پرش به محتوا

امام علی: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران پدیا
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌ترتفاوت با ویرایش جدیدتر ←
دیداریویکی‌متن
بدون خلاصۀ ویرایش
بدون خلاصۀ ویرایش
خط ۴۲: خط ۴۲:


== زندگی در کنار پیامبر ==
== زندگی در کنار پیامبر ==
امام علی بنابر منابع تاریخی، از کودکی، از دو یا شش‌سالگی تا حدود ده‌سالگی<ref>{{پک|جعفریان|۱۳۸۷|ک=حیات فکری سیاسی امامان شیعه|ص=۴۸|ج=}}</ref> و به روایتی از هشت تا پانزده‌سالگی،<ref>{{پک|معروف حسنی|۱۳۸۹|ک=زندگی دوازده امام(ع)|ص=۱۵۵|ج=۱}}</ref> در خانه پیامبر اسلام پرورش یافت. بر پایه این منابع، او هنگام نزول نخستین آیات سوره علق در غار حرا<ref>{{پک|سوره علق||ک=|ص=آیات ۵-۱|ج=}}</ref> همراه پیامبر بود<ref>{{پک|سیدرضی|۱۳۶۸|ک=نهج‌البلاغه|ص=خطبه ۱۹۲ (معروف به قاصعه)|ج=}}</ref><ref>{{پک|ابن ابی‌الحدید|۱۳۷۸|ک=شرح نهج‌البلاغه|ص=۲۰۸|ج=۱۳}}</ref> و پس از خدیجه، نخستین کسی به‌شمار می‌رود که به پیامبر ایمان آورد.<ref>{{پک|جعفریان|۱۳۸۳|ک=تاریخ سیاسی اسلام|ص=۲۰۳|ج=۲}}</ref><ref>{{پک|جعفریان|۱۳۸۷|ک=حیات فکری سیاسی امامان شیعه|ص=۴۸|ج=}}</ref><ref>{{پک|مفید|۱۳۶۴|ک=الإرشاد|ص=۹ و ۳۵-۳۴|ج=۱}}</ref><ref>{{پک|معروف حسنی|۱۳۸۹|ک=زندگی دوازده امام(ع)|ص=۱۵۴-۱۵۵ و ۱۶۶|ج=۱}}</ref> علی خود نیز تصریح کرده است که نخستین فردی بود که پس از پیامبر با او نماز گزارد.<ref>{{پک|سیدرضی|۱۳۶۸|ک=نهج‌البلاغه|ص=خطبه ۱۹۲ (معروف به قاصعه) و خطبه ۱۳۱|ج=}}</ref><ref>{{پک|نسائی|۱۳۸۰|ک=خصائص أمیرالمؤمنین|ص=۵۵ و ۵۹|ج=}}</ref><ref>{{پک|ابن‌اثیر|۱۳۹۹|ک=الکامل فی التاریخ|ص=۵۷|ج=۲}}</ref><ref>{{پک|جعفریان|۱۳۸۳|ک=تاریخ سیاسی اسلام|ص=۱۹۹|ج=۲}}</ref> در ماجرای دعوت خویشاوندان پیامبر، تنها علی دعوت او را پذیرفت<ref>{{پک|سوره شعراء||ک=|ص=آیه ۲۱۴|ج=}}</ref><ref>{{پک|مفید|۱۳۶۴|ک=الإرشاد|ص=۱۰-۱۱ و ۴۴|ج=۱}}</ref><ref>{{پک|معروف حسنی|۱۳۸۹|ک=زندگی دوازده امام(ع)|ص=۱۶۲-۱۶۴|ج=۱}}</ref> و در شب هجرت نیز برای حفظ جان پیامبر، در بستر او خوابید.[۱۱][۱۲] در منابع، از پیروی کامل علی از پیامبر،[۵] نگاه او به پیامبر به‌عنوان الگو،[۱۳] التزام به اطاعت از وی[۱۴] و جایگاه ویژه او در میان یاران پیامبر یاد شده است.[۱۵]
امام علی بنابر منابع تاریخی، از کودکی، از دو یا شش‌سالگی تا حدود ده‌سالگی<ref>{{پک|جعفریان|۱۳۸۷|ک=حیات فکری سیاسی امامان شیعه|ص=۴۸|ج=}}</ref> و به روایتی از هشت تا پانزده‌سالگی،<ref>{{پک|معروف حسنی|۱۳۸۹|ک=زندگی دوازده امام(ع)|ص=۱۵۵|ج=۱}}</ref> در خانه پیامبر اسلام پرورش یافت. بر پایه این منابع، او هنگام نزول نخستین آیات سوره علق در غار حرا<ref>{{پک|سوره علق||ک=|ص=آیات ۵-۱|ج=}}</ref> همراه پیامبر بود<ref>{{پک|سیدرضی|۱۳۶۸|ک=نهج‌البلاغه|ص=خطبه ۱۹۲ (معروف به قاصعه)|ج=}}</ref><ref>{{پک|ابن ابی‌الحدید|۱۳۷۸|ک=شرح نهج‌البلاغه|ص=۲۰۸|ج=۱۳}}</ref> و پس از خدیجه، نخستین کسی به‌شمار می‌رود که به پیامبر ایمان آورد.<ref>{{پک|جعفریان|۱۳۸۳|ک=تاریخ سیاسی اسلام|ص=۲۰۳|ج=۲}}</ref><ref>{{پک|جعفریان|۱۳۸۷|ک=حیات فکری سیاسی امامان شیعه|ص=۴۸|ج=}}</ref><ref>{{پک|مفید|۱۳۶۴|ک=الإرشاد|ص=۹ و ۳۵-۳۴|ج=۱}}</ref><ref>{{پک|معروف حسنی|۱۳۸۹|ک=زندگی دوازده امام(ع)|ص=۱۵۴-۱۵۵ و ۱۶۶|ج=۱}}</ref> علی خود نیز تصریح کرده است که نخستین فردی بود که پس از پیامبر با او نماز گزارد.<ref>{{پک|سیدرضی|۱۳۶۸|ک=نهج‌البلاغه|ص=خطبه ۱۹۲ (معروف به قاصعه) و خطبه ۱۳۱|ج=}}</ref><ref>{{پک|نسائی|۱۳۸۰|ک=خصائص أمیرالمؤمنین|ص=۵۵ و ۵۹|ج=}}</ref><ref>{{پک|ابن‌اثیر|۱۳۹۹|ک=الکامل فی التاریخ|ص=۵۷|ج=۲}}</ref><ref>{{پک|جعفریان|۱۳۸۳|ک=تاریخ سیاسی اسلام|ص=۱۹۹|ج=۲}}</ref> در ماجرای دعوت خویشاوندان پیامبر، تنها علی دعوت او را پذیرفت<ref>{{پک|سوره شعراء||ک=|ص=آیه ۲۱۴|ج=}}</ref><ref>{{پک|مفید|۱۳۶۴|ک=الإرشاد|ص=۱۰-۱۱ و ۴۴|ج=۱}}</ref><ref>{{پک|معروف حسنی|۱۳۸۹|ک=زندگی دوازده امام(ع)|ص=۱۶۲-۱۶۴|ج=۱}}</ref> و در شب هجرت نیز برای حفظ جان پیامبر، در بستر او خوابید.<ref name=":0">{{پک|سوره بقره||ک=|ص=آیه ۲۰۷|ج=}}</ref><ref name=":0" /><ref>{{پک|جعفریان|۱۳۸۳|ک=تاریخ سیاسی اسلام|ص=۲۰۴|ج=۲}}</ref><ref>{{پک|مفید|۱۳۶۴|ک=الإرشاد|ص=۴۵-۴۶|ج=۱}}</ref><ref>{{پک|معروف حسنی|۱۳۸۹|ک=زندگی دوازده امام(ع)|ص=۱۷۳-۱۷۴|ج=۱}}</ref><ref>{{پک|ابن ابی‌الحدید|۱۳۷۸|ک=شرح نهج‌البلاغه|ص=۲۶۲|ج=۱۳}}</ref> در منابع، از پیروی کامل علی از پیامبر،<ref>{{پک|سیدرضی|۱۳۶۸|ک=نهج‌البلاغه|ص=خطبه ۱۶۰|ج=}}</ref><ref>{{پک|جعفریان|۱۳۸۳|ک=تاریخ سیاسی اسلام|ص=۳۴۷|ج=۲}}</ref> نگاه او به پیامبر به‌عنوان الگو،[۱۳] التزام به اطاعت از وی[۱۴] و جایگاه ویژه او در میان یاران پیامبر یاد شده است.[۱۵]


