بدون خلاصۀ ویرایش |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۴: | خط ۴: | ||
== زندگینامه == | == زندگینامه == | ||
فاطمه، ملقب به معصومه، دختر [[امام موسی بنجعفر|امام موسی بن جعفر]] و خواهر [[علیبن موسی الرضا|علی بن موسی الرضا]] است. در منابع آمده است که مادر وی، [[نجمهخاتون]]، از زنان پارسا و دانشمند بود. نجمهخاتون | فاطمه، ملقب به معصومه، دختر [[امام موسی بنجعفر|امام موسی بن جعفر]] و خواهر [[علیبن موسی الرضا|علی بن موسی الرضا]] است. در منابع آمده است که مادر وی، [[نجمهخاتون]]، از زنان پارسا و دانشمند بود. نجمهخاتون در ۱ ذیالقعده سال ۱۷۳ق، فاطمه معصومه را به دنیا آورد.<ref>ربانی خلخالی، چهره درخشان کریمه اهلبیت حضرت فاطمه معصومه (س)، 1388ش، ص1۹.</ref> | ||
برخی تحقیقات تاریخی، هنگام برشمردن فرزندان امام موسی بن جعفر، از چهار دختر وی به نام فاطمه، از جمله فاطمه کبری، فاطمه وسطی، فاطمه صغری و فاطمه اُخری، یاد کردهاند که فاطمه معصومه همان فاطمه کبری است.<ref>ربانی خلخالی، چهره درخشان کریمه اهلبیت حضرت فاطمه معصومه (س)، 1388ش، ص1۵.</ref> بر اساس نقلهای تاریخی، او در ۱۰ یا ۱۲ [[ربیعالثانی]] سال ۲۰۱ق، در مسیر [[هجرت]] به [[خراسان]]، بیمار شد و از خادم خود درخواست کرد که او را به قم و خانه موسی خزرج بن سعد اشعری ببرد. او پس از اقامت کوتاه در قم از دنیا رفت و در | برخی تحقیقات تاریخی، هنگام برشمردن فرزندان امام موسی بن جعفر، از چهار دختر وی به نام فاطمه، از جمله فاطمه کبری، فاطمه وسطی، فاطمه صغری و فاطمه اُخری، یاد کردهاند که فاطمه معصومه همان فاطمه کبری است.<ref>ربانی خلخالی، چهره درخشان کریمه اهلبیت حضرت فاطمه معصومه (س)، 1388ش، ص1۵.</ref> بر اساس نقلهای تاریخی، او در ۱۰ یا ۱۲ [[ربیعالثانی]] سال ۲۰۱ق، در مسیر [[هجرت]] به [[خراسان]]، بیمار شد و از خادم خود درخواست کرد که او را به قم و خانه موسی خزرج بن سعد اشعری ببرد. او پس از اقامت کوتاه در قم از دنیا رفت و در آنجا به خاک سپرده شد.<ref>قمی، تاریخ قم، ۱۳۶۱ش، ص۲۱۳.</ref> | ||
== القاب حضرت معصومه == | == القاب حضرت معصومه == | ||
| خط ۳۷: | خط ۳۷: | ||
فاطمه معصومه پس از ورود به ایران در شهر قم که در آن دوره از مراکز سکونت دوستداران اهلبیت بهشمار میرفت، ساکن شد. برخی منابع، پیامدهای حضور او در ایران را در تحولات مذهبی و فرهنگی این منطقه مؤثر دانستهاند؛ از جمله گسترش حضور امامزادگان، تقویت فعالیتهای دینی و نقش آرامگاه او در شکلگیری قم بهعنوان مرکز حوزه علمیه. همچنین در برخی تحلیلها به تأثیر این حضور بر توجه بیشتر به جایگاه زنان و تغییر نگرش جامعه اسلامی بهویژه در ایران از مردسالاری بهسمت شایستهسالاری اشاره شده است.<ref>[https://wrs.journals.miu.ac.ir/article_2769.html علوی علیآبادی، «مهاجرت حضرت فاطمه معصومه (ع) به ایران (علل، انگیزهها و پیامدها)»، ۱۳۹۷ش، ص۲۰.]