پرش به محتوا

اوقات فراغت: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران پدیا
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌ترتفاوت با ویرایش جدیدتر ←
دیداریویکی‌متن
ایجاد لینک داخلی
بدون خلاصۀ ویرایش
خط ۴: خط ۴:


== تعریف ==
== تعریف ==
فراغت در لغت به‌معنای آسودگی و رهایی از کار و شغل  است<ref>{{پک|دهخدا|۱۳۹۹|ک=وب‌سایت مؤسسه لغت‌نامه دهخدا|ف=فراغت}}</ref> و در اصطلاح به زمان آزاد از کار و فعالیت‌های رسمی یا روزمره گفته می‌شود؛ فرصتی که پس‌از پایان‌دادن به وظایف شغلی باقی می‌ماند و معمولاً با فعالیت‌های دلخواه و آزاد همراه است. در پژوهش‌های علوم اجتماعی و روان‌شناسی، اوقات فراغت به مجموعه‌ای از فعالیت‌های داوطلبانه و غیراجباری گفته می‌شود<ref>{{پک|سنایی|1392|ک=معرفت اخلاقی|ف=هندسه مفهومی اوقات فراغت|ص=97}}</ref> که فرد در خارج از ساعات کار، تحصیل و تعهدات ضروری زندگی، برای استراحت، [[تفریح]]، [[سرگرمی]] یا رشد فردی به آنها می‌پردازد.<ref>{{پک|افروز|1384|ک=مباحثی در روان‌شناختی و تربیت کودکان و نوجوانان|ص=124-123}}</ref> برخلاف تصور رایج، فراغت صرفاً به‌معنای بیکاری یا بیهودگی نیست، بلکه فعالیتی هدفمند، انتخابی و مبتنی بر علاقه و انگیزه‌های درونی است.<ref name=":02">{{پک|واصفیان|باقری|آزادی‌پور|1393|ک=جامعه‌شناسی مطالعات جوانان|ف=بررسی نحوه گذراندن اوقات فراغت دانشجویان دانشگاه آزاد اردستان|ص=146}}</ref> فراغت، فرصتی برای بازسازی توانایی‌های جسمی و ذهنی و نیز زمینه‌ای برای تجربه‌های نو و یادگیری مداوم به‌شمار می‌رود.<ref>{{پک|ساروخانی|1370|ک=دائرةالمعارف علوم اجتماعی|ص=834|ج=1}}</ref>
فراغت در لغت به‌معنای آسودگی و رهایی از کار و شغل  است<ref>{{پک|دهخدا|۱۳۹۹|ک=وب‌سایت مؤسسه لغت‌نامه دهخدا|ف=فراغت}}</ref> و در اصطلاح به زمان آزاد از کار و فعالیت‌های رسمی یا روزمره گفته می‌شود؛ فرصتی که پس‌از پایان‌دادن به وظایف شغلی باقی می‌ماند و معمولاً با فعالیت‌های دلخواه و آزاد همراه است. در پژوهش‌های علوم اجتماعی و روان‌شناسی، اوقات فراغت به مجموعه‌ای از فعالیت‌های داوطلبانه و غیراجباری گفته می‌شود<ref>{{پک|سنایی|1392|ک=معرفت اخلاقی|ف=هندسه مفهومی اوقات فراغت|ص=97}}</ref> که فرد در خارج از ساعات کار، تحصیل و تعهدات ضروری زندگی، برای استراحت، [[تفریح]]، [[سرگرمی]] یا رشد فردی به آنها می‌پردازد.<ref>{{پک|افروز|1384|ک=مباحثی در روان‌شناختی و تربیت کودکان و نوجوانان|ص=124-123}}</ref> برخلاف تصور رایج، فراغت صرفاً به‌معنای بیکاری، بیهودگی<ref>{{پک|پژمان|۱۳۸۸|ک=ماهنامه گزارش|ف=نگاهی متفاوت به پدیده اوقات فراغت: فراغت، بیکاری نیست|ص=۶۲}}</ref> و منفعل بودن نیست،<ref>{{پک|جعفرزاده‌پور|۱۳۹۹|ک=توسعه اجتماعی|ف=بررسی چگونگی رابطه بین مدت گذران فراغت مجازی و تغییر در روابط نسلی|ص=۲۰۹}}</ref> بلکه فعالیتی هدفمند، انتخابی و مبتنی بر علاقه و انگیزه‌های درونی است.<ref name=":02">{{پک|واصفیان|باقری|آزادی‌پور|1393|ک=جامعه‌شناسی مطالعات جوانان|ف=بررسی نحوه گذراندن اوقات فراغت دانشجویان دانشگاه آزاد اردستان|ص=146}}</ref> فراغت، فرصتی برای بازسازی توانایی‌های جسمی و ذهنی و نیز زمینه‌ای برای تجربه‌های نو و یادگیری مداوم به‌شمار می‌رود.<ref>{{پک|ساروخانی|1370|ک=دائرةالمعارف علوم اجتماعی|ص=834|ج=1}}</ref>


