بدون خلاصۀ ویرایش |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۹: | خط ۹: | ||
== القاب حضرت معصومه == | == القاب حضرت معصومه == | ||
لقب معصومه بر پایه روایتی منسوب به امام رضا در کتاب ''زادالمعاد،'' برای حضرت معصومه به کار رفته است. همچنین لقب کریمه اهلبیت بر اساس خوابی منسوب به [[سید محمود مرعشی نجفی]] رواج یافته است. این دو لقب از القاب شناختهشده وی به شمار میآید.<ref>مجلسی، زاد المعاد، ۱۴۲۳ق، ص۵۴۷؛ مهدیپور، کریمه | لقب معصومه بر پایه روایتی منسوب به امام رضا در کتاب ''زادالمعاد،'' برای حضرت معصومه به کار رفته است. همچنین لقب کریمه اهلبیت بر اساس خوابی منسوب به [[سید محمود مرعشی نجفی]] رواج یافته است. این دو لقب از القاب شناختهشده وی به شمار میآید.<ref>مجلسی، زاد المعاد، ۱۴۲۳ق، ص۵۴۷؛ مهدیپور، کریمه اهلبیت (س)، ۱۳۸۶ش، ص۲۳ و ۴۲–۴۱.</ref> همچنین القاب متعددی برای او ذکر شده است که از جمله شناختهشدهترین آنها میتوان به حمیده، طاهره، مرضیه، رضیه، سیده، تقیّه، رشیده و اختالرضا اشاره کرد. این القاب در زیارتنامهای در منابع تاریخیروایی، از جمله کتاب ''انوار المشعشعین''، ثبت شده است.<ref>کچوئیقمی، انوار المشعشعین، ۱۳۸۱ش، ج۱، ص۲۱۱.</ref> | ||
== منزلت حضرت معصومه == | == منزلت حضرت معصومه == | ||
از امام جواد نقل شده که هر کس فاطمه معصومه را با معرفت به جایگاه او زیارت کند، به بهشت راه مییابد.<ref>شیخصدوق، عیون اخبارالرضا علیهالسّلام، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۲۶۷.</ref> همچنین بر پایه روایتی منسوب به امام رضا، زیارت فاطمه معصومه در قم، همسان زیارت امام رضا دانسته شده است.<ref>سپهر، ناسخ التواریخ، 1380ش، ج3، ص68؛ محلاتی، ریاحین الشریعه در ترجمه دانشمندان بانوان شیعه، 1329ش، ج5، ص3۵.</ref> این سخن، از دیدگاه برخی اندیشمندان شیعه، نشانگر بهرهمندی او از مقام [[عصمت]] است. این باور در سیرهٔ عملی علما و مؤمنان شیعه نیز تبلور یافته و بهکارگیری مداوم لقب معصومه برای این بانو، گواه این مدعا است.<ref>ربانی خلخالی، چهره درخشان کریمه اهلبیت حضرت فاطمه معصومه (س)، 1388ش، | از امام جواد نقل شده که هر کس فاطمه معصومه را با معرفت به جایگاه او زیارت کند، به بهشت راه مییابد.<ref>شیخصدوق، عیون اخبارالرضا علیهالسّلام، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۲۶۷.</ref> همچنین بر پایه روایتی منسوب به امام رضا، زیارت فاطمه معصومه در قم، همسان زیارت امام رضا دانسته شده است.<ref>سپهر، ناسخ التواریخ، 1380ش، ج3، ص68؛ محلاتی، ریاحین الشریعه در ترجمه دانشمندان بانوان شیعه، 1329ش، ج5، ص3۵.</ref> این سخن، از دیدگاه برخی اندیشمندان شیعه، نشانگر بهرهمندی او از مقام [[عصمت]] است. این باور در سیرهٔ عملی علما و مؤمنان شیعه نیز تبلور یافته و بهکارگیری مداوم لقب معصومه برای این بانو، گواه این مدعا است.<ref>ربانی خلخالی، چهره درخشان کریمه اهلبیت حضرت فاطمه معصومه (س)، 1388ش، ص22.</ref> | ||