امام علی در بیشتر غزوات پیامبر حضور داشت و تنها در غزوه تبوک، به فرمان پیامبر، در مدینه باقی ماند.[۱۶] او در بسیاری از نبردها، از جمله فتح مکه، پرچمدار سپاه اسلام بود[۱۷] و در جنگ‌هایی مانند بدر،[۱۸] احد[۱۹] و احزاب،[۲۰] نقش تعیین‌کننده‌ای ایفا کرد. در روایات، پیامبر ضربت او بر عمرو بن عبدود در جنگ احزاب را برتر از عبادت جن و انس دانسته است.[۲۱] همچنین از نقش او در دفاع از پیامبر در میدان‌های نبرد،[۲۲] نقل شعار «لا فتی إلا علی، لا سیف إلا ذوالفقار» در شأن او،[۲۳] معرفی وی در خیبر به‌عنوان کسی که خدا و پیامبر او را دوست دارند و او نیز خدا و پیامبر را دوست دارد،[۲۴] نگارش صلح‌نامه حدیبیه،[۲۵] شکستن بت‌های کعبه پس از فتح مکه،[۲۶] ابلاغ آیات آغازین سوره توبه به مشرکان به فرمان پیامبر[۲۷][۲۸] و حضور در واقعه مباهله به‌عنوان مصداق «جانِ پیامبر» یاد شده است.[۲۹]
امام علی در بیشتر غزوات پیامبر حضور داشت و تنها در غزوه تبوک، به فرمان پیامبر، در مدینه باقی ماند.[۱۶] او در بسیاری از نبردها، از جمله فتح مکه، پرچمدار سپاه اسلام بود[۱۷] و در جنگ‌هایی مانند بدر،[۱۸] احد[۱۹] و احزاب،[۲۰] نقش تعیین‌کننده‌ای ایفا کرد. در روایات، پیامبر ضربت او بر عمرو بن عبدود در جنگ احزاب را برتر از عبادت جن و انس دانسته است.[۲۱] همچنین از نقش او در دفاع از پیامبر در میدان‌های نبرد،[۲۲] نقل شعار «لا فتی إلا علی، لا سیف إلا ذوالفقار» در شأن او،[۲۳] معرفی وی در خیبر به‌عنوان کسی که خدا و پیامبر او را دوست دارند و او نیز خدا و پیامبر را دوست دارد،[۲۴] نگارش صلح‌نامه حدیبیه،[۲۵] شکستن بت‌های کعبه پس از فتح مکه،[۲۶] ابلاغ آیات آغازین سوره توبه به مشرکان به فرمان پیامبر[۲۷][۲۸] و حضور در واقعه مباهله به‌عنوان مصداق «جانِ پیامبر» یاد شده است.[۲۹]


