پیش‌نویس:حضرت معصومه: تفاوت میان نسخه‌ها

فاطمه، ملقب به معصومه، دختر [[امام موسی بن‌جعفر|امام موسی بن‌ جعفر]] و خواهر [[علی‌بن موسی الرضا|علی‌ بن موسی الرضا]] است. در منابع آمده است که مادر وی، [[نجمه‌خاتون]]، از زنان پارسا و دانشمند بود. نجمه‌خاتون در ۱ ذی‌القعده سال ۱۷۳ق، فاطمه معصومه را به دنیا آورد.<ref>ربانی خلخالی، چهره درخشان کریمه اهل‌بیت حضرت فاطمه معصومه (س)، 1388ش، ص1۹.</ref>

برخی تحقیقات تاریخی، هنگام برشمردن فرزندان امام موسی بن‌ جعفر، از چهار دختر وی به نام فاطمه، از جمله فاطمه کبری، فاطمه وسطی، فاطمه صغری و فاطمه اُخری، یاد کرده‌اند که فاطمه معصومه همان فاطمه کبری است.<ref>ربانی خلخالی، چهره درخشان کریمه اهل‌بیت حضرت فاطمه معصومه (س)، 1388ش، ص1۵.</ref> بر اساس نقل‌های تاریخی، او در ۱۰ یا ۱۲ [[ربیع‌الثانی]] سال ۲۰۱ق، در مسیر [[هجرت]] به [[خراسان]]، بیمار شد و از خادم خود درخواست کرد که او را به قم و خانه موسی خزرج بن‌ سعد اشعری ببرد. او پس از اقامت کوتاه در قم از دنیا رفت و در آن‌جا به خاک سپرده شد.<ref>قمی، تاریخ قم، ۱۳۶۱ش، ص۲۱۳.</ref>

از امام جواد نقل شده که هر کس فاطمه معصومه را با معرفت به جایگاه او زیارت کند، به بهشت راه می‌یابد.<ref>شیخ‌صدوق، عیون اخبارالرضا علیه‌السّلام، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۲۶۷.</ref> همچنین بر پایه روایتی منسوب به امام رضا، زیارت فاطمه معصومه در قم، همسان زیارت امام رضا دانسته شده است.<ref>سپهر، ناسخ التواریخ، 1380ش، ج3، ص68؛ محلاتی، ریاحین الشریعه در ترجمه دانشمندان بانوان شیعه، 1329ش، ج5، ص3۵.</ref> این سخن، از دیدگاه برخی اندیشمندان شیعه، نشانگر بهره‌مندی او از مقام [[عصمت]] است. این باور در سیرهٔ عملی علما و مؤمنان شیعه نیز تبلور یافته و به‌کارگیری مداوم لقب معصومه برای این بانو، گواه این مدعا است.<ref>ربانی خلخالی، چهره درخشان کریمه اهل‌بیت حضرت فاطمه معصومه (س)، 1388ش، ص22.</ref>

پیش از این نیز، امام جعفر صادق به دفن بانویی از خاندان پیامبر در قم اشاره کرده و پاداش زیارت او را [[بهشت]] برشمرده بود.<ref>مجلسی، بحارالانوار، 1403ق، ج60، ص117.</ref> بر پایه روایت دیگری از آن امام، شفاعت فاطمه معصومه همگانی بوده و همه شیعیان به یُمن او، وارد بهشت خواهند شد.<ref>مجلسی، بحارالانوار، 1403ق، ج60، ص228.</ref>

در وصیت‌نامه امام موسی کاظم تصریح شده است که ازدواج دختران وی تنها با اجازۀ امام رضا، جایز است. این وصیت که جانشینی امام رضا را به وضوح اعلام می‌کند، می‌تواند یکی از دلایل اصلی عدم ازدواج فاطمه معصومه باشد.<ref>ربانی خلخالی، چهره درخشان کریمه اهل‌بیت حضرت فاطمه معصومه (س)، 1388ش، ص۳۵.</ref>

با در نظر گرفتن روایتی از پیامبر که ازدواج را سنت خود دانسته است، امام رضا و فاطمه معصومه نمی‌توانسته‌اند با اصل ازدواج مخالف باشند. از این رو، برخی اندیشمندان بر این باور هستند که او در مرتبه‌ای والا از کمالات معنوی و علمی قرار داشت که یافتن همسری هم‌شأن وی در آن دوران میسر نبوده است.<ref>ربانی خلخالی، چهره درخشان کریمه اهل‌بیت حضرت فاطمه معصومه (س)، 1388ش، ص۳۵.</ref>