پیش از این نیز، امام جعفر صادق به دفن بانویی از خاندان پیامبر در قم اشاره کرده و پاداش زیارت او را [[بهشت]] برشمرده بود.<ref>مجلسی، بحارالانوار، 1403ق، ج60، ص117.</ref> بر پایه روایت دیگری از آن امام، شفاعت فاطمه معصومه همگانی بوده و همه شیعیان به یُمن او، وارد بهشت خواهند شد.<ref>مجلسی، بحارالانوار، 1403ق، ج60، ص228.</ref> | پیش از این نیز، امام جعفر صادق به دفن بانویی از خاندان پیامبر در قم اشاره کرده و پاداش زیارت او را [[بهشت]] برشمرده بود.<ref>مجلسی، بحارالانوار، 1403ق، ج60، ص117.</ref> بر پایه روایت دیگری از آن امام، شفاعت فاطمه معصومه همگانی بوده و همه شیعیان به یُمن او، وارد بهشت خواهند شد.<ref>مجلسی، بحارالانوار، 1403ق، ج60، ص228.</ref> | ||
| خط ۲۶: | خط ۲۶: | ||
=== شرایط سیاسی دوره هارونالرشید و مأمون === | === شرایط سیاسی دوره هارونالرشید و مأمون === | ||
برخی محققین تاریخی معتقدند فضای خفقانآور و سرکوبگرانه دوران حکومت هارونالرشید و بهویژه زندانی بودن امام کاظم، بهگونهای بود که نزدیکی به خاندان امامت، خطری بزرگ محسوب میشد. در چنین شرایطی، احتمالاً کسی جرأت و تمایل نداشته است که با ازدواج با دختران امام کاظم، خود را در معرض خشم و انتقام دستگاه حکومتی قرار دهد.<ref>ربانی خلخالی، چهره درخشان کریمه اهلبیت حضرت فاطمه معصومه (س)، 1388ش، ص۳۵؛ [https://ensani.ir/fa/article/58188/ حسینی، «راز عدم ازدواج حضرت معصومه(ع)»، ص۱۰۴-۱۰۳.]</ref> | برخی محققین تاریخی معتقدند فضای خفقانآور و سرکوبگرانه دوران حکومت هارونالرشید و بهویژه زندانی بودن امام کاظم، بهگونهای بود که نزدیکی به خاندان امامت، خطری بزرگ محسوب میشد. در چنین شرایطی، احتمالاً کسی جرأت و تمایل نداشته است که با ازدواج با دختران امام کاظم، خود را در معرض خشم و انتقام دستگاه حکومتی قرار دهد.<ref>ربانی خلخالی، چهره درخشان کریمه اهلبیت حضرت فاطمه معصومه (س)، 1388ش، ص۳۵؛ [https://ensani.ir/fa/article/58188/ حسینی، «راز عدم ازدواج حضرت معصومه (ع)»، 1386ش، ص۱۰۴-۱۰۳.]</ref> | ||
== هجرت به ایران == | == هجرت به ایران == | ||
پس از هجرت امام رضا در سال ۲۰۰ق به خراسان، در نامهای از خواهرش، فاطمه معصومه، درخواست کرد تا بهسوی او سفر کند. فاطمه معصومه در سال ۲۰۱ق بهقصد خراسان، مدینه را ترک کرد. در مسیر سفر، کاروان به شهر ساوه رسید. طبق منابع تاریخی مردم ساوه در آن زمان از مخالفان خاندان پیامبر بودند. با ورود کاروان فاطمه معصومه، بین اهالی ساوه و همراهان او درگیری رخ داد که منجر به شهادت تعدادی از بستگان وی شد.<ref>ملکالکتاب شیرازی، ریاض الانساب و مجمعالاعقاب، 1335ق، ص160؛ منصوری، حیاهٔ السّت، 1339ش، ص5۰.</ref> این واقعه تأثیر عمیقی بر فاطمه معصومه گذاشت و او را بیمار و غمگین کرد.<ref>قمی، تاریخ قم، ۱۳۶۱ش، ص۲۱۳.</ref> برخی منابع نیز به مسمومیت او در ساوه اشاره دارند.<ref>عاملی، الحیاه السیاسیه امام الرضا، 1398ق، ص428؛ تشید، هدیه اسماعیل یا قیام سادات علوی برای تصاحب خلافت، 1386ش، ص161 و | پس از هجرت امام رضا در سال ۲۰۰ق به خراسان، در نامهای از خواهرش، فاطمه معصومه، درخواست کرد تا بهسوی او سفر کند. فاطمه معصومه در سال ۲۰۱ق بهقصد خراسان، مدینه را ترک کرد. در مسیر سفر، کاروان به شهر ساوه رسید. طبق منابع تاریخی مردم ساوه در آن زمان از مخالفان خاندان پیامبر بودند. با ورود کاروان فاطمه معصومه، بین اهالی ساوه و همراهان او درگیری رخ داد که منجر به شهادت تعدادی از بستگان وی شد.