</ref> | فاطمه معصومه پس از ورود به ایران در شهر قم که در آن دوره از مراکز سکونت دوستداران اهلبیت بهشمار میرفت، ساکن شد. برخی منابع، پیامدهای حضور او در ایران را در تحولات مذهبی و فرهنگی این منطقه مؤثر دانستهاند؛ از جمله گسترش حضور امامزادگان، تقویت فعالیتهای دینی و نقش آرامگاه او در شکلگیری قم بهعنوان مرکز حوزه علمیه. همچنین در برخی تحلیلها به تأثیر این حضور بر توجه بیشتر به جایگاه زنان و تغییر نگرش جامعه اسلامی بهویژه در ایران از مردسالاری بهسمت شایستهسالاری اشاره شده است.<ref>[https://wrs.journals.miu.ac.ir/article_2769.html علوی علیآبادی، «مهاجرت حضرت فاطمه معصومه (ع) به ایران (علل، انگیزهها و پیامدها)»، ۱۳۹۷ش، ص۲۰.]</ref> | ||
طبق منابع تاریخی و پژوهشهای | طبق منابع تاریخی و پژوهشهای مذهبی، حضور و جایگاه فاطمه معصومه در شکلگیری و تقویت هویت مذهبی و فرهنگی شهر قم و نقش آن در جهان تشیع اثرگذار بوده است.<ref>[https://www.magiran.com/paper/2291728/ شهیدی پاک، «اوضاع فرهنگی قم هنگام ورود فاطمه معصومه، انسانشناسی فرهنگی کنشگران فرهنگی قم از ۱۸۰ - ۲۳۰»، ۱۴۰۰ش، ص۷۱.]</ref> این تحقیقات به برخی از نمودهای آن اشاره کردهاند: | ||
=== تثبیت جهانبینی امامیه === | === تثبیت جهانبینی امامیه === | ||
| خط ۴۹: | خط ۴۹: | ||
== کرامات == | == کرامات == | ||
منابع مختلف، موارد زیادی از کرامتهای حضرت معصومه نقل کردهاند. این گزارشها اغلب در قالب حکایات شفاهی یا مکتوب، از سوی عالمان دینی، زائران یا خادمان حرم او بیان شده و شامل طیفهای گوناگونی<ref>[https://ensani.ir/fa/article/71685/ عابدی، «مناسبتهای ماه: بانوی کرامت: بررسی و مروری بر کرامتهای حضرت معصومه به مناسبت سالروز»، ۱۳۷۹ش، ص۱۰.]</ref> از جمله شفای بیماریها، گشایش در مشکلات فردی، | منابع مختلف، موارد زیادی از کرامتهای حضرت معصومه نقل کردهاند. این گزارشها اغلب در قالب حکایات شفاهی یا مکتوب، از سوی عالمان دینی، زائران یا خادمان حرم او بیان شده و شامل طیفهای گوناگونی<ref>[https://ensani.ir/fa/article/71685/ عابدی، «مناسبتهای ماه: بانوی کرامت: بررسی و مروری بر کرامتهای حضرت معصومه به مناسبت سالروز»، ۱۳۷۹ش، ص۱۰.]</ref> از جمله شفای بیماریها، گشایش در مشکلات فردی، رویاها و مکاشفات و حمایت از زائران عنوان شده است. در برخی از این منابع، نام افرادی از عالمان شیعه یا زائران ذکر شده و روایتها بهصورت نقل قول از آنان ارائه شدهاند.<ref>[https://al-falah.ir/content/detail/959 حمیدیان، «کرامات حضرت فاطمه معصومه»، وبسایت فلاح]</ref> | ||
== زیارتنامه == | == زیارتنامه == | ||
| خط ۵۵: | خط ۵۵: | ||
== حرم حضرت معصومه == | == حرم حضرت معصومه == | ||
