ویرایش جزئی |
|||
| خط ۳۵: | خط ۳۵: | ||
== تاریخچه == | == تاریخچه == | ||
هنر خامهدوزی قدمتی دیرینه دارد و ابداع آن به دورهٔ اشکانی و ساسانی در | هنر خامهدوزی قدمتی دیرینه دارد و ابداع آن به دورهٔ اشکانی و ساسانی در منطقه امروزی سیستان و بلوچستان بازمیگردد.<ref>کرمانی، جغرافیای نیمروز، 1374ش، ص93.</ref> در این منطقه، دختران از [[نوجوانی]] این هنر را در [[خانه]] از مادران خود میآموختند و با ظرافت تمام، بخش مهمی از جهیزیهشان را خود میدوختند. این کار افزونبر آمادهسازی مقدمات ازدواج، به تأمین هزینههای [[خانواده]] نیز کمک میکرد.<ref>[https://civilica.com/doc/1856723/ قاسمی و دیگران، «بررسی تکنیکهای دوخت و معرفی نقوش رایج خمکدوزی در پوشاک معاصر»، 1402ش، ص3.]</ref> | ||
در [[افغانستان]]، این هنر با نام خامکدوزی شناخته میشود<ref>[https://khamakshop.com/خامک-دوزی،-هنر-اصیل-زنان-افغانستان/ صادقی، «خامکدوزی افغانستان، هنر اصیل زنان این مرز و بوم»، وبسایت مجلۀ خامک.]</ref> و برخی پژوهشگران سابقهٔ آن را به ۶۰۰۰ سال پیش نسبت میدهند.<ref>[https://www.awna.af/?p=37007 ابراهیمی، «خامکدوزی هنر دستان زنان افغانستانی؛ بازتابدهندۀ هویت فرهنگی»، خبرگزاری بانوان افغانستان.]</ref> آنها خامکدوزی در افغانستان را به صنعت ابریشم این کشور پیوند زده و بر این باورند که نخستین نوشتههای اسلامی، افغانستان امروزی را بهترین مکان برای تولید محصولات ابریشمی معرفی کردهاند.<ref>کرمانی، جغرافیای نیمروز، 1374ش، ص93.</ref> خامکدوزی در سراسر افغانستان رواج دارد، اما در شهرهای [[هرات]]، [[قندهار]]، [[مزارشریف]]، [[بامیان]]، [[غور]] و [[غزنی]] از شهرت بیشتری برخوردار است.<ref>[https://www.awna.af/?p=37007 ابراهیمی، «خامکدوزی هنر دستان زنان افغانستانی؛ بازتابدهندۀ هویت فرهنگی»، خبرگزاری بانوان افغانستان.]</ref> این هنر ظریف زنانه در میان اقوام مختلف افغانستان، بهویژه | در [[افغانستان]]، این هنر با نام خامکدوزی شناخته میشود<ref>[https://khamakshop.com/خامک-دوزی،-هنر-اصیل-زنان-افغانستان/ صادقی، «خامکدوزی افغانستان، هنر اصیل زنان این مرز و بوم»، وبسایت مجلۀ خامک.]</ref> و برخی پژوهشگران سابقهٔ آن را به ۶۰۰۰ سال پیش نسبت میدهند.<ref>[https://www.awna.af/?p=37007 ابراهیمی، «خامکدوزی هنر دستان زنان افغانستانی؛ بازتابدهندۀ هویت فرهنگی»، خبرگزاری بانوان افغانستان.]</ref> آنها خامکدوزی در افغانستان را به صنعت ابریشم این کشور پیوند زده و بر این باورند که نخستین نوشتههای اسلامی، افغانستان امروزی را بهترین مکان برای تولید محصولات ابریشمی معرفی کردهاند.<ref>کرمانی، جغرافیای نیمروز، 1374ش، ص93.</ref> خامکدوزی در سراسر افغانستان رواج دارد، اما در شهرهای [[هرات]]، [[قندهار]]، [[مزارشریف]]، [[بامیان]]، [[غور]] و [[غزنی]] از شهرت بیشتری برخوردار است.<ref>[https://www.awna.af/?p=37007 ابراهیمی، «خامکدوزی هنر دستان زنان افغانستانی؛ بازتابدهندۀ هویت فرهنگی»، خبرگزاری بانوان افغانستان.]