<ref>ملکالکتاب شیرازی، ریاض الانساب و مجمعالاعقاب، 1335ق، ص160؛ منصوری، حیاهٔ السّت، 1339ش، ص5۰.</ref> این واقعه تأثیر عمیقی بر فاطمه معصومه گذاشت و او را بیمار و غمگین کرد.<ref>قمی، تاریخ قم، ۱۳۶۱ش، ص۲۱۳.</ref> برخی منابع نیز به مسمومیت او در ساوه اشاره دارند.<ref>عاملی، الحیاه السیاسیه امام الرضا، 1398ق، ص428؛ تشید، هدیه اسماعیل یا قیام سادات علوی برای تصاحب خلافت، 1386ش، ص161 و 168.</ref> پس از رسیدن به نزدیکی قم، فاطمه معصومه درخواست انتقال به این شهر را کرد و در خانه موسی بن خزرج اشعری، از اصحاب امام رضا، در قم اقامت کرد و پس از ۱۶ یا ۱۷ روز درگذشت.<ref>قمی، تاریخ قم، ۱۳۶۱ش، ص۲۱۳.</ref> | ||
== علل هجرت حضرت معصومه == | == علل هجرت حضرت معصومه == | ||
برخی پژوهشگران برای سفر حضرت معصومه به ایران اهدافی چون همراهی با جریان فکری مرتبط با امام رضا، حضور در فضای علمی و دینی مناطق ایران و ایفای نقش در معرفی آموزههای شیعی را مطرح کردهاند.<ref>[https://wrs.journals.miu.ac.ir/article_2769.html علوی علیآبادی، «مهاجرت حضرت فاطمه معصومه(ع) به ایران (علل، انگیزهها و پیامدها)»، ۱۳۹۷ش، ص۲۰-۱۹.]</ref> | برخی پژوهشگران برای سفر حضرت معصومه به ایران اهدافی چون همراهی با جریان فکری مرتبط با امام رضا، حضور در فضای علمی و دینی مناطق ایران و ایفای نقش در معرفی آموزههای شیعی را مطرح کردهاند.<ref>[https://wrs.journals.miu.ac.ir/article_2769.html علوی علیآبادی، «مهاجرت حضرت فاطمه معصومه (ع) به ایران (علل، انگیزهها و پیامدها)»، ۱۳۹۷ش، ص۲۰-۱۹.]</ref> | ||
== پیامدهای هجرت به ایران == | == پیامدهای هجرت به ایران == | ||
| خط ۵۲: | خط ۵۲: | ||
== زیارتنامه == | == زیارتنامه == | ||
در منابع حدیثی شیعه، [[زیارتنامه فاطمه معصومه]] از امام رضا، گزارش شده است<ref>مجلسی، زاد المعاد، ۱۴۲۳ق، ص۵۴۸–۵۴۷؛ مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۹۹، ص۲۶۷–۲۶۵؛ مجلسی، تحفه الزائر، ۱۳۸۶ش، ص۶۶۴.</ref> که در فرازی از این زیارت، از مقام شفاعت وی استمداد میشود.<ref>مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۷، ص۲۲۸.</ref> فقها و عالمان شیعه، خواندن این زیارتنامه را بهعنوان عملی مستحب و مقبول، پذیرفتهاند.<ref>[https://alefbalib.com/Metadata/146189/پژوهشى-در-زیارتنامه-فاطمه-معصومه(س) مقیسه، «پژوهشی در زیارتنامه فاطمه معصومه (ع)»، ص۵۶.]</ref> همچنین، توسط برخی از علما در منابع روایی، زیارتنامههای دیگری نیز برای حضرت معصومه نقل شده است.<ref>مهدیپور، زندگانی کریمه اهلبیت (ع)، ۱۳۹۲ش، ص۱۶۱.</ref> | در منابع حدیثی شیعه، [[زیارتنامه فاطمه معصومه]] از امام رضا، گزارش شده است<ref>مجلسی، زاد المعاد، ۱۴۲۳ق، ص۵۴۸–۵۴۷؛ مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۹۹، ص۲۶۷–۲۶۵؛ مجلسی، تحفه الزائر، ۱۳۸۶ش، ص۶۶۴.