== تاریخچه ==
== تاریخچه ==
اوقات فراغت در دورۀ باستان اختصاص به طبقهٔ اشراف داشت و در [[قرون وسطی]] تحت تأثیر [[مسیحیت]] رنگ‌وبوی دینی داشت؛ اما با آغاز مدرنیته رابطهٔ کار و اوقات فراغت دچار تحول اساسی شد و اوقات فراغت به‌مثابه زمان تلف‌شده و کار به‌عنوان ارزش تلقی شد.<ref>{{پک|سنایی|1392|ک=معرفت اخلاقی|ف=هندسه مفهومی اوقات فراغت|ص=97}}</ref>
فراغت در دورۀ باستان اختصاص به طبقهٔ اشراف داشت و در [[قرون وسطی]] تحت تأثیر [[مسیحیت]] رنگ‌وبوی دینی داشت؛ اما با آغاز مدرنیته رابطهٔ کار و اوقات فراغت دچار تحول اساسی شد و اوقات فراغت به‌مثابه زمان تلف‌شده و کار به‌عنوان ارزش تلقی شد.<ref>{{پک|سنایی|1392|ک=معرفت اخلاقی|ف=هندسه مفهومی اوقات فراغت|ص=97}}</ref> مفهوم فراغت پس‌از [[انقلاب صنعتی]] و با رشد فناوری، توجه جامعه‌شناسان را برانگیخت و به شاخه‌های تخصصی مانند جامعه‌شناسی اوقات فراغت انجامید. فراغت از این دیدگاه، پدیده‌ای نوین و محصول جدایی کار از خانه، تقسیم کار اجتماعی و پیشرفت‌های صنعتی است که به انسان فرصتی کوتاه برای رهایی از نظم مدرن می‌دهد؛ از این‌رو، با تمدن صنعتی پیوندی ناگسستنی دارد و با بیکاری در دوره‌های پیشین قابل مقایسه نیست.<ref name=":026">{{پک|فکوهی|انصاری مهابادی|۱۳۸۲|ک=نامه انسان‌شناسی|ف=اوقات فراغت و شکل‌گیری شخصیت فرهنگی|ص=۶۲}}</ref>


سیر تحولات اوقات فراغت در [[ایران]] نیز نشان‌دهندهٔ آن است که این امر در ایران یک امر عمومی و اجتماعی تلقی می‌شده است و به‌مرور زمان به حوزهٔ خصوصی زندگی راه پیدا کرده است و در ایران معاصر دارای ویژگی‌هایی مانند خانگی، رسانه‌ای، طبقاتی و فردی شده است.<ref name=":0">{{پک|مقصودی|عبدالحسینی|سلیمانی|1392|ک=کنگره ملی اوقات فراغت و سبک زندگی جوانان|ف=بررسی نحوه گذران اوقات فراغت و روند تغییرات آن در ایران|ص=673}}</ref>
سیر تحولات اوقات فراغت در [[ایران]] نیز نشان‌دهندهٔ آن است که این امر در ایران یک امر عمومی و اجتماعی تلقی می‌شده است و به‌مرور زمان به حوزهٔ خصوصی زندگی راه پیدا کرده است و در ایران معاصر دارای ویژگی‌هایی مانند خانگی، رسانه‌ای، طبقاتی و فردی شده است.<ref name=":0">{{پک|مقصودی|عبدالحسینی|سلیمانی|1392|ک=کنگره ملی اوقات فراغت و سبک زندگی جوانان|ف=بررسی نحوه گذران اوقات فراغت و روند تغییرات آن در ایران|ص=673}}</ref>


== اهمیت ==
== اهمیت ==
در برخی رویکردهای نظری، اوقات فراغت به‌عنوان دنباله‌ای بر کار تعریف شده و به‌دلیل نقش فزایندهٔ آن در جوامع مدرن، امروزه فراغت به‌عنوان پدیده‌ای مستقل و شایستهٔ مطالعهٔ جدی مورد توجه قرار گرفته است. اهمیت این پدیده به‌حدی است که به‌عنوان یکی از ارکان [[سبک زندگی]]، در طبقه‌بندی اقشار جامعه نیز کاربرد یافته است.<ref name=":022">{{پک|اباذری|کاظمی|1384|ک=نامه علوم اجتماعی|ف=رویکردهای نظری خرید: از جامعه‌شناسی تا مطالعات فرهنگی|ص=16-12}}</ref> جامعه‌شناسان با بهره‌گیری از شاخص‌های تفریحی و عادت‌واره‌های مصرفی مانند نوع [[موسیقی]]، انتخاب [[رستوران|رستوران‌ها]] یا سبک‌های ورزشی مورد علاقه، به تحلیل و طبقه‌بندی افراد و [[فرهنگ]] آن‌ها می‌پردازند. مفاهیمی نظیر فرهنگ توده‌ای عامه‌پسند در برابر فرهنگ نخبگانی نیز برآمده از همین رهیافت طبقه‌بندی است.<ref>{{پک|چنی|1382|ک=سبک زندگی|ص=113-111}}</ref><ref>چنی، سبک زندگی، 1382ش، ص111-113.</ref>
در برخی رویکردهای نظری، اوقات فراغت به‌عنوان دنباله‌ای بر کار تعریف شده و به‌دلیل نقش فزایندهٔ آن در جوامع مدرن، امروزه فراغت به‌عنوان پدیده‌ای مستقل و شایستهٔ مطالعهٔ جدی مورد توجه قرار گرفته است.<ref>{{پک|پژمان|۱۳۸۸|ک=ماهنامه گزارش|ف=نگاهی متفاوت به پدیده اوقات فراغت: فراغت، بیکاری نیست|ص=۶۳-۶۲}}</ref> اهمیت این پدیده به‌حدی است که به‌عنوان یکی از ارکان [[سبک زندگی]]،<ref>{{پک|جعفرزاده‌پور|۱۳۹۹|ک=توسعه اجتماعی|ف=بررسی چگونگی رابطه بین مدت گذران فراغت مجازی و تغییر در روابط نسلی|ص=۱۹۱}}</ref> در طبقه‌بندی اقشار جامعه نیز کاربرد یافته است.<ref name=":022">{{پک|اباذری|کاظمی|1384|ک=نامه علوم اجتماعی|ف=رویکردهای نظری خرید: از جامعه‌شناسی تا مطالعات فرهنگی|ص=16-12}}</ref> جامعه‌شناسان با بهره‌گیری از شاخص‌های تفریحی و عادت‌واره‌های مصرفی مانند نوع [[موسیقی]]، انتخاب [[رستوران|رستوران‌ها]] یا سبک‌های ورزشی مورد علاقه، به تحلیل و طبقه‌بندی افراد و [[فرهنگ]] آن‌ها می‌پردازند. مفاهیمی نظیر فرهنگ توده‌ای عامه‌پسند در برابر فرهنگ نخبگانی نیز برآمده از همین رهیافت طبقه‌بندی است.<ref>{{پک|چنی|1382|ک=سبک زندگی|ص=113-111}}</ref><ref>چنی، سبک زندگی، 1382ش، ص111-113.</ref>