برخی محققین تاریخی معتقدند فضای خفقان‌آور و سرکوبگرانه دوران حکومت هارون‌الرشید و به‌ویژه زندانی بودن امام کاظم، به‌گونه‌ای بود که نزدیکی به خاندان امامت، خطری بزرگ محسوب می‌شد. در چنین شرایطی، احتمالاً کسی جرأت و تمایل نداشته است که با ازدواج با دختران امام کاظم، خود را در معرض خشم و انتقام دستگاه حکومتی قرار دهد.<ref>ربانی خلخالی، چهره درخشان کریمه اهل‌بیت حضرت فاطمه معصومه (س)، 1388ش، ص۳۵؛ [https://ensani.ir/fa/article/58188/ حسینی، «راز عدم ازدواج حضرت معصومه (ع)»، 1386ش، ص۱۰۴-۱۰۳.]</ref>

پس از هجرت امام رضا در سال ۲۰۰ق به خراسان، در نامه‌ای از خواهرش، فاطمه معصومه، درخواست کرد تا به‌سوی او سفر کند. فاطمه معصومه در سال ۲۰۱ق به‌قصد خراسان، مدینه را ترک کرد. در مسیر سفر، کاروان به شهر ساوه رسید. طبق منابع تاریخی مردم ساوه در آن زمان از مخالفان خاندان پیامبر بودند. با ورود کاروان فاطمه معصومه، بین اهالی ساوه و همراهان او درگیری‌ رخ داد که منجر به شهادت تعدادی از بستگان وی شد.<ref>ملک‌الکتاب شیرازی، ریاض الانساب و مجمع‌الاعقاب، 1335ق، ص160؛ منصوری، حیاهٔ السّت، 1339ش، ص5۰.</ref> این واقعه تأثیر عمیقی بر فاطمه معصومه گذاشت و او را بیمار و غمگین کرد.<ref>قمی، تاریخ قم، ۱۳۶۱ش، ص۲۱۳.</ref> برخی منابع نیز به مسمومیت او در ساوه اشاره دارند.<ref>عاملی، الحیاه السیاسیه امام الرضا، 1398ق، ص428؛ تشید، هدیه اسماعیل یا قیام سادات علوی برای تصاحب خلافت، 1386ش، ص161 و 168.</ref> پس از رسیدن به نزدیکی قم، فاطمه معصومه درخواست انتقال به این شهر را کرد و در خانه موسی بن خزرج اشعری، از اصحاب امام رضا، در قم اقامت کرد و پس از ۱۶ یا ۱۷ روز درگذشت.<ref>قمی، تاریخ قم، ۱۳۶۱ش، ص۲۱۳.</ref>

در منابع حدیثی شیعه، [[زیارت‌نامه فاطمه معصومه]] از امام رضا، گزارش شده است<ref>مجلسی، زاد المعاد، ۱۴۲۳ق، ص۵۴۸–۵۴۷؛ مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۹۹، ص۲۶۷–۲۶۵؛ مجلسی، تحفه الزائر، ۱۳۸۶ش، ص۶۶۴.</ref> که در فرازی از این زیارت، از مقام شفاعت وی استمداد می‌شود.<ref>مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۷، ص۲۲۸.</ref> فقیهان و عالمان شیعه، خواندن این زیارتنامه را به‌عنوان عملی مستحب و مقبول، پذیرفته‌اند.<ref>[https://alefbalib.com/Metadata/146189/پژوهشى-در-زیارتنامه-فاطمه-معصومه(س) مقیسه، «پژوهشی در زیارتنامه فاطمه معصومه (ع)»، 1378ش، ص۵۶.]</ref> همچنین، توسط برخی از علما در منابع روایی، زیارت‌نامه‌های دیگری نیز برای وی نقل شده است.<ref>مهدی‌پور، زندگانی کریمه اهل‌بیت (ع)، ۱۳۹۲ش، ص۱۶۱.</ref>

سالروز ورود فاطمه معصومه به شهر قم که با عنوان «[[روز قم]]» در فهرست مناسبت‌های ملی ایران ثبت شده است، هر ساله با برگزاری مراسم و آیین‌هایی از سوی مردم، گرامی داشته می‌شود؛ از جمله آیین‌های استقبال از کاروان نمادین ورود او به قم و مراسم خطبه‌خوانی.<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1403/07/06/3166303/استقبال-باشکوه-از-کاروان-نمادین-ورود-Ø­Ø «استقبال باشکوه از کاوران نمادین ورود حضرت معصومه به قم»، خبرگزاری تسنیم.]</ref> از دیگر [[آداب]] قمی‌ها و بلکه ایرانیان، پناه بردن به حرم فاطمه معصومه در شرایط خاص اجتماعی بوده است که از آن با نام [[بست‌نشینی]] یاد می‌شود.<ref>فقیهی، تاریخ مذهبی قم، 1378ش، ص226.</ref>

# مطالعات مربوط به حرم، تاریخ معماری و موقوفات که توسعه تاریخی، هنر معماری و نهادهای وابسته به آستان مقدس را بررسی می‌کنند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/58188/ حسینی، «راز عدم ازدواج حضرت معصومه (ع)»، 1386ش، ص۱۰۵-۱۰۳.]</ref>