</ref> این هنر ظریف زنانه در میان اقوام مختلف افغانستان، بهویژه [[قوم هزاره|هزارهها]]، از اهمیت ویژهای برخوردار است.<ref>[https://khamakshop.com/خامک-دوزی،-هنر-اصیل-زنان-افغانستان/ صادقی، «خامکدوزی افغانستان، هنر اصیل زنان این مرز و بوم»، وبسایت مجلۀ خامک.]</ref> طرحهای خامکدوزی در شهرهای مختلف، با توجه به اختلافات فرهنگی مناطق، تنوع گستردهای یافته است.<ref>[https://www.awna.af/?p=37007 ابراهیمی، «خامکدوزی هنر دستان زنان افغانستانی؛ بازتابدهندۀ هویت فرهنگی»، خبرگزاری بانوان افغانستان.]</ref> | ||
== ابزار و مواد خامهدوزی == | == ابزار و مواد خامهدوزی == | ||
| خط ۷۰: | خط ۷۰: | ||
* '''گل هشتپر''': نماد خورشید که در زبان محلی گل قَتُلمهای نام دارد.<ref>[https://hsi.kashanu.ac.ir/article_113672.html خورسند و درویشی، تبیین مبنای طراحی و ظرفیتهای بصری نقوش هنر خمکدوزی سیستان، 1400ش، ص71.]</ref> | * '''گل هشتپر''': نماد خورشید که در زبان محلی گل قَتُلمهای نام دارد.<ref>[https://hsi.kashanu.ac.ir/article_113672.html خورسند و درویشی، تبیین مبنای طراحی و ظرفیتهای بصری نقوش هنر خمکدوزی سیستان، 1400ش، ص71.]</ref> | ||
در خامکدوزی نقشها دو گونه است: | در خامکدوزی افغانستان، نقشها دو گونه است: | ||
# نقشهایی که برای تاقبندی (اسکلتبندی) بهکار میرود و شامل آوه، چهاربسته، نختک، شبکه، دبست و نباتریز است. | # نقشهایی که برای تاقبندی (اسکلتبندی) بهکار میرود و شامل آوه، چهاربسته، نختک، شبکه، دبست و نباتریز است. | ||
# برخی از نقشها که با استفاده از آن تاقها پر میشود، شامل نختک، تخمک، مارپیچ، لَیس ساده، لیس دودندانه (دندان موش)، لیس چهاردندانه، پشت ماهی و هشتفرق (هشتبرگ) است.<ref>[https://jih-tabriziau.ir/article-1-105-fa.html ابراهیمی و حسامی، «تحلیل نقوش خامکدوزی هرات دیدگاه هندسهٔ فرکتال»، 1399ش، ص5.]</ref> | # برخی از نقشها که با استفاده از آن تاقها پر میشود، شامل نختک، تخمک، مارپیچ، لَیس ساده، لیس دودندانه (دندان موش)، لیس چهاردندانه، پشت ماهی و هشتفرق (هشتبرگ) است.<ref>[https://jih-tabriziau.ir/article-1-105-fa.html ابراهیمی و حسامی، «تحلیل نقوش خامکدوزی هرات دیدگاه هندسهٔ فرکتال»، 1399ش، ص5.]</ref> | ||
| خط ۷۷: | خط ۷۷: | ||
هنرمند خامکدوز با استفاده از نقشهای هندسی و گرهها، نظمی منطقی و متعادل در طرح پدیدمیآورد که وحدت در کثرت و کثرت در وحدت را آشکار میسازد. این هنر نشاندهندهٔ ذهن ظریف و مفهومپرداز زن شرقی و بازتابدهندهٔ هویت فردی و جمعی او است.<ref>[https://www.awna.af/?p=37007 ابراهیمی، «خامکدوزی هنر دستان زنان افغانستانی؛ بازتابدهندۀ هویت فرهنگی»، خبرگزاری بانوان افغانستان.]</ref> | هنرمند خامکدوز با استفاده از نقشهای هندسی و گرهها، نظمی منطقی و متعادل در طرح پدیدمیآورد که وحدت در کثرت و کثرت در وحدت را آشکار میسازد. این هنر نشاندهندهٔ ذهن ظریف و مفهومپرداز زن شرقی و بازتابدهندهٔ هویت فردی و جمعی او است.<ref>[https://www.awna.af/?p=37007 ابراهیمی، «خامکدوزی هنر دستان زنان افغانستانی؛ بازتابدهندۀ هویت فرهنگی»، خبرگزاری بانوان افغانستان.]</ref> | ||