پس از وفات فاطمه معصومه، پیکر او در باغ بابلان به خاک سپرده شد و نخستین قبه نیز در نیمه دوم قرن سوم هجری توسط بانویی علوی به نام زینب ساخته شد.<ref>قمی، منتهی الامال، ۱۳۸۶ش، ج۲، ص۴۳۲.</ref> پس از آن، شاهبیگم صفوی بقعه را بهصورت بنایی هشتضلعی با گنبدی جدید | پس از وفات فاطمه معصومه، پیکر او در باغ بابلان به خاک سپرده شد و نخستین قبه نیز در نیمه دوم قرن سوم هجری توسط بانویی علوی به نام زینب ساخته شد.<ref>قمی، منتهی الامال، ۱۳۸۶ش، ج۲، ص۴۳۲.</ref> پس از آن، شاهبیگم صفوی بقعه را بهصورت بنایی هشتضلعی با گنبدی جدید بازسازی کرد؛ صحن عتیق را بنا نهاد و ایوان طلا را احداث کرد.<ref>برقعی، راهنمای قم، ۱۳۱۷ش، ص۳۳.</ref>نخستین ضریح مرقد نیز در این دوره به فرمان شاهطهماسب اول ساخته شد.<ref>برقعی، راهنمای قم، ۱۳۱۷ش، ص۳۵.</ref> در عصر قاجار، به دستور فتحعلیشاه فرش کردن حرم با سنگ مرمر، آغاز آیینهکاری، ساخت مدرسه فیضیه کنونی و دارالشفایی برای این آستانه انجام شد.<ref>مدرسی طباطبایی، «مدارس قم در دوره صفویه»، ۱۳۵۰ش، ص۱۲۵۰.</ref> ساختار فعلی حرم شامل دو صحن اصلی، گنبد طلایی، شش گلدسته و رواقهای متعدد است. ایوانها و رواقها با هنر اسلامی، از جمله کاشیکاری، طلاکاری و آینهکاری، تزیین شده است.<ref>[https://jias.kashanu.ac.ir/article_111830.html رضاییندوشن و همکاران، «سیر تحول حرم حضرت معصومه (س) با تأکید بر سلسلهمراتب ورود (تشرف) از دوره صفوی تا دوره قاجار»، ۱۳۹۸ش، ص۱۰۰.]</ref> | ||
این آستان شامل نهادهای علمی و فرهنگی مانند مدارس و مساجد، کتابخانه و موزه است.<ref>[https://journals.ut.ac.ir/article_17445.html?lang=en کیانی، «مجموعه حرم حضرت معصومه(س)»، ۱۳۷۸، ص۶۷-۶۶.]</ref> پشتوانه مالی و اداری این مجموعه، بر دو رکن موقوفات و تولیت استوار است.<ref>سجادی، «آستانه حضرت معصومه»، ۱۳۸۸ش، دانشنامه بزرگ اسلامی.</ref> | این آستان شامل نهادهای علمی و فرهنگی مانند مدارس و مساجد، کتابخانه و موزه است.<ref>[https://journals.ut.ac.ir/article_17445.html?lang=en کیانی، «مجموعه حرم حضرت معصومه(س)»، ۱۳۷۸، ص۶۷-۶۶.]</ref> پشتوانه مالی و اداری این مجموعه، بر دو رکن موقوفات و تولیت استوار است.<ref>سجادی، «آستانه حضرت معصومه»، ۱۳۸۸ش، دانشنامه بزرگ اسلامی.</ref> حرم فاطمه معصومه پس از حرم امام رضا، بهعنوان مهمترین زیارتگاه ایران و کانون مذهبی و علمی شهر قم شناخته میشود.<ref>[http://www.jss-isa.ir/article_21445.html عظیمی هاشمی و همکاران، «مؤلفههای اجتماعی - فرهنگی شهر زیارتی پایدار مورد مطالعه: شهر مشهد»، ۱۳۹۱ش، ص۱۴۴.]</ref> | ||
== جایگاه حضرت معصومه نزد ایرانیان == | == جایگاه حضرت معصومه نزد ایرانیان == | ||
سالروز ورود فاطمه معصومه به شهر قم که با عنوان «[[روز قم]]» در فهرست مناسبتهای ملی ایران ثبت شده است، هر ساله با برگزاری مراسم و آیینهایی از سوی مردم، گرامی داشته میشود؛ از جمله آیینهای استقبال از کاروان نمادین ورود حضرت معصومه به قم و مراسم خطبهخوانی.<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1403/07/06/3166303/استÙباÙ-باشکÙÙ-از-کارÙاÙ-ÙÙ
