پیشنویس:آیه ولایت: تفاوت میان نسخهها
بدون خلاصۀ ویرایش |
|||
| خط ۱۰: | خط ۱۰: | ||
مفسران شیعه سبب نزول این آیه را اِنفاق امام علی به فقیر در حال نماز میدانند. تعداد زیادی از مفسران و محدثان سنی نیز از امام باقر، مجاهد بن جبر، سدی و عتبة بن حکیم همین دیدگاه را نقل کردهاند.<ref>[https://lib.eshia.ir/15083/2/52/%D8%A7%D9%86%D9%85%D8%A7_%D9%88%D9%84%DB%8C%DA%A9%D9%85_%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D9%88_%D8%B1%D8%B3%D9%88%D9%84%D9%87_%D9%88 امینی، الغدیر، ج۲، بیتا، ص۵۲ ـ ۵۳.]</ref> بنابر آنچه در روایات و تفاسیر آمده روزی فقیری وارد مسجد پیامبر شد و تقاضای کمک کرد، ولی کسی چیزی به او نداد. او دست خود را به آسمان بلند کرد و گفت: «خدایا، شاهد باش که من در مسجد رسول تو، تقاضای کمک کردم، ولی کسی به من چیزی نداد.» در همین حال امام علی که در حال رکوع نماز بود، به انگشتری در دستش اشاره کرد. فقیر نزدیک آمد و انگشتر را از دست او بیرون آورد. سپس پیامبر با دیدن این واقعه شروع به دعا کرد و از خدا خواست علی را وزیر و پشتیبان خود قرار دهد. آن گاه این آیه نازل شد.<ref>[https://lib.eshia.ir/12023/3/361 طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۱۵ق، ج۳، ص۳۶۱ ـ ۳۶۲]؛ [https://lib.eshia.ir/27575/4/532 مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۴، ص۵۳۰ ـ ۵۳۲.]</ref> شیخ مفید تاریخ این ماجرا و نزول آیه ولایت را ۲۴ ذیالحجه دانسته است.<ref>[https://lib.eshia.ir/15246/1/41 شیخ مفید، مسار الشیعه، ۱۴۱۴ق، ص۴۱.]</ref> | مفسران شیعه سبب نزول این آیه را اِنفاق امام علی به فقیر در حال نماز میدانند. تعداد زیادی از مفسران و محدثان سنی نیز از امام باقر، مجاهد بن جبر، سدی و عتبة بن حکیم همین دیدگاه را نقل کردهاند.<ref>[https://lib.eshia.ir/15083/2/52/%D8%A7%D9%86%D9%85%D8%A7_%D9%88%D9%84%DB%8C%DA%A9%D9%85_%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D9%88_%D8%B1%D8%B3%D9%88%D9%84%D9%87_%D9%88 امینی، الغدیر، ج۲، بیتا، ص۵۲ ـ ۵۳.]</ref> بنابر آنچه در روایات و تفاسیر آمده روزی فقیری وارد مسجد پیامبر شد و تقاضای کمک کرد، ولی کسی چیزی به او نداد. او دست خود را به آسمان بلند کرد و گفت: «خدایا، شاهد باش که من در مسجد رسول تو، تقاضای کمک کردم، ولی کسی به من چیزی نداد.» در همین حال امام علی که در حال رکوع نماز بود، به انگشتری در دستش اشاره کرد. فقیر نزدیک آمد و انگشتر را از دست او بیرون آورد. سپس پیامبر با دیدن این واقعه شروع به دعا کرد و از خدا خواست علی را وزیر و پشتیبان خود قرار دهد. آن گاه این آیه نازل شد.<ref>[https://lib.eshia.ir/12023/3/361 طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۱۵ق، ج۳، ص۳۶۱ ـ ۳۶۲]؛ [https://lib.eshia.ir/27575/4/532 مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۴، ص۵۳۰ ـ ۵۳۲.]</ref> شیخ مفید تاریخ این ماجرا و نزول آیه ولایت را ۲۴ ذیالحجه دانسته است.<ref>[https://lib.eshia.ir/15246/1/41 شیخ مفید، مسار الشیعه، ۱۴۱۴ق، ص۴۱.]</ref> | ||
== جایگاه == | == جایگاه و اهمیت == | ||