نقوش هندسی به اثر خامکدوزی شده، ابهت و نجابت میبخشند. برای نمونه، لباس عروس و داماد با نقوش متمایز، از سایر لباسها تفکیک میشود. همچنین ظرافت نقوش لباس زنانه، با لطافت خاص خود، از لباس مردانه متمایز است. در این هنر، برای افراد بانفوذ، نقوش پرکاربردتر؛ برای عارفمسلکان، طرحهای ملایمتر؛ و برای انسانهای بدکردار، نقشهای خشنتر تزئین میشده است که از نگاه معنوی و جهانبینی هنرمند خامهدوز حکایت دارد.<ref>[https://jih-tabriziau.ir/article-1-105-fa.html ابراهیمی و حسامی، «تحلیل نقوش خامکدوزی هرات دیدگاه هندسهٔ فرکتال»، 1399ش، ص9-10.]</ref> | نقوش هندسی به اثر خامکدوزی شده، ابهت و نجابت میبخشند. برای نمونه، لباس عروس و داماد با نقوش متمایز، از سایر لباسها تفکیک میشود. همچنین ظرافت نقوش لباس زنانه، با لطافت خاص خود، از لباس مردانه متمایز است. در این هنر، برای افراد بانفوذ، نقوش پرکاربردتر؛ برای عارفمسلکان، طرحهای ملایمتر؛ و برای انسانهای بدکردار، نقشهای خشنتر تزئین میشده است که از نگاه معنوی و جهانبینی هنرمند خامهدوز حکایت دارد.<ref>[https://jih-tabriziau.ir/article-1-105-fa.html ابراهیمی و حسامی، «تحلیل نقوش خامکدوزی هرات دیدگاه هندسهٔ فرکتال»، 1399ش، ص9-10.]</ref> | ||
== کاربردهای خامهدوزی == | == کاربردهای خامهدوزی == | ||
خامهدوزی در فرهنگ مردم سیستان و بلوچستان، جایگاهی ویژه داشته است. در گذشته، قسمت جلوی پیراهن مردانه با ابریشم سفید خامهدوزی تزئین میشد<ref>[http://old.alef.ir/prtefp8f.jh8ezi9bbj.html عمرانی نسب، «پوشاک مردمان سیستان و بلوچستان»، وبسایت الف.]</ref> و این هنر بر روی یقه و کلاه مردان نیز به کار میرفت که نشاندهندهٔ احترام زنان به مردانشان بوده است.<ref>پزشکی، ابریشمدوزیهای ایرانی، 1396ش، ص56.</ref> همچنین یقه و لبهٔ آستین لباس [[حاجی|حجاج]]، پساز بازگشت از سفر [[حج]]، با خامک تزئین میشد.<ref>[https://civilica.com/doc/1856723/ قاسمی و دیگران، «بررسی تکنیکهای دوخت و معرفی نقوش رایج خمکدوزی در پوشاک معاصر»، 1402ش، ص4.]</ref> امروزه از خامهدوزی برای تزئین [[دامن]]، [[شال]]،<ref>[https://honari.com/blog/آموزش-انواع-تکنیک-های-سوزن-دوزی/خامه-دوزی/ «خامهدوزی»، وبسایت هنری.]</ref> چادر، مانتو و روسری،<ref>[https://khamakshop.com/خامک-دوزی،-هنر-اصیل-زنان-افغانستان/ صادقی، «خامکدوزی افغانستان، هنر اصیل زنان این مرز و بوم»، وبسایت مجلۀ خامک.]</ref> عرقچین، لباس عروس و داماد،<ref>[https://jih-tabriziau.ir/article-1-105-fa.html ابراهیمی و حسامی، «تحلیل نقوش خامکدوزی هرات دیدگاه هندسهٔ فرکتال»، 1399ش، ص4.]