و در شب هجرت پیامبر، به جای او خوابید<ref>سوره بقره، آیه 207؛ مفید، الإرشاد، 1364ش، ص45-46؛ ابن ابی‌الحدید، شرح نهج‌البلاغه، 1378ق، ج13، ص262؛ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص173-174؛ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1383ش، ج2، ص204؛ عبدالحمید، سیره اهل بیت، ص253.</ref> تا گزندی به پیامبر نرسد.<ref>سوره انفال، آیه 30.</ref> علی، پیامبر را اسوه و الگو می‌دانست<ref>نهج‌البلاغه، خطبه 160؛ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1383ش، ج2، ص347.</ref> و خود را ملزم به اطاعت از او می‌دید.<ref>نهج‌البلاغه، خطبه 131؛ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1383ش، ج2، ص350.</ref> و کسی در ارتباط با پیامبر، در دلدادگی و اطاعت، قابل قیاس با علی نبود.<ref>جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص48؛ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1383ش، ج2، ص344.</ref> او چونان سربازی جان بر کف، در تمامی غزوات (جز جنگ تبوک که در [[مدینه]] به جای پیامبر ماند<ref>مفید، الإرشاد، 1364ش، ص139-141؛ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص252-253.</ref>) مشارکت فعال و أثرگذاری داشته و در غالب غزوات، از جمله [[فتح مکه]]<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص232-233و241-242.</ref> پرچمدار سپاه اسلام بود. غالبِ فحول قبایل عرب به دست او کشته شدند. ولید بن عتبه و بیش از نیمی از کشتگان قریش در بدر،<ref>مفید، الإرشاد، 1364ش، ص62-65 و 70؛ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص194 و 197؛ عبدالحمید، سیره اهل بیت، ص260-261.</ref> ۹ تن از پرچمداران قریش در اُحُد<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص207؛ عبدالحمید، سیره اهل بیت، ص262-263.</ref> و عمرو بن عبدَوُدّ در جنگ احزاب/خندق،<ref>مفید، الإرشاد، 1364ش، ص88-89؛ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص221-222؛ عبدالحمید، سیره اهل بیت، ص269-271.</ref> توسط علی کشته شدند. پیامبر، ضربت او را بر عمرو بن عبدَوُدّ، بالاتر از عبادت تمام انس و جن تا قیامت دانست.<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص223؛ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1383ش، ج2، ص204.</ref> علی در جنگها، جانانه از جان پیامبر محافظت می‌نمود.<ref>مفید، الإرشاد، 1364ش، ص71-78؛ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص209؛ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1383ش، ج2، ص204.</ref> به همین دلیل ندای «لافتی الّا علی، لاسیف الّا ذوالفقار» در شأن او فرود آمد.<ref>مفید، الإرشاد، 1364ش، ص79؛ ابن ابی‌الحدید، شرح نهج‌البلاغه، 1378ق، ج14، ص253؛ ابن‌أثیر، الکامل فی التاریخ، 1399ق، ج2، ص154؛ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص210؛ عبدالحمید، سیره اهل بیت، ص265.</ref> پیامبر در جنگ خیبر، علی را به‌عنوان کسی که [[خدا]] و [[حضرت محمد|رسول]]، او را و او، خدا و رسول را دوست دارد، معرفی کرد.<ref>مفید، الإرشاد، 1364ش، ص57؛ ابن عبدالبرّ، الإستیعاب فی معرفه الأصحاب، 1328ق، ج3، ص36؛ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص234؛ عبدالحمید، سیره اهل بیت، ص274.</ref> در صلح حدیبیه، کاتب مفاد صلح‌نامه بود.<ref>مفید، الإرشاد، 1364ش، ص107-108؛ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص230.</ref> پس از [[فتح مکه]]، بر بلندای خانه خدا، بت‌ها را شکست.<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص243.</ref> همچنین، به‌عنوان پیک و نماینده مخصوص پیامبر، از جانب [[خدا]] مأموریت ابلاغ آیات نخستین سوره توبه<ref>سوره توبه، آیات 1-5.</ref> را به مشرکان [[مکه]] بر عهده داشت.<ref>مفید، الإرشاد، 1364ش، ص58-59؛ آلوسی، روح المعانی، ج1، تفسیر سوره توبه؛ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص258؛ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1383ش، ج2، ص202؛ عبدالحمید، سیره اهل بیت، ص277 و 279.</ref> علی در جریان [[مباهله]]، به‌عنوان جان پیامبر معرفی شد.<ref>سوره آل‌عمران، آیه 61؛ مفید، الإرشاد، 1364ش، ص152-153؛ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1383ش، ج2، ص344.</ref>