در [[اسلام]] به اختصاص زمان برای فراغت و [[تفریح]]، سفارش شده است. بر اساس برخی روایات اسلامی، از نشانه‌های عقل آن است که فرد اوقات روزانهٔ خود را به چهار بخش تقسیم کند؛ بخشی را به راز و نیاز با خدا، زمانی را به حسابرسی کارهای خود، اوقاتی را به فراگیری امور دینی و بخشی را به تفریح و بهره‌مندی از زیبایی‌های دنیا بپردازد.<ref>{{پک|مجلسی|1403|ک=بحارالانوار|ص=131|ج=۱}}</ref> [[امام جعفر صادق|امام صادق]] به بطالت گذراندن وقت را سبب زیان به فرد و نزدیکان او می‌داند.<ref>{{پک|مفضل بن عمر|بی‌تا|ک=توحید المفضل|ص=87}}</ref>
در [[اسلام]] به اختصاص زمان برای فراغت و [[تفریح]]، سفارش شده است.<ref name=":025">{{پک|بانکی‌پور فرد|ربانی اصفهانی|۱۳۹۳|ک=پژوهش‌های حوزه و دانشگاه|ف=ایران‌پدیا یا ویکی‌پدیا، مساله این است|ص=۱۰۵-۱۰۴}}</ref> بر اساس برخی روایات اسلامی، از نشانه‌های عقل آن است که فرد اوقات روزانهٔ خود را به چهار بخش تقسیم کند؛ بخشی را به راز و نیاز با خدا، زمانی را به حسابرسی کارهای خود، اوقاتی را به فراگیری امور دینی و بخشی را به تفریح و بهره‌مندی از زیبایی‌های دنیا بپردازد.<ref>{{پک|مجلسی|1403|ک=بحارالانوار|ص=131|ج=۱}}</ref> [[امام جعفر صادق|امام صادق]] به بطالت گذراندن وقت را سبب زیان به فرد و نزدیکان او می‌داند.<ref>{{پک|مفضل بن عمر|بی‌تا|ک=توحید المفضل|ص=87}}</ref>


در دنیای امروز از دیدگاه جامعه‌شناسان، افراد از طریق فعالیت‌های فراغتی، خود را نشان داده و هویت‌شان را بروز می‌دهند. انتخاب‌های آنها در چگونگی گذراندن اوقات فراغت، نشان‌دهندهٔ ارزش‌ها، سلیقه و علایق آنها است. به عبارت دیگر، نوع تفریحی که هر کس انتخاب می‌کند، آینهٔ فرهنگ و جایگاه اجتماعی او به‌شمار می‌رود.<ref>{{پک|ذکایی|1391|ک=فراغت، مصرف و جامعه|ص=104}}</ref>
در دنیای امروز از دیدگاه جامعه‌شناسان، افراد از طریق فعالیت‌های فراغتی، خود را نشان داده و هویت‌شان را بروز می‌دهند. انتخاب‌های آنها در چگونگی گذراندن اوقات فراغت، نشان‌دهندهٔ ارزش‌ها، سلیقه و علایق آنها است. تفریح یا سرگرمی که هر کس انتخاب می‌کند، آینهٔ فرهنگ و جایگاه اجتماعی او به‌شمار می‌رود.<ref>{{پک|ذکایی|1391|ک=فراغت، مصرف و جامعه|ص=104}}</ref>


== انواع فعالیت‌های فراغتی ==
== انواع فعالیت‌های فراغتی ==
خط ۲۴: خط ۲۴:
* '''آموزشی''': [[کتاب‌خوانی]]، شرکت در دوره‌های آزاد، یادگیری زبان جدید، حل جدول، [[شطرنج]] و [[بازی فکری|بازی‌های فکری]] که موجب تقویت توانایی‌های شناختی و افزایش آگاهی می‌شوند.
* '''آموزشی''': [[کتاب‌خوانی]]، شرکت در دوره‌های آزاد، یادگیری زبان جدید، حل جدول، [[شطرنج]] و [[بازی فکری|بازی‌های فکری]] که موجب تقویت توانایی‌های شناختی و افزایش آگاهی می‌شوند.
* '''ارتباطی''': دیدار با دوستان و [[خانواده]]، شرکت در انجمن‌های داوطلبانه، محافل مذهبی و فرهنگی، [[گردشگری]] گروهی که به بهبود روابط بین‌فردی و احساس تعلق اجتماعی می‌انجامد.
* '''ارتباطی''': دیدار با دوستان و [[خانواده]]، شرکت در انجمن‌های داوطلبانه، محافل مذهبی و فرهنگی، [[گردشگری]] گروهی که به بهبود روابط بین‌فردی و احساس تعلق اجتماعی می‌انجامد.
* '''آرامشی''': [[مدیتیشن]]، [[یوگا]]، [[طبیعت‌گردی]] انفرادی، گوش‌دادن به [[موسیقی]] ملایم که برای کاهش [[استرس]] و دستیابی به تعادل روانی، سودمند هستند.
* '''آرامشی''': [[مدیتیشن]]، [[یوگا]]، [[طبیعت‌گردی]] انفرادی، گوش‌دادن به [[موسیقی]] ملایم که برای کاهش [[استرس]] و دستیابی به تعادل روانی، سودمند هستند.<ref name=":024">{{پک|محمدی|زارع|۱۳۹۲|ک=مطالعات جامعه‌شناختی|ف=تبیین جامعه‌شناختی رابطه‏ اوقات فراغت و اشکال جدید سرمایه|ص=۱۴۲}}</ref><ref name=":027">{{پک|بانکی‌پور فرد|ربانی اصفهانی|۱۳۹۳|ک=پژوهش‌های حوزه و دانشگاه|ف=سبک گذران اوقات فراغت از دیدگاه اندیشمندان علوم اجتماعی و آموزه‌های اسلامی|ص=۱۱۱}}</ref>