صاحبنظران علوم اسلامی در زمینههای [[تفسیر قرآن|تفسیر]]، کلام، تاریخ، فقه و حدیث به تحلیل علمی نکات این آیه پرداختهاند. آیه ولایت یکی از نُه آیهای است که در آنها از امام علی با عنوان «مؤمن» یاد شده و ایمان راستین ایشان تأیید شده است؛ این معنا در شعر حسان بن ثابت، شاعر معروف صدر اسلام نیز بازتاب یافته است.<ref>[https://lib.eshia.ir/10254/2/4/%D8%A2%DB%8C%D9%87_%D9%88%D9%84%D8%A7%DB%8C%D8%AA حکیمباشی، «سبب نزول آیه ولایت»، ج۲، ص۴.]</ref> امامان شیعه پیوسته برای اثبات امامت و واجب بودن اطاعت از اوصیای الهی به آیه ولایت استناد کردهاند.<ref>برای نمونه نگاه کنید به: [https://lib.eshia.ir/11005/1/288 کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۲۸۸] و [https://lib.eshia.ir/11005/1/427/%D9%88_%D9%87%D9%85_%D8%B1%D8%A7%DA%A9%D8%B9%D9%88%D9%86 ۴۲۷]، [https://lib.eshia.ir/11005/2/513/%D8%A7%D9%86%D9%85%D8%A7_%D9%88%D9%84%DB%8C%DA%A9%D9%85 ج۲، ص۵۱۳]</ref> | صاحبنظران علوم اسلامی در زمینههای [[تفسیر قرآن|تفسیر]]، کلام، تاریخ، فقه و حدیث به تحلیل علمی نکات این آیه پرداختهاند. آیه ولایت یکی از نُه آیهای است که در آنها از امام علی با عنوان «مؤمن» یاد شده و ایمان راستین ایشان تأیید شده است؛ این معنا در شعر حسان بن ثابت، شاعر معروف صدر اسلام نیز بازتاب یافته است.<ref>[https://lib.eshia.ir/10254/2/4/%D8%A2%DB%8C%D9%87_%D9%88%D9%84%D8%A7%DB%8C%D8%AA حکیمباشی، «سبب نزول آیه ولایت»، ج۲، ص۴.]</ref> امامان شیعه پیوسته برای اثبات امامت و واجب بودن اطاعت از اوصیای الهی به آیه ولایت استناد کردهاند.<ref>برای نمونه نگاه کنید به: [https://lib.eshia.ir/11005/1/288 کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۲۸۸] و [https://lib.eshia.ir/11005/1/427/%D9%88_%D9%87%D9%85_%D8%B1%D8%A7%DA%A9%D8%B9%D9%88%D9%86 ۴۲۷]، [https://lib.eshia.ir/11005/2/513/%D8%A7%D9%86%D9%85%D8%A7_%D9%88%D9%84%DB%8C%DA%A9%D9%85 ج۲، ص۵۱۳]</ref> این آیه توسط پیامبر در روز غدیر و بههنگام ایراد متن خطبه غدیر مورد استناد و تفسیر قرار گرفت.<ref>[https://lib.eshia.ir/13222/2/45/%D9%88%D9%84%DB%8C%DA%A9%D9%85_%D8%A8%D8%B9%D8%AF_%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D9%88%D8%B1%D8%B3%D9%88%D9%84%D9%87 صافی، تفسیر الصافی، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ج۲، ص۴۵.]</ref> علامه حلی گزارش میکند که نزول آیه ولایت درباره انگشتربخشی امام علی، حتی در معتبرترین کتابهای روایی اهلسنت، یعنی صحاح سته نیز آمده است.<ref>[https://lib.eshia.ir/70773/1/172 حلی، نهج الحق و کشف الصدق، ۱۹۸۲م، ج۱، ص۱۷۲.]</ref> | ||
== آیه ولایت در آیینه شعر == | == آیه ولایت در آیینه شعر == | ||
| خط ۴۷: | خط ۴۷: | ||
=== در شعر عربی === | === در شعر عربی === | ||
حسان بن ثابت جزو اولین شاعرانی است که آیه ولایت و شأن نزول آن را فضیلتی برای امام علی برشمرده است: | شاعران عربزبان از همان عصر نزول آیه ولایت و وقوع خاتمبخشی امام علی بدان پرداختهاند. برای نمونه حسان بن ثابت جزو اولین شاعرانی است که آیه ولایت و شأن نزول آن را فضیلتی برای امام علی برشمرده است: | ||
فَأنت الّذى أعطيت اذ كنت راكعاً | فَأنت الّذى أعطيت اذ كنت راكعاً | ||
زكاة فدتک النفس يا خير راكع | زكاة فدتک النفس يا خير راكع | ||
'''ترجمه:''' تو همان كسى هستى كه در حال ركوع زكات دادى، جان به قربانت اى بهترين ركوعكننده! | |||
فأنزل فيک اللّٰه خير ولاية | فأنزل فيک اللّٰه خير ولاية | ||