علی، پیامبر را اسوه و الگو می‌دانست<ref>نهج‌البلاغه، خطبه 160؛ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1383ش، ج2، ص347.</ref> و خود را ملزم به اطاعت از او می‌دید.<ref>نهج‌البلاغه، خطبه 131؛ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1383ش، ج2، ص350.</ref> و کسی در ارتباط با پیامبر، در دلدادگی و اطاعت، قابل قیاس با علی نبود.<ref>جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص48؛ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1383ش، ج2، ص344.</ref> او چونان سربازی جان بر کف، در تمامی غزوات (جز جنگ تبوک که در [[مدینه]] به جای پیامبر ماند<ref>مفید، الإرشاد، 1364ش، ص139-141؛ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص252-253.</ref>) مشارکت فعال و أثرگذاری داشته و در غالب غزوات، از جمله [[فتح مکه]]<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص232-233و241-242.</ref> پرچمدار سپاه اسلام بود. غالبِ فحول قبایل عرب به دست او کشته شدند. ولید بن عتبه و بیش از نیمی از کشتگان قریش در بدر،<ref>مفید، الإرشاد، 1364ش، ص62-65 و 70؛ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص194 و 197؛ عبدالحمید، سیره اهل بیت، ص260-261.</ref> ۹ تن از پرچمداران قریش در اُحُد<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص207؛ عبدالحمید، سیره اهل بیت، ص262-263.</ref> و عمرو بن عبدَوُدّ در جنگ احزاب/خندق،<ref>مفید، الإرشاد، 1364ش، ص88-89؛ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص221-222؛ عبدالحمید، سیره اهل بیت، ص269-271.</ref> توسط علی کشته شدند. پیامبر، ضربت او را بر عمرو بن عبدَوُدّ، بالاتر از عبادت تمام انس و جن تا قیامت دانست.<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص223؛ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1383ش، ج2، ص204.</ref> علی در جنگها، جانانه از جان پیامبر محافظت می‌نمود.<ref>مفید، الإرشاد، 1364ش، ص71-78؛ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص209؛ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1383ش، ج2، ص204.</ref> به همین دلیل ندای «لافتی الّا علی، لاسیف الّا ذوالفقار» در شأن او فرود آمد.<ref>مفید، الإرشاد، 1364ش، ص79؛ ابن ابی‌الحدید، شرح نهج‌البلاغه، 1378ق، ج14، ص253؛ ابن‌أثیر، الکامل فی التاریخ، 1399ق، ج2، ص154؛ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص210؛ عبدالحمید، سیره اهل بیت، ص265.</ref> پیامبر در جنگ خیبر، علی را به‌عنوان کسی که [[خدا]] و [[حضرت محمد|رسول]]، او را و او، خدا و رسول را دوست دارد، معرفی کرد.<ref>مفید، الإرشاد، 1364ش، ص57؛ ابن عبدالبرّ، الإستیعاب فی معرفه الأصحاب، 1328ق، ج3، ص36؛ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص234؛ عبدالحمید، سیره اهل بیت، ص274.</ref> در صلح حدیبیه، کاتب مفاد صلح‌نامه بود.<ref>مفید، الإرشاد، 1364ش، ص107-108؛ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص230.</ref> پس از [[فتح مکه]]، بر بلندای خانه خدا، بت‌ها را شکست.<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص243.</ref> همچنین، به‌عنوان پیک و نماینده مخصوص پیامبر، از جانب [[خدا]] مأموریت ابلاغ آیات نخستین سوره توبه<ref>سوره توبه، آیات 1-5.</ref> را به مشرکان [[مکه]] بر عهده داشت.<ref>مفید، الإرشاد، 1364ش، ص58-59؛ آلوسی، روح المعانی، ج1، تفسیر سوره توبه؛ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص258؛ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1383ش، ج2، ص202؛ عبدالحمید، سیره اهل بیت، ص277 و 279.</ref> علی در جریان [[مباهله]]، به‌عنوان جان پیامبر معرفی شد.<ref>سوره آل‌عمران، آیه 61؛ مفید، الإرشاد، 1364ش، ص152-153؛ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1383ش، ج2، ص344.</ref>