=== فواید ===
=== فواید ===
خط ۳۵: خط ۳۵:
* '''تقویت سرمایه اجتماعی''': مشارکت در فعالیت‌های گروهی فراغتی، اعتماد و همکاری میان افراد جامعه را بالا می‌برد و شبکه‌های حمایتی اجتماعی را مستحکم‌تر می‌سازد.
* '''تقویت سرمایه اجتماعی''': مشارکت در فعالیت‌های گروهی فراغتی، اعتماد و همکاری میان افراد جامعه را بالا می‌برد و شبکه‌های حمایتی اجتماعی را مستحکم‌تر می‌سازد.
* '''کاهش آسیب‌های اجتماعی''': جامعه‌ای که برای فراغت سالم شهروندان خود برنامه‌ریزی کند، از گرایش به رفتارهای پرخطر، [[اعتیاد]]، [[خشونت]] و [[بزهکاری]] جلوگیری می‌کند و زمینه‌های [[امید]] و [[نشاط]] را در [[نسل جوان]] گسترش می‌دهد.
* '''کاهش آسیب‌های اجتماعی''': جامعه‌ای که برای فراغت سالم شهروندان خود برنامه‌ریزی کند، از گرایش به رفتارهای پرخطر، [[اعتیاد]]، [[خشونت]] و [[بزهکاری]] جلوگیری می‌کند و زمینه‌های [[امید]] و [[نشاط]] را در [[نسل جوان]] گسترش می‌دهد.
* '''بهره‌وری اقتصادی''': تمدن بشری حاصل فراغت و زمان آزاد انسان‌ها است؛ تمام دستاوردهای رفاهی بشر، زادهٔ اوقات فراغت است و بهره‌وری در اقتصاد، ارتباط مستقیمی با فراغت و آسایش انسان‌ها دارد. زمانی که فردی از دغدغهٔ معیشت رها شود، می‌تواند به اندیشهٔ والاتر دست یابد.<ref>{{پک|پژمان|۱۳۸۸|ک=ماهنامه گزارش|ف=نگاهی متفاوت به پدیده اوقات فراغت: فراغت، بیکاری نیست|ص=۶۲}}</ref>


== چالش‌های بهره‌مندی از اوقات فراغت ==
== چالش‌های بهره‌مندی از اوقات فراغت ==
خط ۴۷: خط ۴۸:
* '''تنوع در فعالیت‌ها''': ترکیب فعالیت‌های جسمی، ذهنی و اجتماعی از یکنواختی جلوگیری کرده و نیازهای گوناگون انسان را پاسخ می‌دهد.
* '''تنوع در فعالیت‌ها''': ترکیب فعالیت‌های جسمی، ذهنی و اجتماعی از یکنواختی جلوگیری کرده و نیازهای گوناگون انسان را پاسخ می‌دهد.
* '''عدالت در دسترسی''': ایجاد پارک‌ها، مراکز ورزشی ارزان‌قیمت، [[کتابخانه عمومی|کتابخانه‌های عمومی]] و کارگاه‌های هنری، امکان بهره‌مندی همه اقشار از فراغت سالم را فراهم می‌آورند.
* '''عدالت در دسترسی''': ایجاد پارک‌ها، مراکز ورزشی ارزان‌قیمت، [[کتابخانه عمومی|کتابخانه‌های عمومی]] و کارگاه‌های هنری، امکان بهره‌مندی همه اقشار از فراغت سالم را فراهم می‌آورند.
* '''تربیت از کودکی''': خانواده‌ها و مدارس می‌توانند کودکان را با مهارت‌های انتخاب و برنامه‌ریزی فراغت آشنا کنند تا در بزرگ‌سالی، بتوانند از اوقات آزاد خود بهترین استفاده را ببرند.
* '''تربیت از کودکی''': خانواده‌ها و مدارس می‌توانند کودکان را با مهارت‌های انتخاب و برنامه‌ریزی فراغت آشنا کنند تا در بزرگ‌سالی، بتوانند از اوقات آزاد خود بهترین استفاده را ببرند.<ref name=":023">{{پک|خواجه‌نوری|هاشمی‌نیا|۱۳۸۹|ک=مجله علوم اجتماعی دانشکده ادبیات وعلوم انسانی دانشگاه فردوسی مشهد|ف=رابطه اوقات فراغت و بزهکاری نمونه مورد مطالعه: دانش آموزان دبیرستانی شهر شیراز|ص=۵۲}}</ref>
* '''توازن بین فراغت و تعهدات''': توجه همزمان به فراغت و مسئولیت‌های ضروری مانند خانواده و کار، موجب تعادل پویا و پایدار در زندگی می‌شود.
* '''توازن بین فراغت و تعهدات''': توجه همزمان به فراغت و مسئولیت‌های ضروری مانند خانواده و کار، موجب تعادل پویا و پایدار در زندگی می‌شود.