| خط ۵۷: | خط ۵۹: | ||
و أثبتها أثنى كتاب الشرائع | و أثبتها أثنى كتاب الشرائع | ||
'''ترجمه | '''ترجمه''': ازاينرو خداوند بهترين ولايت را در مورد تو فروفرستاد و آن را در كتاب شرائع (قرآن) ثبت فرمود.<ref>حسینی میلانی، نگاهی به آیه ولایت، ۱۳۸۶ش، ص۲۶.</ref> | ||
دِعْبل خُزایی از شاعران و اصحاب امام کاظم و امام رضا هم در شعر خود به خاتمبخشی امام علی در رکوع اشاره کرده و بر حقانیت او احتجاج میکند: | |||
دِعْبل خُزایی از شاعران و اصحاب امام کاظم و امام رضا در شعر خود به خاتمبخشی امام علی در رکوع اشاره کرده و بر حقانیت او احتجاج میکند: | |||
إذْ جاءه المسكينُ حالَ صَلاتِه | إذْ جاءه المسكينُ حالَ صَلاتِه | ||
فامتـدَّ طـوعا بِالذراع و بِاليدِ | فامتـدَّ طـوعا بِالذراع و بِاليدِ | ||
'''ترجمه:''' هنگامی که آن مسکین در حال نماز نزدش آمد، او با گشادهرویی دستش را دراز کرد؛ | |||
فَتَناولَ المسكينُ مِنه خـاتَما | فَتَناولَ المسكينُ مِنه خـاتَما | ||
هبة الكريم الأجـود بن الأجود | هبة الكريم الأجـود بن الأجود | ||
'''ترجمه''': پس آن مسکین انگشتری از او گرفت؛ هدیهای از بخشندهترینِ کریمان، که خود فرزندِ بخشندهترینِ بخشندگان است. | |||
فاختصه الرحمن في تـنزيله | فاختصه الرحمن في تـنزيله | ||
من حاز مثل فخـاره فـليعدد | من حاز مثل فخـاره فـليعدد | ||
'''ترجمه''': پس خداوند در قرآنش او را [به ولایت] اختصاص داد؛ هر کس [مانند او] چنین افتخاری دارد، بیاید و برشمارد! | |||
إنَّ الإلهَ وليـّكُم ورسولـُهُ | إنَّ الإلهَ وليـّكُم ورسولـُهُ | ||
| خط ۷۹: | خط ۸۵: | ||
والمؤمنين فمن يشأ فليجـحد | والمؤمنين فمن يشأ فليجـحد | ||
'''ترجمه | '''ترجمه''': [که] قطعاً خداوند و رسولش و کسانی که ایمان آوردهاند، ولیّ شما هستند؛ پس هر که میخواهد [این حقیقت را] انکار کند [و به راه خود برود].<ref>[https://lib.eshia.ir/15083/2/382/%D8%A7%D9%86%D9%85%D8%A7_%D9%88%D9%84%DB%8C%DA%A9%D9%85_%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D9%88_%D8%B1%D8%B3%D9%88%D9%84%D9%87_%D9%88 امینی، الغدیر، بیتا، ج۲، ص۳۸۲.]</ref> | ||
[که] قطعاً خداوند و رسولش و کسانی که ایمان آوردهاند، ولیّ شما هستند؛ پس هر که میخواهد [این حقیقت را] انکار کند [و به راه خود برود].<ref>[https://lib.eshia.ir/15083/2/382/%D8%A7%D9%86%D9%85%D8%A7_%D9%88%D9%84%DB%8C%DA%A9%D9%85_%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D9%88_%D8%B1%D8%B3%D9%88%D9%84%D9%87_%D9%88 امینی، الغدیر، بیتا، ج۲، ص۳۸۲.]</ref> | |||
== پانویس == | == پانویس == | ||
نسخهٔ ۱۴ مرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۸:۴۵
آیه ولایت
محتوا
آیه ۵۵ سوره مائده که در میان پیروان مذهب تشیع به آیه ولایت شهرت یافته است، یکی از ارکان استدلالی آنان در اثبات مقام ولایت و جانشینی امام علی پس از پیامبر خاتم محسوب میگردد.[۱] در دیدگاه شماری از صاحبنظران، این آیه در ردیف قویترین مستندات قرآنی در تبیین امامت ایشان توصیف شده است.[۲] مطابق با نص صریح این آیه، ولایت و سرپرستی جامعه اسلامی منحصراً در اختیار خداوند، رسول او و مؤمنانی قرار دارد که در حالت رکوعِ نماز، به ادای زکات مبادرت میورزند. بنابر روایات معتبرِ شأن نزول و اتفاقنظر مفسران شیعه[۳] تنها مصداقِ محققکننده این عمل در هنگام رکوع، شخص امام علی میباشد.