</ref> رومیزی، روبالشتی، پتو، کوسن، [[جانماز]]، وسایل دکوری منزل،<ref>[https://honari.com/blog/آموزش-انواع-تکنیک-های-سوزن-دوزی/خامه-دوزی/ «خامهدوزی»، وبسایت هنری.]</ref> روی پارچهٔ توری، پرده، پارچههای تزئینی [[جهیزیه]]، دستمال،<ref>[https://khamakshop.com/خامک-دوزی،-هنر-اصیل-زنان-افغانستان/ صادقی، «خامکدوزی افغانستان، هنر اصیل زنان این مرز و بوم»، وبسایت مجلۀ خامک.]</ref> پیشبند، بالش، تشک، واسکت (جلیقه) و روتختی نیز استفاده میشود.<ref>[https://jih-tabriziau.ir/article-1-105-fa.html ابراهیمی و حسامی، «تحلیل نقوش خامکدوزی هرات دیدگاه هندسهٔ فرکتال»، 1399ش، ص3.]</ref> | [[پرونده:خامهدوزی۳.png|جایگزین=روبالشتی خامهدوزی شده|بندانگشتی|روبالشتی خامهدوزی شده]]خامهدوزی در فرهنگ مردم سیستان و بلوچستان، جایگاهی ویژه داشته است. در گذشته، قسمت جلوی پیراهن مردانه با ابریشم سفید خامهدوزی تزئین میشد<ref>[http://old.alef.ir/prtefp8f.jh8ezi9bbj.html عمرانی نسب، «پوشاک مردمان سیستان و بلوچستان»، وبسایت الف.]</ref> و این هنر بر روی یقه و کلاه مردان نیز به کار میرفت که نشاندهندهٔ احترام زنان به مردانشان بوده است.<ref>پزشکی، ابریشمدوزیهای ایرانی، 1396ش، ص56.</ref> همچنین یقه و لبهٔ آستین لباس [[حاجی|حجاج]]، پساز بازگشت از سفر [[حج]]، با خامک تزئین میشد.<ref>[https://civilica.com/doc/1856723/ قاسمی و دیگران، «بررسی تکنیکهای دوخت و معرفی نقوش رایج خمکدوزی در پوشاک معاصر»، 1402ش، ص4.]</ref> امروزه از خامهدوزی برای تزئین [[دامن]]، [[شال]]،<ref>[https://honari.com/blog/آموزش-انواع-تکنیک-های-سوزن-دوزی/خامه-دوزی/ «خامهدوزی»، وبسایت هنری.]</ref> چادر، مانتو و روسری،<ref>[https://khamakshop.com/خامک-دوزی،-هنر-اصیل-زنان-افغانستان/ صادقی، «خامکدوزی افغانستان، هنر اصیل زنان این مرز و بوم»، وبسایت مجلۀ خامک.]</ref> عرقچین، لباس عروس و داماد،<ref>[https://jih-tabriziau.ir/article-1-105-fa.html ابراهیمی و حسامی، «تحلیل نقوش خامکدوزی هرات دیدگاه هندسهٔ فرکتال»، 1399ش، ص4.]</ref> رومیزی، روبالشتی، پتو، کوسن، [[جانماز]]، وسایل دکوری منزل،<ref>[https://honari.com/blog/آموزش-انواع-تکنیک-های-سوزن-دوزی/خامه-دوزی/ «خامهدوزی»، وبسایت هنری.]</ref> روی پارچهٔ توری، پرده، پارچههای تزئینی [[جهیزیه]]، دستمال،<ref>[https://khamakshop.com/خامک-دوزی،-هنر-اصیل-زنان-افغانستان/ صادقی، «خامکدوزی افغانستان، هنر اصیل زنان این مرز و بوم»، وبسایت مجلۀ خامک.]</ref> پیشبند، بالش، تشک، واسکت (جلیقه) و روتختی نیز استفاده میشود.<ref>[https://jih-tabriziau.ir/article-1-105-fa.html ابراهیمی و حسامی، «تحلیل نقوش خامکدوزی هرات دیدگاه هندسهٔ فرکتال»، 1399ش، ص3.]</ref> | ||