خط ۵۶: خط ۵۷:
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=اباذری|نام۱=یوسفعلی|تاریخ=1384|عنوان=رویکردهای نظری خرید: از جامعه‌شناسی تا مطالعات فرهنگی|پیوند=https://www.sid.ir/paper/416766/fa|ژورنال=نامه علوم اجتماعی|دوره=11|شماره=3|نام۲=عباس|نام خانوادگی۲=کاظمی}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=اباذری|نام۱=یوسفعلی|تاریخ=1384|عنوان=رویکردهای نظری خرید: از جامعه‌شناسی تا مطالعات فرهنگی|پیوند=https://www.sid.ir/paper/416766/fa|ژورنال=نامه علوم اجتماعی|دوره=11|شماره=3|نام۲=عباس|نام خانوادگی۲=کاظمی}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=افروز|نام=غلامعلی|عنوان=مباحثی در روان‌شناختی و تربیت کودکان و نوجوانان|سال=1384|مکان=تهران|ناشر=انجمن اولیا و مربیان جمهوری اسلامی ایران}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=افروز|نام=غلامعلی|عنوان=مباحثی در روان‌شناختی و تربیت کودکان و نوجوانان|سال=1384|مکان=تهران|ناشر=انجمن اولیا و مربیان جمهوری اسلامی ایران}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=بانکی‌پور فرد|نام۱=امیرحسین|تاریخ=۱۳۹۳|عنوان=سبک گذران اوقات فراغت از دیدگاه اندیشمندان علوم اجتماعی و آموزه‌های اسلامی|پیوند=https://iss.razavi.ac.ir/article_785.html|ژورنال=پژوهش‌های اجتماعی اسلامی|دوره=۲۰|شماره=۱۰۰|نام۲=حوریه|نام خانوادگی۲=ربانی اصفهانی}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=پژمان|نام۱=نوید|تاریخ=۱۳۸۸|عنوان=نگاهی متفاوت به پدیده اوقات فراغت: فراغت، بیکاری نیست|پیوند=https://ensani.ir/fa/article/296180/%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D9%85%D8%AA%D9%81%D8%A7%D9%88%D8%AA-%D8%A8%D9%87-%D9%BE%D8%AF%DB%8C%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D9%88%D9%82%D8%A7%D8%AA-%D9%81%D8%B1%D8%A7%D8%BA%D8%AA-%D9%81%D8%B1%D8%A7%D8%BA%D8%AA-%D8%A8%DB%8C%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%86%DB%8C%D8%B3%D8%AA|ژورنال=ماهنامه گزارش|شماره=۲۰۹}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=جعفرزاده‌پور|نام۱=فروزنده|تاریخ=۱۳۹۹|عنوان=بررسی چگونگی رابطه بین مدت گذران فراغت مجازی و تغییر در روابط نسلی|پیوند=https://qjsd.scu.ac.ir/article_16739.html|ژورنال=توسعه اجتماعی|شماره=۱|دوره=۱۵}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=چنی|نام=دیوید|عنوان=سبک زندگی|سال=1382|مکان=تهران|ناشر=وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی|مترجم=حسن چاوشیان}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=چنی|نام=دیوید|عنوان=سبک زندگی|سال=1382|مکان=تهران|ناشر=وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی|مترجم=حسن چاوشیان}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=خواجه‌نوری|نام۱=بیژن|تاریخ=۱۳۸۹|عنوان=رابطه اوقات فراغت و بزهکاری نمونه مورد مطالعه: دانش آموزان دبیرستانی شهر شیراز|پیوند=https://social.um.ac.ir/article_24984.html|ژورنال=مجله علوم اجتماعی دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه فردوسی مشهد|دوره=۷|شماره=۱|نام۲=فاطمه|نام خانوادگی۲=هاشمی‌نیا}}
* {{یادکرد وب|عنوان=لغت‌نامه|نشانی=https://dehkhoda.ut.ac.ir/fa/dictionary/%25D9%2581%25D8%25B1%25D8%25A7%25D8%25BA%25D8%25AA|تاریخ بازبینی=2 مرداد 1405|وبگاه=وب‌سایت مؤسسه لغت‌نامه دهخدا|نام خانوادگی۱=دهخدا|نام۱=علی‌اکبر}}
* {{یادکرد وب|عنوان=لغت‌نامه|نشانی=https://dehkhoda.ut.ac.ir/fa/dictionary/%25D9%2581%25D8%25B1%25D8%25A7%25D8%25BA%25D8%25AA|تاریخ بازبینی=2 مرداد 1405|وبگاه=وب‌سایت مؤسسه لغت‌نامه دهخدا|نام خانوادگی۱=دهخدا|نام۱=علی‌اکبر}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=ذکایی|نام=محمدسعید|عنوان=فراغت، مصرف و جامعه|سال=1391|مکان=تهران|ناشر=تیسا}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=ذکایی|نام=محمدسعید|عنوان=فراغت، مصرف و جامعه|سال=1391|مکان=تهران|ناشر=تیسا}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=ساروخانی|نام=باقر|عنوان=دائرةالمعارف علوم اجتماعی|سال=1370|مکان=تهران|ناشر=موسسه کیهان}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=ساروخانی|نام=باقر|عنوان=دائرةالمعارف علوم اجتماعی|سال=1370|مکان=تهران|ناشر=موسسه کیهان}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=سنایی|نام۱=نقی|تاریخ=1392|عنوان=هندسه مفهومی اوقات فراغت با رویکرد جامعه‌شناختی، روان‌شناختی و اخلاقی|پیوند=https://ensani.ir/fa/article/325836/هندسة-مفهومی-اوقات-فراغت-با-رویکرد-جامعه-شناختی-روان-شناختی-اخلاقی|ژورنال=معرفت اخلاقی|شماره=13}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=سنایی|نام۱=نقی|تاریخ=1392|عنوان=هندسه مفهومی اوقات فراغت با رویکرد جامعه‌شناختی، روان‌شناختی و اخلاقی|پیوند=https://ensani.ir/fa/article/325836/هندسة-مفهومی-اوقات-فراغت-با-رویکرد-جامعه-شناختی-روان-شناختی-اخلاقی|ژورنال=معرفت اخلاقی|شماره=13}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=فکوهی|نام۱=ناصر|تاریخ=۱۳۸۲|عنوان=اوقات فراغت و شکل‌گیری شخصیت فرهنگی|پیوند=https://www.ensani.ir/fa/article/131638/%D8%A7%D9%88%D9%82%D8%A7%D8%AA-%D9%81%D8%B1%D8%A7%D8%BA%D8%AA-%D9%88-%D8%B4%DA%A9%D9%84-%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D8%B4%D8%AE%D8%B5%DB%8C%D8%AA-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF%DB%8C-%D9%86%D9%85%D9%88%D9%86%D9%87-%D9%85%D9%88%D8%B1%D8%AF%DB%8C-%D8%AF%D9%88-%D8%AF%D8%A8%DB%8C%D8%B1%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%AE%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%B4%D9%87%D8%B1-%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86|ژورنال=نامه انسان‌شناسی|شماره=۴|نام۲=فرشته|نام خانوادگی۲=انصاری مهابادی}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=مجلسی|نام=محمدباقر|عنوان=بحارالانوار|سال=1403|مکان=بیروت|ناشر=دار احیاء التراث|پیوند=https://lib.eshia.ir/71860/1/131/ينبغي_للعاقل_إذا_كان_عاقلاً_أن_يكون_له_أربع_ساعات}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=مجلسی|نام=محمدباقر|عنوان=بحارالانوار|سال=1403|مکان=بیروت|ناشر=دار احیاء التراث|پیوند=https://lib.eshia.ir/71860/1/131/ينبغي_للعاقل_إذا_كان_عاقلاً_أن_يكون_له_أربع_ساعات}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=محمدی|نام۱=جمال|تاریخ=۱۳۹۲|عنوان=تبیین جامعه‏‌شناختی رابطه‏ اوقات فراغت و اشکال جدید سرمایه|پیوند=https://jsr.ut.ac.ir/article_56276.html|ژورنال=مطالعات جامعه‌شناختی|دوره=۲۰|شماره=۲|نام۲=معصومه|نام خانوادگی۲=زارع}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=مفضل بن عمر|عنوان=توحید المفضل|مکان=قم|ناشر=مکتبة الداوری|پیوند=https://noorlib.ir/book/view/1452?pageNumber=87&viewType=html|کوشش=کاظم مظفر}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=مفضل بن عمر|عنوان=توحید المفضل|مکان=قم|ناشر=مکتبة الداوری|پیوند=https://noorlib.ir/book/view/1452?pageNumber=87&viewType=html|کوشش=کاظم مظفر}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=مقصودی|نام۱=سوده|تاریخ=1392|عنوان=بررسی نحوه گذران اوقات فراغت و روند تغییرات آن در ایران|پیوند=https://www.sid.ir/paper/841820/fa|ژورنال=کنگره ملی اوقات فراغت و سبک زندگی جوانان|نام۲=زهرا|نام خانوادگی۲=عبدالحسینی|نام۳=زینب|نام خانوادگی۳=سلیمانی}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=مقصودی|نام۱=سوده|تاریخ=1392|عنوان=بررسی نحوه گذران اوقات فراغت و روند تغییرات آن در ایران|پیوند=https://www.sid.ir/paper/841820/fa|ژورنال=کنگره ملی اوقات فراغت و سبک زندگی جوانان|نام۲=زهرا|نام خانوادگی۲=عبدالحسینی|نام۳=زینب|نام خانوادگی۳=سلیمانی}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=واصفیان|نام۱=فرزانه|تاریخ=1393|عنوان=بررسی نحوه گذراندن اوقات فراغت دانشجویان دانشگاه آزاد اردستان|پیوند=https://www.sid.ir/paper/170119/fa#downloadbottom|ژورنال=جامعه‌شناسی مطالعات جوانان|دوره=4|شماره=13|نام۲=محمد|نام خانوادگی۲=باقری|نام۳=شیوا|نام خانوادگی۳=آزادی‌پور}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=واصفیان|نام۱=فرزانه|تاریخ=1393|عنوان=بررسی نحوه گذراندن اوقات فراغت دانشجویان دانشگاه آزاد اردستان|پیوند=https://www.sid.ir/paper/170119/fa#downloadbottom|ژورنال=جامعه‌شناسی مطالعات جوانان|دوره=4|شماره=13|نام۲=محمد|نام خانوادگی۲=باقری|نام۳=شیوا|نام خانوادگی۳=آزادی‌پور}}