معنای متفاوت کلمه ولیّ در باور شیعه و اهل سنت
اهل سنت کلمه ولیّ در آیه را به معنای «دوست و یاور» دانستهاند. این واژه معانی متعددی دارد. به گفته ناصر مکارم شیرازی، تفسیر اهل سنت با قرائن درونی آیه در تضاد است. نخست، وجود ادات حصر «إِنَّمَا» نشان میدهد که این ولایت، یک جایگاه منحصربهفرد است و نه یک صفت عمومی. دوم، قرینه مهمِ «صدقه دادن در رکوع» ثابت میکند که این ولایت اختصاص به فردی دارد که در لحظهای خاص مال خود را برای خدا بخشیده است. اگر معنای آیه تنها دوستی بود، نیازی به ذکر این واقعه و منحصر کردن آن نبود. بنابراین تنها معنای «سرپرستی، تصرف و صاحباختیار بودن» باقی میماند. این معنا نیز با قرار گرفتنِ ولایتِ مؤمن در کنار ولایتِ خدا و رسول در متن آیه کاملاً همخوانی دارد.[۴]
شأن نزول
مفسران شیعه سبب نزول این آیه را اِنفاق امام علی به فقیر در حال نماز میدانند. تعداد زیادی از مفسران و محدثان سنی نیز از امام باقر، مجاهد بن جبر، سدی و عتبة بن حکیم همین دیدگاه را نقل کردهاند.[۵] بنابر آنچه در روایات و تفاسیر آمده روزی فقیری وارد مسجد پیامبر شد و تقاضای کمک کرد، ولی کسی چیزی به او نداد. او دست خود را به آسمان بلند کرد و گفت: «خدایا، شاهد باش که من در مسجد رسول تو، تقاضای کمک کردم، ولی کسی به من چیزی نداد.» در همین حال امام علی که در حال رکوع نماز بود، به انگشتری در دستش اشاره کرد. فقیر نزدیک آمد و انگشتر را از دست او بیرون آورد. سپس پیامبر با دیدن این واقعه شروع به دعا کرد و از خدا خواست علی را وزیر و پشتیبان خود قرار دهد. آن گاه این آیه نازل شد.[۶] شیخ مفید تاریخ این ماجرا و نزول آیه ولایت را ۲۴ ذیالحجه دانسته است.[۷]
جایگاه و اهمیت
صاحبنظران علوم اسلامی در زمینههای تفسیر، کلام، تاریخ، فقه و حدیث به تحلیل علمی نکات این آیه پرداختهاند. آیه ولایت یکی از نُه آیهای است که در آنها از امام علی با عنوان «مؤمن» یاد شده و ایمان راستین ایشان تأیید شده است؛ این معنا در شعر حسان بن ثابت، شاعر معروف صدر اسلام نیز بازتاب یافته است.[۸] امامان شیعه پیوسته برای اثبات امامت و واجب بودن اطاعت از اوصیای الهی به آیه ولایت استناد کردهاند.[۹] این آیه توسط پیامبر در روز غدیر و بههنگام ایراد متن خطبه غدیر مورد استناد و تفسیر قرار گرفت.[۱۰] علامه حلی گزارش میکند که نزول آیه ولایت درباره انگشتربخشی امام علی، حتی در معتبرترین کتابهای روایی اهلسنت، یعنی صحاح سته نیز آمده است.[۱۱]
آیه ولایت در آیینه شعر
گروهی از شاعران برجستهٔ زبان فارسی در اشعار خود به آیه ولایت و فضلیتبودن آن برای امام علی پرداختهاند. شهریار در غزل مشهور خود سروده است:
برو ای گدای مسکین در خانۀ علی زن
که نگین پادشاهی دهد از کرم گدا را[۱۲]
در زبان شاعران گاه با واژهٔ نخست آیه ولایت بدان اشاره شده میشود. آنان آیه انّما را به تاج و تخت معنوی امام علی تشبیه کردهاند. میرزا حبیب الله مجتهد خراسانی گفته است:
شاهی که بر سر نهاد دیهیم...