<ref>{{پک|سوره مائده||ک=|ص=آیه ۳|ج=}}</ref>
<ref>{{پک|سوره مائده||ک=|ص=آیه ۳|ج=}}</ref>

نسخهٔ ۱۸ مرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۰:۴۴

امام علی
پرونده:EmamALi.gif
مرقد و بارگاه امام علی (ع) در نجف


امام علی؛ علی بن ابی‌طالب بن عبدالمطلب و نخستین امام شیعیان دوازده‌امامی.

تولد و خانواده

امام علی بن ابی‌طالب، بنابر منابع تاریخی، در روز جمعه[۱][۲] سیزدهم رجب، سی سال پس از عام الفیل، در کعبه و در شهر مکه متولد شد.[۳] پدر او ابی‌طالب بن عبدالمطلب بن هاشم بن عبدمناف بن قصی بن کلاب[۴] و مادرش فاطمه بنت اسد بن هاشم بن عبد مناف بود.[۵] بر پایه این منابع، ازدواج ابوطالب و فاطمه بنت اسد نخستین ازدواج میان زن و مردی از بنی‌هاشم به‌شمار می‌رفت و علی نخستین فردی بود که از سوی پدر و مادر هاشمی محسوب می‌شد.[۶]

امام علی با فاطمه زهرا، دختر پیامبر اسلام، ازدواج کرد. درباره زمان این ازدواج، گزارش‌های متفاوتی نقل شده و اول ذی‌الحجه سال دوم هجری، ماه شوال و ۲۱ محرم از تاریخ‌های ذکرشده در منابع است. حاصل این ازدواج پنج فرزند به نام‌های حسن، حسین، زینب، ام‌کلثوم[۷] و محسن بود که بنابر گزارش‌های شیعه، محسن پیش از تولد سقط شد.[۸][۹]