نسخهٔ ۶ مرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۲:۴۷

اوقات فراغت؛ زمان آزاد برای انجام فعالیت‌های مورد علاقه.

اوقات فراغت، بخش جدایی‌ناپذیر از زندگی انسان امروزی است که هم فرصتی برای استراحت و رهایی از فشارهای روزمره محسوب می‌شود و هم بستری ارزشمند برای شکوفایی استعدادها، ارتقای کیفیت زندگی و تقویت سلامت روانی و جسمی است. با تغییر فرهنگ و سبک زندگی و افزایش پیچیدگی‌های اجتماعی، مفهوم فراغت از یک زمان خالی به فرصتی پویا برای خودشکوفایی تبدیل شده است.

تعریف

فراغت در لغت به‌معنای آسودگی و رهایی از کار و شغل است[۱] و در اصطلاح به زمان آزاد از کار و فعالیت‌های رسمی یا روزمره گفته می‌شود؛ فرصتی که پس‌از پایان‌دادن به وظایف شغلی باقی می‌ماند و معمولاً با فعالیت‌های دلخواه و آزاد همراه است. در پژوهش‌های علوم اجتماعی و روان‌شناسی، اوقات فراغت به مجموعه‌ای از فعالیت‌های داوطلبانه و غیراجباری گفته می‌شود[۲] که فرد در خارج از ساعات کار، تحصیل و تعهدات ضروری زندگی، برای استراحت، تفریح، سرگرمی یا رشد فردی به آنها می‌پردازد.[۳] برخلاف تصور رایج، فراغت صرفاً به‌معنای بیکاری، بیهودگی[۴] و منفعل بودن نیست،[۵] بلکه فعالیتی هدفمند، انتخابی و مبتنی بر علاقه و انگیزه‌های درونی است.[۶] فراغت، فرصتی برای بازسازی توانایی‌های جسمی و ذهنی و نیز زمینه‌ای برای تجربه‌های نو و یادگیری مداوم به‌شمار می‌رود.[۷]

تاریخچه

فراغت در دورۀ باستان اختصاص به طبقهٔ اشراف داشت و در قرون وسطی تحت تأثیر مسیحیت رنگ‌وبوی دینی داشت؛ اما با آغاز مدرنیته رابطهٔ کار و اوقات فراغت دچار تحول اساسی شد و اوقات فراغت به‌مثابه زمان تلف‌شده و کار به‌عنوان ارزش تلقی شد.[۸] مفهوم فراغت پس‌از انقلاب صنعتی و با رشد فناوری، توجه جامعه‌شناسان را برانگیخت و به شاخه‌های تخصصی مانند جامعه‌شناسی اوقات فراغت انجامید. فراغت از این دیدگاه، پدیده‌ای نوین و محصول جدایی کار از خانه، تقسیم کار اجتماعی و پیشرفت‌های صنعتی است که به انسان فرصتی کوتاه برای رهایی از نظم مدرن می‌دهد؛ از این‌رو، با تمدن صنعتی پیوندی ناگسستنی دارد و با بیکاری در دوره‌های پیشین قابل مقایسه نیست.[۹]