از افسر انّما علی بود
خوشدل تهرانی چنین میسراید:
آری آری مرتضی بر مسند احمد نشست
آری آری هل اتی از انّما افسر گرفت
منزوی تهرانی هم میگوید:
علی شهی است که از انّما، ز بار خدای
گرفت تاج کرامت به دادن خاتم
این مطلب در شعر نادری مشهدی با تعبیر زیر سامان مییابد:
سلطان انّما تاج، دارای لا فتی تخت
مولای هر دو عالم، با شبیر و شبّر
میرزا علی آشوب آشتیانی و بنایی یزدی نیز در همین معنا ابیاتی سرودهاند.[۱۳]
در شعر عربی
شاعران عربزبان از همان عصر نزول آیه ولایت و وقوع خاتمبخشی امام علی بدان پرداختهاند. برای نمونه حسان بن ثابت جزو اولین شاعرانی است که آیه ولایت و شأن نزول آن را فضیلتی برای امام علی برشمرده است:
فَأنت الّذى أعطيت اذ كنت راكعاً
زكاة فدتک النفس يا خير راكع
ترجمه: تو همان كسى هستى كه در حال ركوع زكات دادى، جان به قربانت اى بهترين ركوعكننده!
فأنزل فيک اللّٰه خير ولاية
و أثبتها أثنى كتاب الشرائع
ترجمه: ازاينرو خداوند بهترين ولايت را در مورد تو فروفرستاد و آن را در كتاب شرائع (قرآن) ثبت فرمود.[۱۴]
دِعْبل خُزایی از شاعران و اصحاب امام کاظم و امام رضا هم در شعر خود به خاتمبخشی امام علی در رکوع اشاره کرده و بر حقانیت او احتجاج میکند:
إذْ جاءه المسكينُ حالَ صَلاتِه
فامتـدَّ طـوعا بِالذراع و بِاليدِ
ترجمه: هنگامی که آن مسکین در حال نماز نزدش آمد، او با گشادهرویی دستش را دراز کرد؛
فَتَناولَ المسكينُ مِنه خـاتَما
هبة الكريم الأجـود بن الأجود
ترجمه: پس آن مسکین انگشتری از او گرفت؛ هدیهای از بخشندهترینِ کریمان، که خود فرزندِ بخشندهترینِ بخشندگان است.
فاختصه الرحمن في تـنزيله
من حاز مثل فخـاره فـليعدد
ترجمه: پس خداوند در قرآنش او را [به ولایت] اختصاص داد؛ هر کس [مانند او] چنین افتخاری دارد، بیاید و برشمارد!
إنَّ الإلهَ وليـّكُم ورسولـُهُ
والمؤمنين فمن يشأ فليجـحد
ترجمه: [که] قطعاً خداوند و رسولش و کسانی که ایمان آوردهاند، ولیّ شما هستند؛ پس هر که میخواهد [این حقیقت را] انکار کند [و به راه خود برود].[۱۵]
پانویس
- ↑ جعفری، «تحلیل و اثبات امامت حضرت علی(ع) با نقد و بررسی تطبیقی آیه ۵۵ سوره مائده ازمنظر طبرسی و آلوسی»، ص۳۴۱.
- ↑ جعفری، تحلیل و اثبات امامت حضرت علی(ع)» ،ص۳۴۱.
- ↑ ایجی، شرح المواقف، ۱۳۲۵ق، ج۸، ص۳۶۰.
- ↑ مکارم شیرازی، پیام قرآن، ۱۳۸۶ش، ج۹، ص۱۹۷.
- ↑ امینی، الغدیر، ج۲، بیتا، ص۵۲ ـ ۵۳.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۱۵ق، ج۳، ص۳۶۱ ـ ۳۶۲؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۴، ص۵۳۰ ـ ۵۳۲.
- ↑ شیخ مفید، مسار الشیعه، ۱۴۱۴ق، ص۴۱.
- ↑ حکیمباشی، «سبب نزول آیه ولایت»، ج۲، ص۴.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۲۸۸ و ۴۲۷، ج۲، ص۵۱۳
- ↑ صافی، تفسیر الصافی، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ج۲، ص۴۵.
- ↑ حلی، نهج الحق و کشف الصدق، ۱۹۸۲م، ج۱، ص۱۷۲.
- ↑ لطفی، «یک آیه در نگاه شاعران»، ص۷۷.
- ↑ لطفی، «یک آیه در نگاه شاعران»، ص ۷۷ ـ ۷۸.
- ↑ حسینی میلانی، نگاهی به آیه ولایت، ۱۳۸۶ش، ص۲۶.
- ↑ امینی، الغدیر، بیتا، ج۲، ص۳۸۲.
منابع
- حکیمباشی، «سبب نزول آیه ولایت»،