جایگاه امام در قرآن و روایات

در منابع تفسیری و روایی شیعه، آیات ایثار و بذل جان،[۱۰] ولایت،[۱۱] ابلاغ رسالت،[۱۲] اتمام نعمت،[۱۳] تطهیر،[۱۴] مباهله،[۱۵] مودت[۱۶] و اطعام ایتام و مساکین[۱۷] از آیات نازل‌شده درباره امام علی یا مرتبط با فضایل او دانسته شده‌اند. همچنین در روایات، پیامبر اسلام علی را داناترین،[۱۸][۱۹][۲۰][۲۱] فقیه‌ترین[۲۲][۲۳][۲۴] و زاهدترین[۲۵][۲۶] مسلمانان صدر اسلام معرفی کرده، او را همواره همراه حق دانسته[۲۷][۲۸] و جایگاهش را نسبت به خود، همانند جایگاه هارون نسبت به موسی توصیف کرده است.[۲۹][۳۰][۳۱][۳۲]

در دیگر روایات، پیامبر خود را شهر علم و علی را دروازه آن معرفی کرده است،[۳۳][۳۴][۳۵][۳۶] او را برادر خود در دنیا و آخرت خوانده،[۳۷][۳۸][۳۹] پیوند خویش با او را با تعبیر علی از من است و من از علی هستم بیان کرده[۴۰] و در واقعه غدیر خم، علی را مولای کسانی دانسته است که خود مولای آنان است.[۴۱][۴۲][۴۳] همچنین در منابع حدیثی، علی عزیزترین[۴۴] و محبوب‌ترین فرد نزد پیامبر معرفی شده است.[۴۵]

زندگی در کنار پیامبر

امام علی بنابر منابع تاریخی، از کودکی، از دو یا شش‌سالگی تا حدود ده‌سالگی[۴۶] و به روایتی از هشت تا پانزده‌سالگی،[۴۷] در خانه پیامبر اسلام پرورش یافت. بر پایه این منابع، او هنگام نزول نخستین آیات سوره علق در غار حرا[۴۸] همراه پیامبر بود[۴۹][۵۰] و پس از خدیجه، نخستین کسی به‌شمار می‌رود که به پیامبر ایمان آورد.[۵۱][۵۲][۵۳][۵۴] علی خود نیز تصریح کرده است که نخستین فردی بود که پس از پیامبر با او نماز گزارد.[۵۵][۵۶][۵۷][۵۸] در ماجرای دعوت خویشاوندان پیامبر، تنها علی دعوت او را پذیرفت[۵۹][۶۰][۶۱] و در شب هجرت نیز برای حفظ جان پیامبر، در بستر او خوابید.[۶۲][۶۲][۶۳][۶۴][۶۵][۶۶] در منابع، از پیروی کامل علی از پیامبر،[۶۷][۶۸] نگاه او به پیامبر به‌عنوان الگو،[۱۳] التزام به اطاعت از وی[۱۴] و جایگاه ویژه او در میان یاران پیامبر یاد شده است.[۱۵]

امام علی در بیشتر غزوات پیامبر حضور داشت و تنها در غزوه تبوک، به فرمان پیامبر، در مدینه باقی ماند.[۱۶] او در بسیاری از نبردها، از جمله فتح مکه، پرچمدار سپاه اسلام بود[۱۷] و در جنگ‌هایی مانند بدر،[۱۸] احد[۱۹] و احزاب،[۲۰] نقش تعیین‌کننده‌ای ایفا کرد. در روایات، پیامبر ضربت او بر عمرو بن عبدود در جنگ احزاب را برتر از عبادت جن و انس دانسته است.[۲۱] همچنین از نقش او در دفاع از پیامبر در میدان‌های نبرد،[۲۲] نقل شعار «لا فتی إلا علی، لا سیف إلا ذوالفقار» در شأن او،[۲۳] معرفی وی در خیبر به‌عنوان کسی که خدا و پیامبر او را دوست دارند و او نیز خدا و پیامبر را دوست دارد،[۲۴] نگارش صلح‌نامه حدیبیه،[۲۵] شکستن بت‌های کعبه پس از فتح مکه،[۲۶] ابلاغ آیات آغازین سوره توبه به مشرکان به فرمان پیامبر[۲۷][۲۸] و حضور در واقعه مباهله به‌عنوان مصداق «جانِ پیامبر» یاد شده است.[۲۹]