سیر تحولات اوقات فراغت در ایران نیز نشان‌دهندهٔ آن است که این امر در ایران یک امر عمومی و اجتماعی تلقی می‌شده است و به‌مرور زمان به حوزهٔ خصوصی زندگی راه پیدا کرده است و در ایران معاصر دارای ویژگی‌هایی مانند خانگی، رسانه‌ای، طبقاتی و فردی شده است.[۱۰]

اهمیت

در برخی رویکردهای نظری، اوقات فراغت به‌عنوان دنباله‌ای بر کار تعریف شده و به‌دلیل نقش فزایندهٔ آن در جوامع مدرن، امروزه فراغت به‌عنوان پدیده‌ای مستقل و شایستهٔ مطالعهٔ جدی مورد توجه قرار گرفته است.[۱۱] اهمیت این پدیده به‌حدی است که به‌عنوان یکی از ارکان سبک زندگی،[۱۲] در طبقه‌بندی اقشار جامعه نیز کاربرد یافته است.[۱۳] جامعه‌شناسان با بهره‌گیری از شاخص‌های تفریحی و عادت‌واره‌های مصرفی مانند نوع موسیقی، انتخاب رستوران‌ها یا سبک‌های ورزشی مورد علاقه، به تحلیل و طبقه‌بندی افراد و فرهنگ آن‌ها می‌پردازند. مفاهیمی نظیر فرهنگ توده‌ای عامه‌پسند در برابر فرهنگ نخبگانی نیز برآمده از همین رهیافت طبقه‌بندی است.[۱۴][۱۵]

در اسلام به اختصاص زمان برای فراغت و تفریح، سفارش شده است.[۱۶] بر اساس برخی روایات اسلامی، از نشانه‌های عقل آن است که فرد اوقات روزانهٔ خود را به چهار بخش تقسیم کند؛ بخشی را به راز و نیاز با خدا، زمانی را به حسابرسی کارهای خود، اوقاتی را به فراگیری امور دینی و بخشی را به تفریح و بهره‌مندی از زیبایی‌های دنیا بپردازد.[۱۷] امام صادق به بطالت گذراندن وقت را سبب زیان به فرد و نزدیکان او می‌داند.[۱۸]

در دنیای امروز از دیدگاه جامعه‌شناسان، افراد از طریق فعالیت‌های فراغتی، خود را نشان داده و هویت‌شان را بروز می‌دهند. انتخاب‌های آنها در چگونگی گذراندن اوقات فراغت، نشان‌دهندهٔ ارزش‌ها، سلیقه و علایق آنها است. تفریح یا سرگرمی که هر کس انتخاب می‌کند، آینهٔ فرهنگ و جایگاه اجتماعی او به‌شمار می‌رود.[۱۹]

انواع فعالیت‌های فراغتی

فعالیت‌های فراغتی به چند دسته اصلی تقسیم می‌شود:

فواید

از منظر فردی

  • بهبود سلامت روان: فعالیت‌های فراغتی، با کاهش سطح کورتیزول (هورمون استرس)، به کاهش اضطراب، افسردگی و فرسودگی شغلی کمک می‌کنند. مطالعه‌ها نشان داده‌اند که حتی ۲۰ دقیقه فعالیت فراغتی منظم در روز، موجب افزایش احساس شادکامی و رضایت از زندگی می‌شود.
  • تقویت مهارت‌های شناختی: بازی‌های فکری، مطالعه و هنر، انعطاف‌پذیری مغز را افزایش داده و از زوال عقل در سالمندی پیشگیری می‌کنند.
  • افزایش بهره‌وری و خلاقیت: فراغت، مغز را از فشارهای تکراری می‌رهاند و به آن فرصت می‌دهد تا ایده‌های نو و راه‌حل‌های خلاقانه برای مسائل کاری و شخصی بیابد.

از منظر اجتماعی

  • تقویت سرمایه اجتماعی: مشارکت در فعالیت‌های گروهی فراغتی، اعتماد و همکاری میان افراد جامعه را بالا می‌برد و شبکه‌های حمایتی اجتماعی را مستحکم‌تر می‌سازد.
  • کاهش آسیب‌های اجتماعی: جامعه‌ای که برای فراغت سالم شهروندان خود برنامه‌ریزی کند، از گرایش به رفتارهای پرخطر، اعتیاد، خشونت و بزهکاری جلوگیری می‌کند و زمینه‌های امید و نشاط را در نسل جوان گسترش می‌دهد.
  • بهره‌وری اقتصادی: تمدن بشری حاصل فراغت و زمان آزاد انسان‌ها است؛ تمام دستاوردهای رفاهی بشر، زادهٔ اوقات فراغت است و بهره‌وری در اقتصاد، ارتباط مستقیمی با فراغت و آسایش انسان‌ها دارد. زمانی که فردی از دغدغهٔ معیشت رها شود، می‌تواند به اندیشهٔ والاتر دست یابد.[۲۲]

چالش‌های بهره‌مندی از اوقات فراغت

با وجود اهمیت انکارناپذیر فراغت، بسیاری از افراد به دلایل گوناگون نمی‌توانند از این فرصت بهینه استفاده کنند:

  • فشار کاری و کمبود زمان: در جوامع صنعتی و پرشتاب، بسیاری از مردم به دلیل کارهای چندگانه و حجم بالای وظایف، وقت کافی برای فراغت ندارند.
  • وابستگی به ابزارهای دیجیتال: استفاده بی‌مهار از گوشی‌های هوشمند و شبکه‌های اجتماعی، فراغت واقعی را به فراغت مجازی و گاه اتلاف وقت تبدیل کرده است و از غنای تجربه‌های حقیقی می‌کاهد.
  • نابرابری اقتصادی: هزینه‌های فعالیت‌های فراغتی مانند باشگاه‌ها، سفرها و کلاس‌های هنری برای اقشار کم‌درآمد محدودیت ایجاد می‌کند و دسترسی به فراغت را به یک امتیاز طبقاتی بدل می‌سازد.
  • نداشتن مهارت: بسیاری از افراد نمی‌دانند چگونه وقت آزاد خود را به نحو مطلوب پر کنند و به سرگرمی‌های منفعلانه مانند تماشای تلویزیون روی می‌آورند که اثربخشی چندانی ندارد.