</ref> که در فرازی از این زیارت، از مقام شفاعت وی استمداد میشود.<ref>مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۷، ص۲۲۸.</ref> فقها و عالمان شیعه، خواندن این زیارتنامه را بهعنوان عملی مستحب و مقبول، پذیرفتهاند.<ref>[https://alefbalib.com/Metadata/146189/پژوهشى-در-زیارتنامه-فاطمه-معصومه(س) مقیسه، «پژوهشی در زیارتنامه فاطمه معصومه (ع)»، 1378ش، ص۵۶.]</ref> همچنین، توسط برخی از علما در منابع روایی، زیارتنامههای دیگری نیز برای حضرت معصومه نقل شده است.<ref>مهدیپور، زندگانی کریمه اهلبیت (ع)، ۱۳۹۲ش، ص۱۶۱.</ref> | ||
== حرم حضرت معصومه == | == حرم حضرت معصومه == | ||
پس از وفات فاطمه معصومه، پیکر او در باغ بابلان به خاک سپرده شد و نخستین قبه نیز در نیمه دوم قرن سوم هجری توسط بانویی علوی به نام زینب ساخته شد.<ref>قمی، منتهی الامال، ۱۳۸۶ش، ج۲، ص۴۳۲.</ref> پس از آن، شاهبیگم صفوی بقعه را بهصورت بنایی هشتضلعی با گنبدی جدید بازسازی کرد؛ صحن عتیق را بنا نهاد و ایوان طلا را احداث کرد.<ref>برقعی، راهنمای قم، ۱۳۱۷ش، ص۳۳.</ref>نخستین ضریح مرقد نیز در این دوره به فرمان شاهطهماسب اول ساخته شد.<ref>برقعی، راهنمای قم، ۱۳۱۷ش، ص۳۵.</ref> در عصر قاجار، به دستور فتحعلیشاه فرش کردن حرم با سنگ مرمر، آغاز آیینهکاری، ساخت مدرسه فیضیه کنونی و دارالشفایی برای این آستانه انجام شد.<ref>مدرسی طباطبایی، «مدارس قم در دوره صفویه»، ۱۳۵۰ش، ص۱۲۵۰.</ref> ساختار فعلی حرم شامل دو صحن اصلی، گنبد طلایی، شش گلدسته و رواقهای متعدد است. ایوانها و رواقها با هنر اسلامی، از جمله کاشیکاری، طلاکاری و آینهکاری، تزیین شده است.<ref>[https://jias.kashanu.ac.ir/article_111830.html رضاییندوشن و همکاران، «سیر تحول حرم حضرت معصومه (س) با تأکید بر سلسلهمراتب ورود (تشرف) از دوره صفوی تا دوره قاجار»، ۱۳۹۸ش، ص۱۰۰.]</ref> | پس از وفات فاطمه معصومه، پیکر او در باغ بابلان به خاک سپرده شد و نخستین قبه نیز در نیمه دوم قرن سوم هجری توسط بانویی علوی به نام زینب ساخته شد.<ref>قمی، منتهی الامال، ۱۳۸۶ش، ج۲، ص۴۳۲.</ref> پس از آن، شاهبیگم صفوی بقعه را بهصورت بنایی هشتضلعی با گنبدی جدید بازسازی کرد؛ صحن عتیق را بنا نهاد و ایوان طلا را احداث کرد.<ref>برقعی، راهنمای قم، ۱۳۱۷ش، ص۳۳.</ref>نخستین ضریح مرقد نیز در این دوره به فرمان شاهطهماسب اول ساخته شد.<ref>برقعی، راهنمای قم، ۱۳۱۷ش، ص۳۵.</ref> در عصر قاجار، به دستور فتحعلیشاه فرش کردن حرم با سنگ مرمر، آغاز آیینهکاری، ساخت مدرسه فیضیه کنونی و دارالشفایی برای این آستانه انجام شد.<ref>مدرسی طباطبایی، «مدارس قم در دوره صفویه»، ۱۳۵۰ش، ص۱۲۵۰.</ref> ساختار فعلی حرم شامل دو صحن اصلی، گنبد طلایی، شش گلدسته و رواقهای متعدد است. ایوانها و رواقها با هنر اسلامی، از جمله کاشیکاری، طلاکاری و آینهکاری، تزیین شده است.<ref>[https://jias.kashanu.ac.ir/article_111830.html رضاییندوشن و همکاران، «سیر تحول حرم حضرت معصومه (س) با تأکید بر سلسلهمراتب ورود (تشرف) از دوره صفوی تا دوره قاجار»، ۱۳۹۸ش، ص۱۰۰.]</ref> | ||