خامهدوزی بهعنوان میراثی فرهنگی،<ref>[https://www.beytoote.com/art/handicrafts/afghan8-handicrafts.html «صنایع دستی افغانستان»، وبسایت بیتوته.]</ref> از نسلی به نسل دیگر توسط خانوادهها منتقل میشود و دختران از [[کودکی]] این هنر را از مادران خود میآموزند. در برخی مناطق افغانستان، براساس رسوم کهن، دختران پیشاز نامزدی، لباس شب عقد داماد را خامکدوزی میکنند تا حاصل هنرمندی خود را در شب آغازین زندگی مشترک بر تن همسر آیندهشان ببینند.<ref>[https://jih-tabriziau.ir/article-1-105-fa.html ابراهیمی و حسامی، «تحلیل نقوش خامکدوزی هرات دیدگاه هندسهٔ فرکتال»، 1399ش، ص4.]</ref> | خامهدوزی بهعنوان میراثی فرهنگی،<ref>[https://www.beytoote.com/art/handicrafts/afghan8-handicrafts.html «صنایع دستی افغانستان»، وبسایت بیتوته.]</ref> از نسلی به نسل دیگر توسط خانوادهها منتقل میشود و دختران از [[کودکی]] این هنر را از مادران خود میآموزند. در برخی مناطق افغانستان، براساس رسوم کهن، دختران پیشاز نامزدی، لباس شب عقد داماد را خامکدوزی میکنند تا حاصل هنرمندی خود را در شب آغازین زندگی مشترک بر تن همسر آیندهشان ببینند.<ref>[https://jih-tabriziau.ir/article-1-105-fa.html ابراهیمی و حسامی، «تحلیل نقوش خامکدوزی هرات دیدگاه هندسهٔ فرکتال»، 1399ش، ص4.]</ref> | ||
| خط ۸۷: | خط ۸۶: | ||
خامهدوزی افزون بر جنبهٔ هنری، کارکردهای فردی، اجتماعی و اقتصادی دارد که ازجمله میتوان به ایجاد آرامش روانی در شرایط بحرانی،<ref>[https://fa2.ifilmtv.ir/News/Content/64222/هنرمندان-افغانستانی-با-کمترین-امکانات-بیشترین-خلاقیت-را-خلق-می-کنند?شب-صنایع-دستی «ششمین شب از هفته هنر افغانستان با عنوان شب صنایع دستی برگزار شد»، وبسایت آیفیلم2.]</ref> تقویت اعتمادبهنفس زنان محروم،<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/50439 «صنایع دستی افغانستان؛ هنری که حامی دارد و به بازار»، وبسایت شفقنا.]</ref><ref>[https://www.awna.af/?p=37007 ابراهیمی، «خامکدوزی هنر دستان زنان افغانستانی؛ بازتابدهندۀ هویت فرهنگی»، خبرگزاری بانوان افغانستان.]</ref>معرفی فرهنگ بومی،<ref>[https://fa2.ifilmtv.ir/News/Content/64222/هنرمندان-افغانستانی-با-کمترین-امکانات-بیشترین-خلاقیت-را-خلق-می-کنند?شب-صنایع-دستی «ششمین شب از هفته هنر افغانستان با عنوان شب صنایع دستی برگزار شد»، وبسایت آیفیلم2.]</ref> درآمدزایی و صادرات صنایع دستی و رونق [[گردشگری]] اشاره کرد.<ref>[https://khamakshop.com/خامک-دوزی،-هنر-اصیل-زنان-افغانستان/ صادقی، «خامکدوزی افغانستان، هنر اصیل زنان این مرز و بوم»، وبسایت مجلۀ خامک.]</ref>[[پرونده:خامهدوزی۲.png|جایگزین= ادیمی - شهر ملی خامه دوزی|بندانگشتی|تابلوی ورودی شهر ادیمی]] | خامهدوزی افزون بر جنبهٔ هنری، کارکردهای فردی، اجتماعی و اقتصادی دارد که ازجمله میتوان به ایجاد آرامش روانی در شرایط بحرانی،<ref>[https://fa2.ifilmtv.ir/News/Content/64222/هنرمندان-افغانستانی-با-کمترین-امکانات-بیشترین-خلاقیت-را-خلق-می-کنند?شب-صنایع-دستی «ششمین شب از هفته هنر افغانستان با عنوان شب صنایع دستی برگزار شد»، وبسایت آیفیلم2.]