مناسبت‌های ملّی و مذهبی، اقدامی فراتر از الزام قانونی از سوی حاکمیت است که با هدف بازگشت اجتماعی محکومان و کاهش جمعیت کیفری صورت می‌گیرد (فرانکنا، ۱۳۹۱، ۱۱۵-۱۱۷).

· پذیرش مهاجران افغانستانی: ایران در چهار دهۀ اخیر، با وجود فشارهای اقتصادی و تحریم‌های بین‌المللی، میزبان میلیون‌ها مهاجر افغانستانی بوده و در سطح رسمی و مردمی، خدمات معیشتی، آموزشی و بهداشتی به آنان ارائه کرده است (فوکویاما، ۱۳۸۵، ۴۸).

· کاهش افسردگی و اضطراب: پژوهش‌ها نشان می‌دهد کمک به دیگران با کاستن از نشخوار فکری و افزایش تعاملات اجتماعی مثبت، نشانگان افسردگی و اضطراب را به‌طور محسوسی کاهش می‌دهد (سلگمن، ۱۳۹۰، ۲۱۸).

· افزایش احساس خودارزشمندی: فرد با دیدن تأثیر مثبت عمل خود بر زندگی دیگری، به احساس معناداری و ارزشمندی شخصی دست می‌یابد (لوبومیرسکی، ۱۳۹۵، ۱۴۳-۱۴۷).

· بهبود سلامت جسمی: مطالعات طولی نشان داده‌اند افرادی که به‌طور مستمر در فعالیت‌های نوعدوستانۀ داوطلبانه شرکت می‌کنند، از سلامت قلبی-عروقی بهتر و فشار خون پایین‌تری برخوردارند (لوبومیرسکی، ۱۳۹۵، ۱۴۳-۱۴۷).

· تقویت سرمایۀ اجتماعی: احسان، اعتماد و همبستگی میان شهروندان را بدون نیاز به سازوکارهای رسمی و قانونی افزایش می‌دهد و بستر همکاری‌های گسترده‌تر را فراهم می‌کند (فوکویاما، ۱۳۸۵، ۴۱-۴۵).

· کاهش آسیب‌های اجتماعی: حمایت داوطلبانه از اقشار آسیب‌پذیر، از گسترش بحران‌هایی مانند بی‌خانمانی، فروپاشی خانواده و طرد اجتماعی جلوگیری می‌کند (پوتنام، ۱۳۸۰، ۱۹۳).

· انسجام در بحران‌ها: در بلایای طبیعی، رفتارهای احسانی داوطلبانه، خلأ نهادهای رسمی را پر می‌کند و به بازگشت سریع‌تر جامعه به حالت عادی کمک می‌کند (فرهادی، ۱۳۷۷، ۱۱۸-۱۲۱).

· کاهش هزینۀ دولت: نهادهای خیریه و واقفان، بخش قابل‌توجهی از بار مالی تأمین زیرساخت‌های آموزشی، درمانی و حمایتی را از دوش بودجۀ عمومی برمی‌دارند (سلمان‌پور، ۱۳۹۰، ۲۸-۳۵).

· توزیع مجدد ثروت: احسان، سازوکاری غیراجباری و داوطلبانه برای انتقال منابع از طبقات برخوردار به نیازمندان فراهم می‌کند (سلمان‌پور، ۱۳۹۰، ۲۸-۳۵).

· پایداری نهادهای عام‌المنفعه: وقف و کمک‌های مستمر، پشتوانۀ مالی بلندمدت و مطمئنی برای بیمارستان‌ها، مدارس و مراکز علمی ایجاد می‌کند (جامعۀ خیّران مدرسه‌ساز، ۱۳۹۸).

· افزایش مشروعیت حاکمیت: اقداماتی چون عفو عمومی و توجه به اقشار آسیب‌پذیر، اعتماد عمومی را به نظام سیاسی ترمیم و سرمایۀ اجتماعی حاکمیت را تقویت می‌کند (فرانکنا، ۱۳۹۱، ۱۱۵-۱۱۷).

· پیشگیری از بحران مهاجرتی: پذیرش داوطلبانۀ مهاجران و فراهم‌کردن امکانات اولیه برای آنان، از تبدیل مهاجرت به بحران‌های انسانی و تنش‌های منطقه‌ای جلوگیری می‌کند (فوکویاما، ۱۳۸۵، ۴۸).