این آستان شامل نهادهای علمی و فرهنگی مانند مدارس و مساجد، کتابخانه و موزه است.<ref>[https://journals.ut.ac.ir/article_17445.html?lang=en کیانی، «مجموعه حرم حضرت معصومه(س)»، ۱۳۷۸، ص۶۷-۶۶.]</ref> پشتوانه مالی و اداری این مجموعه، بر دو رکن موقوفات و تولیت استوار است.<ref>سجادی، «آستانه حضرت معصومه»، ۱۳۸۸ش، دانشنامه بزرگ اسلامی.</ref> حرم فاطمه معصومه پس از حرم امام رضا، بهعنوان مهمترین زیارتگاه ایران و کانون مذهبی و علمی شهر قم شناخته میشود.<ref>[http://www.jss-isa.ir/article_21445.html عظیمی هاشمی و همکاران، «مؤلفههای اجتماعی - فرهنگی شهر زیارتی پایدار مورد مطالعه: شهر مشهد»، ۱۳۹۱ش، ص۱۴۴.]</ref> | این آستان شامل نهادهای علمی و فرهنگی مانند مدارس و مساجد، کتابخانه و موزه است.<ref>[https://journals.ut.ac.ir/article_17445.html?lang=en کیانی، «مجموعه حرم حضرت معصومه (س)»، ۱۳۷۸، ص۶۷-۶۶.]</ref> پشتوانه مالی و اداری این مجموعه، بر دو رکن موقوفات و تولیت استوار است.<ref>سجادی، «آستانه حضرت معصومه»، ۱۳۸۸ش، دانشنامه بزرگ اسلامی.</ref> حرم فاطمه معصومه پس از حرم امام رضا، بهعنوان مهمترین زیارتگاه ایران و کانون مذهبی و علمی شهر قم شناخته میشود.<ref>[http://www.jss-isa.ir/article_21445.html عظیمی هاشمی و همکاران، «مؤلفههای اجتماعی - فرهنگی شهر زیارتی پایدار مورد مطالعه: شهر مشهد»، ۱۳۹۱ش، ص۱۴۴.]</ref> | ||
== جایگاه حضرت معصومه نزد ایرانیان == | == جایگاه حضرت معصومه نزد ایرانیان == | ||
| خط ۶۹: | خط ۶۹: | ||
=== کنگره بزرگداشت === | === کنگره بزرگداشت === | ||
در سال ۱۳۸۴ش، کنگرهای برای بزرگداشت شخصیت حضرت فاطمه معصومه و جایگاه فرهنگی قم در حرم وی برگزار شد. در این مراسم شخصیتهایی همانند [[ناصر مکارم شیرازی]]، احمد عابدی، [[جعفر سبحانی]]، [[علی دوانی]]، [[رضا استادی]] و [[عبدالله جوادی آملی]] به سخنرانی پرداختند. بر اساس گزارش دبیر کنگره، این رویداد منجر به چاپ ۵۴ جلد کتاب در موضوعات مرتبط با شخصیت حضرت معصومه شد؛ از جمله تاریخ تولد، وفات و ورود او به قم، تأثیر ورود وی و آمدن [[فرهنگ تشیع]] توسط علویان و اشعریان و برخی مباحث علمی پیرامون آنها.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/75626/ شرافت، «کنگره بزرگداشت حضرت فاطمه معصومه (س) و مکانت فرهنگی قم»، ص۱۴۶-۱۳۹.]</ref> | در سال ۱۳۸۴ش، کنگرهای برای بزرگداشت شخصیت حضرت فاطمه معصومه و جایگاه فرهنگی قم در حرم وی برگزار شد. در این مراسم شخصیتهایی همانند [[ناصر مکارم شیرازی]]، احمد عابدی، [[جعفر سبحانی]]، [[علی دوانی]]، [[رضا استادی]] و [[عبدالله جوادی آملی]] به سخنرانی پرداختند. بر اساس گزارش دبیر کنگره، این رویداد منجر به چاپ ۵۴ جلد کتاب در موضوعات مرتبط با شخصیت حضرت معصومه شد؛ از جمله تاریخ تولد، وفات و ورود او به قم، تأثیر ورود وی و آمدن [[فرهنگ تشیع]] توسط علویان و اشعریان و برخی مباحث علمی پیرامون آنها.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/75626/ شرافت، «کنگره بزرگداشت حضرت فاطمه معصومه (س) و مکانت فرهنگی قم»، 1384ش، ص۱۴۶-۱۳۹.]</ref> | ||
=== فیلم سینمایی === | === فیلم سینمایی === | ||