</ref> تقویت اعتمادبهنفس زنان محروم،<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/50439 «صنایع دستی افغانستان؛ هنری که حامی دارد و به بازار»، وبسایت شفقنا.]</ref><ref>[https://www.awna.af/?p=37007 ابراهیمی، «خامکدوزی هنر دستان زنان افغانستانی؛ بازتابدهندۀ هویت فرهنگی»، خبرگزاری بانوان افغانستان.]</ref>معرفی فرهنگ بومی،<ref>[https://fa2.ifilmtv.ir/News/Content/64222/هنرمندان-افغانستانی-با-کمترین-امکانات-بیشترین-خلاقیت-را-خلق-می-کنند?شب-صنایع-دستی «ششمین شب از هفته هنر افغانستان با عنوان شب صنایع دستی برگزار شد»، وبسایت آیفیلم2.]</ref> درآمدزایی و صادرات صنایع دستی و رونق [[گردشگری]] اشاره کرد.<ref>[https://khamakshop.com/خامک-دوزی،-هنر-اصیل-زنان-افغانستان/ صادقی، «خامکدوزی افغانستان، هنر اصیل زنان این مرز و بوم»، وبسایت مجلۀ خامک.]</ref>[[پرونده:خامهدوزی۲.png|جایگزین= ادیمی - شهر ملی خامه دوزی|بندانگشتی|تابلوی ورودی شهر ادیمی]] | ||
== جایگاه و ثبت جهانی == | == جایگاه و ثبت جهانی == | ||
شهر اَدیمی واقع در شمال سیستان و بلوچستان بهعنوان شهر ملی خامهدوزی در فهرست شهرهای ملی صنایع دستی ثبت شده است.<ref>[https://www.chtn.ir/news/1402052801574/ادیمی-میراث-دار-خامه-دوزی-سیستان کوهکن، «ادیمی؛ میراثدار خامهدوزی سیستان»، خبرگزاری میراث آریا.]</ref> خامهدوزی بهعنوان یکی از [[صنایع دستی]] مهم [[سیستان و بلوچستان]] شناخته میشود و در جشنوارهها و نمایشگاههای صنایع دستی | شهر اَدیمی واقع در شمال سیستان و بلوچستان بهعنوان شهر ملی خامهدوزی در فهرست شهرهای ملی صنایع دستی ثبت شده است.<ref>[https://www.chtn.ir/news/1402052801574/ادیمی-میراث-دار-خامه-دوزی-سیستان کوهکن، «ادیمی؛ میراثدار خامهدوزی سیستان»، خبرگزاری میراث آریا.]</ref> خامهدوزی بهعنوان یکی از [[صنایع دستی]] مهم [[سیستان و بلوچستان]] شناخته میشود و در جشنوارهها و نمایشگاههای صنایع دستی به نمایش گذاشته میشود. این هنر در [[میراث جهانی یونسکو در ایران|فهرست میراث جهانی یونسکو]] به ثبت رسیده<ref>[https://honari.com/blog/آموزش-انواع-تکنیک-های-سوزن-دوزی/خامه-دوزی/ «خامهدوزی»، وبسایت هنری.]</ref> و با کسب چندین نشان مرغوبیت از این نهاد، اعتبار جهانی یافته است.<ref>[https://www.irna.ir/news/83089230/سه-اثر-صنايع-دستي-سيستان-و-بلوچستان-نشان-يونسكو-گرفتند «سه اثر صنایع دستی سیستان و بلوچستان نشان یونسکو گرفتند»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref> دریافت نشانهای معتبر توسط هنرمندان برجستهای چون شهین شهرکی و همچنین ثبت اثر مریم قادری در سال ۱۳۹۷ش، گواهی بر کیفیت و اصالت بیبدیل این صنعت دستی است.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/525973/مهر-اصالت-یونسکو-بر-۷-اثر-صنایع-دستی-سیستان-و-بلوچستان «مهر اصالت یونسکو بر هفت اثر صنایع دستی سیستان و بلوچستان»، همشهری آنلاین.]</ref> | ||
== پانویس == | == پانویس == | ||