ادÛÙ-ÙرÙد-ØØ «استقبال باشکوه از کاوران نمادین ورود حضرت معصومه به قم»، خبرگزاری تسنیم.]</ref> از دیگر [[آداب]] قمیها و بلکه ایرانیان، پناه بردن به حرم فاطمه معصومه در شرایط خاص اجتماعی بوده است که از آن با نام [[بستنشینی]] یاد میشود.<ref>فقیهی، تاریخ مذهبی قم، 1378ش، ص226.</ref> | سالروز ورود فاطمه معصومه به شهر قم که با عنوان «[[روز قم]]» در فهرست مناسبتهای ملی ایران ثبت شده است، هر ساله با برگزاری مراسم و آیینهایی از سوی مردم، گرامی داشته میشود؛ از جمله آیینهای استقبال از کاروان نمادین ورود حضرت معصومه به قم و مراسم خطبهخوانی.<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1403/07/06/3166303/استÙباÙ-باشکÙÙ-از-کارÙاÙ-ÙÙ
ادÛÙ-ÙرÙد-ØØ «استقبال باشکوه از کاوران نمادین ورود حضرت معصومه به قم»، خبرگزاری تسنیم.]</ref> از دیگر [[آداب]] قمیها و بلکه ایرانیان، پناه بردن به حرم فاطمه معصومه در شرایط خاص اجتماعی بوده است که از آن با نام [[بستنشینی]] یاد میشود.<ref>فقیهی، تاریخ مذهبی قم، 1378ش، ص226.</ref> | ||
در سال ۱۳۸۵ش، [[شورای عالی انقلاب فرهنگی]]، بنا بر پیشنهاد [[فرهنگسرای دختران]]، روز تولد فاطمه معصومه را بهعنوان «ر[[وز ملی دختران]]» تصویب کرد. در روز دختر، برنامههای فرهنگی متنوعی با محوریت موضوعات مرتبط با دختران در نقاط مختلف ایران برگزار میشود | در سال ۱۳۸۵ش، [[شورای عالی انقلاب فرهنگی]]، بنا بر پیشنهاد [[فرهنگسرای دختران]]، روز تولد فاطمه معصومه را بهعنوان «ر[[وز ملی دختران]]» تصویب کرد. در روز دختر، برنامههای فرهنگی متنوعی با محوریت موضوعات مرتبط با دختران در نقاط مختلف ایران برگزار میشود. همچنین در میان برخی [[خانواده ایرانی|خانوادههای ایرانی]]، این روز بهعنوان فرصتی برای توجه به فرزندان دختر و برگزاری برنامههای خانوادگی، از جمله اهدای [[هدیه]]، مورد توجه قرار میگیرد.<ref>[http://«در%20مورد%20روز%20دختر%20در%20ویکی%20تابناک%20بیشتر%20بخوانید»،%20خبرگذاری%20تابناکhttps://www.tabnak.ir/fa/tags/7997/1/روز-دختر «در مورد روز دختر در ویکی تابناک بیشتر بخوانید»، خبرگزاری تابناک]</ref> شاعران نیز در آثار خود به توصیف شخصیت فاطمهٔ معصومه پرداختهاند و سرودههایی در این زمینه نقل شده است؛ از جمله: | ||
{{شعر جدید | {{شعر جدید | ||
| خط ۷۷: | خط ۷۷: | ||
آنطور که در برخی تحقیقات بیان شده، کتابشناسی حضرت معصومه به [[زبان فارسی|زبانهای فارسی]] و عربی بر سه محور اصلی متمرکز است: | آنطور که در برخی تحقیقات بیان شده، کتابشناسی حضرت معصومه به [[زبان فارسی|زبانهای فارسی]] و عربی بر سه محور اصلی متمرکز است: | ||
# زندگینامهها و سیرهنگاریها که به تبیین تاریخ زندگانی، نسب، مهاجرت و فضایل او میپردازند. | |||
# آثار مربوط به کرامات، زیارت و جایگاه اعتقادی که به بررسی روایات ثواب زیارت، کرامات منسوب و نقش وی در منظومه امامت شیعه اختصاص دارند. | |||
# مطالعات مربوط به حرم، تاریخ معماری و موقوفات که توسعه تاریخی، هنر معماری و نهادهای وابسته به آستان مقدس را بررسی میکنند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/58188/ حسینی، «راز عدم ازدواج حضرت معصومه (ع)»، 1386ش، ص۱۰۵-۱۰۳.]</ref> | |||
== پانویس == | == پانویس == | ||