· تقویت جامعۀ مدنی: مشارکت داوطلبانۀ شهروندان در امور عمومی و خیریه، به بلوغ و استحکام نهادهای مدنی می‌انجامد (پوتنام، ۱۳۸۰، ۲۰۳).

· الگوسازی والدین: مشاهده رفتار احسانی والدین، مؤثرترین روش درونی‌سازی این ارزش در کودکان است (بندورا، ۱۳۷۲، ۸۵-۹۲).

· مشارکت در کارهای خیر خانوادگی: همراه‌کردن فرزندان در فعالیت‌های نیکوکارانه، حس مسئولیت اجتماعی را پرورش می‌دهد (بندورا، ۱۳۷۲، ۸۵-۹۲).

· آموزش همدلی در مدارس: برنامه‌های ساختاریافته برای تقویت همدلی شناختی و عاطفی، رفتارهای احسانی را در دانش‌آموزان افزایش می‌دهد (پیشگاهی‌فرد و همکاران، ۱۳۹۷).

· فعالیت‌های داوطلبانه در دوران تحصیل: مشارکت در اردوهای جهادی و کمک به هم‌کلاسی‌های محروم، نگرش مسئولانه را در دانش‌آموزان شکل می‌دهد (پیشگاهی‌فرد و همکاران، ۱۳۹۷).

· برجسته‌سازی الگوهای مردمی: معرفی چهره‌های نیکوکار غیرمشهور، باور به امکان احسان همگانی را تقویت می‌کند (پیشگاهی‌فرد و همکاران، ۱۳۹۷).

· کمپین‌های آگاهی‌بخشی: اطلاع‌رسانی دقیق در مورد نیازهای واقعی، فاصلۀ میان قصد و عمل نیک را کاهش می‌دهد (پیشگاهی‌فرد و همکاران، ۱۳۹۷).

· تسهیل فعالیت خیریه‌ها: قوانین حمایتی و معافیت‌های مالیاتی، انگیزۀ مشارکت مردمی در نهادهای خیریه را افزایش می‌دهد (میرمحمدی، ۱۳۹۵).

· احیای سنت‌های همیاری بومی: حمایت از نهادهای سنّتی مانند «بُنه» و «همیاری محلّهای»، مشارکت جمعی را نهادینه می‌کند (فرهادی، ۱۳۷۷، ۱۵۶-۱۶۰).

· نظام تشویقی غیرمادّی: تقدیر اجتماعی از نیکوکاران، بدون مخدوش‌کردن خلوص نیت، فرهنگ احسان را در جامعه گسترش می‌دهد (میرمحمدی، ۱۳۹۵).

· تمرین سپاس‌گزینی روزانه: ثبت روزانۀ مواردی که باید بابتشان شکرگزار بود، انگیزۀ کمک به دیگران را به‌طور محسوسی افزایش می‌دهد (سلگمن، ۱۳۹۰، ۱۱۲).

· گسترش دایرۀ «ما»: بازتعریف ذهنیِ «خودی» و گنجاندن غریبه‌ها در آن، حوزۀ شمول رفتار احسانی را وسعت می‌بخشد (سلگمن، ۱۳۹۰، ۱۱۲).

افراط

افراط در احسان زمانی رخ می‌دهد که فرد چنان در بخشش و نیکوکاری غرق شود که سلامت روانی، مالی یا روابط اجتماعی خود را به خطر بیندازد (صدیق اورعی، ۱۳۹۸، ۷۲-۷۵). پیامدهای آن عبارت‌اند از:

· تضعیف مسئولیت‌پذیری مدنی: وقتی افراد از هرگونه رفتار فرانقشی پرهیز می‌کنند، جامعۀ مدنی تحلیل می‌رود و تمام بار تأمین اجتماعی بر دوش دولت می‌افتد (پوتنام، ۱۳۸۰، ۲۰۳).

· ارسطو. (۱۳۷۸). اخلاق نیکوماخوس (م. لطفی، مترجم). تهران: طرح نو.

· اوکلی، ب. (۱۳۹۶). آسیب‌شناسی نوعدوستی بیمارگونه (م. صفوی، مترجم). فصلنامۀ سلامت روان، ۴(۱۴)، ۴۵-۴۸.