بهینه‌سازی اوقات فراغت

  • برنامه‌ریزی آگاهانه: اختصاص زمانی مشخص در روز یا هفته به فعالیت‌های دلخواه، به تداوم و اثربخشی آن کمک می‌کند.
  • تنوع در فعالیت‌ها: ترکیب فعالیت‌های جسمی، ذهنی و اجتماعی از یکنواختی جلوگیری کرده و نیازهای گوناگون انسان را پاسخ می‌دهد.
  • عدالت در دسترسی: ایجاد پارک‌ها، مراکز ورزشی ارزان‌قیمت، کتابخانه‌های عمومی و کارگاه‌های هنری، امکان بهره‌مندی همه اقشار از فراغت سالم را فراهم می‌آورند.
  • تربیت از کودکی: خانواده‌ها و مدارس می‌توانند کودکان را با مهارت‌های انتخاب و برنامه‌ریزی فراغت آشنا کنند تا در بزرگ‌سالی، بتوانند از اوقات آزاد خود بهترین استفاده را ببرند.[۲۳]
  • توازن بین فراغت و تعهدات: توجه همزمان به فراغت و مسئولیت‌های ضروری مانند خانواده و کار، موجب تعادل پویا و پایدار در زندگی می‌شود.

پانویس

  1. ↑ دهخدا، «فراغت»، وب‌سایت مؤسسه لغت‌نامه دهخدا.
  2. ↑ سنایی، «هندسه مفهومی اوقات فراغت»، معرفت اخلاقی، ۹۷.
  3. ↑ افروز، مباحثی در روان‌شناختی و تربیت کودکان و نوجوانان، ۱۲۴-۱۲۳.
  4. ↑ پژمان، «نگاهی متفاوت به پدیده اوقات فراغت: فراغت، بیکاری نیست»، ماهنامه گزارش، ۶۲.
  5. ↑ جعفرزاده‌پور، «بررسی چگونگی رابطه بین مدت گذران فراغت مجازی و تغییر در روابط نسلی»، توسعه اجتماعی، ۲۰۹.
  6. ↑ واصفیان، باقری و آزادی‌پور، «بررسی نحوه گذراندن اوقات فراغت دانشجویان دانشگاه آزاد اردستان»، جامعه‌شناسی مطالعات جوانان، ۱۴۶.
  7. ↑ ساروخانی، دائرةالمعارف علوم اجتماعی، ۱:‎ ۸۳۴.
  8. ↑ سنایی، «هندسه مفهومی اوقات فراغت»، معرفت اخلاقی، ۹۷.
  9. ↑ فکوهی و انصاری مهابادی، «اوقات فراغت و شکل‌گیری شخصیت فرهنگی»، نامه انسان‌شناسی، ۶۲.
  10. ↑ مقصودی، عبدالحسینی و سلیمانی، «بررسی نحوه گذران اوقات فراغت و روند تغییرات آن در ایران»، کنگره ملی اوقات فراغت و سبک زندگی جوانان، ۶۷۳.
  11. ↑ پژمان، «نگاهی متفاوت به پدیده اوقات فراغت: فراغت، بیکاری نیست»، ماهنامه گزارش، ۶۳-۶۲.
  12. ↑ جعفرزاده‌پور، «بررسی چگونگی رابطه بین مدت گذران فراغت مجازی و تغییر در روابط نسلی»، توسعه اجتماعی، ۱۹۱.
  13. ↑ اباذری و کاظمی، «رویکردهای نظری خرید: از جامعه‌شناسی تا مطالعات فرهنگی»، نامه علوم اجتماعی، ۱۶-۱۲.
  14. ↑ چنی، سبک زندگی، ۱۱۳-۱۱۱.
  15. ↑ چنی، سبک زندگی، 1382ش، ص111-113.
  16. ↑ بانکی‌پور فرد و ربانی اصفهانی، «ایران‌پدیا یا ویکی‌پدیا، مساله این است»، پژوهش‌های حوزه و دانشگاه، ۱۰۵-۱۰۴.
  17. ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۱:‎ ۱۳۱.
  18. ↑ مفضل بن عمر، توحید المفضل، ۸۷.
  19. ↑ ذکایی، فراغت، مصرف و جامعه، ۱۰۴.
  20. ↑ محمدی و زارع، «تبیین جامعه‌شناختی رابطه‏ اوقات فراغت و اشکال جدید سرمایه»، مطالعات جامعه‌شناختی، ۱۴۲.
  21. ↑ بانکی‌پور فرد و ربانی اصفهانی، «سبک گذران اوقات فراغت از دیدگاه اندیشمندان علوم اجتماعی و آموزه‌های اسلامی»، پژوهش‌های حوزه و دانشگاه، ۱۱۱.
  22. ↑ پژمان، «نگاهی متفاوت به پدیده اوقات فراغت: فراغت، بیکاری نیست»، ماهنامه گزارش، ۶۲.
  23. ↑ خواجه‌نوری و هاشمی‌نیا، «رابطه اوقات فراغت و بزهکاری نمونه مورد مطالعه: دانش آموزان دبیرستانی شهر شیراز»، مجله علوم اجتماعی دانشکده ادبیات وعلوم انسانی دانشگاه فردوسی مشهد، ۵۲.

منابع

برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=اوقات_فراغت&oldid=69551»