علی، پیامبر را اسوه و الگو می‌دانست[۶۹] و خود را ملزم به اطاعت از او می‌دید.[۷۰] و کسی در ارتباط با پیامبر، در دلدادگی و اطاعت، قابل قیاس با علی نبود.[۷۱] او چونان سربازی جان بر کف، در تمامی غزوات (جز جنگ تبوک که در مدینه به جای پیامبر ماند[۷۲]) مشارکت فعال و أثرگذاری داشته و در غالب غزوات، از جمله فتح مکه[۷۳] پرچمدار سپاه اسلام بود. غالبِ فحول قبایل عرب به دست او کشته شدند. ولید بن عتبه و بیش از نیمی از کشتگان قریش در بدر،[۷۴] ۹ تن از پرچمداران قریش در اُحُد[۷۵] و عمرو بن عبدَوُدّ در جنگ احزاب/خندق،[۷۶] توسط علی کشته شدند. پیامبر، ضربت او را بر عمرو بن عبدَوُدّ، بالاتر از عبادت تمام انس و جن تا قیامت دانست.[۷۷] علی در جنگها، جانانه از جان پیامبر محافظت می‌نمود.[۷۸] به همین دلیل ندای «لافتی الّا علی، لاسیف الّا ذوالفقار» در شأن او فرود آمد.[۷۹] پیامبر در جنگ خیبر، علی را به‌عنوان کسی که خدا و رسول، او را و او، خدا و رسول را دوست دارد، معرفی کرد.[۸۰] در صلح حدیبیه، کاتب مفاد صلح‌نامه بود.[۸۱] پس از فتح مکه، بر بلندای خانه خدا، بت‌ها را شکست.[۸۲] همچنین، به‌عنوان پیک و نماینده مخصوص پیامبر، از جانب خدا مأموریت ابلاغ آیات نخستین سوره توبه[۸۳] را به مشرکان مکه بر عهده داشت.[۸۴] علی در جریان مباهله، به‌عنوان جان پیامبر معرفی شد.[۸۵]

[۸۶]

جانشینی پیامبر

شیعیان بر این باورند که پیامبر اسلام در مناسبت‌های مختلف، از جمله یوم‌الإنذار، غزوات احد، احزاب، خیبر، حنین و تبوک، صلح حدیبیه، غدیر خم و نیز در جریان اعلام برادری میان خود و علی، با گفتار و رفتار خود بر جایگاه، وصایت و جانشینی علی پس از خویش تأکید کرده و زمینه معرفی او به‌عنوان جانشین پیامبر را فراهم ساخته است.[۸۷]

دوران پس از پیامبر

دوران خلفا

پس از واقعه سقیفه و خلافت ابوبکر، امام علی مدتی برای اثبات حق خود در خلافت با برخی از صحابه به احتجاج پرداخت[۸۸][۸۹] و در آغاز، رویکردی اعتراضی در پیش گرفت.[۹۰] با این حال، بنابر منابع، در ادامه با توجه به شرایط سیاسی، تبلیغات حکومت علیه خود،[۹۱][۹۲] حفظ وحدت مسلمانان و مصالح جامعه اسلامی، سکوت و مدارا با خلفا را برگزید.[۹۳][۹۴] او در عین حفظ روابط خانوادگی و اجتماعی با خلفا و صحابه،[۹۵] مرجعیت علمی و دینی خود را از طریق تفسیر قرآن، تبیین احکام، پاسخ به مسائل فقهی و اعتقادی، رفع شبهات و تربیت شاگردان ادامه داد.[۹۶][۹۷] همچنین در امور اجتماعی، از نیازمندان حمایت می‌کرد، در تعیین مبدأ تاریخ اسلامی بر پایه هجرت پیامبر نقش داشت[۹۸] و در حل مسائل سیاسی، قضایی و دینی دستگاه خلافت مشارکت می‌کرد.[۹۹][۱۰۰]

بیعت با امام علی

پس از کشته شدن عثمان، جایگاه سیاسی امام علی و هوادارانش تقویت شد. منابع از حمایت قبایل عراق، مهاجران مصر، انصار، مردم مدینه و شماری از شخصیت‌های قریش، از جمله طلحه و زبیر، از او گزارش کرده‌اند.[۱۰۱] در پی این رویداد، مردم برای بیعت با علی به خانه او روی آوردند.[۱۰۲][۱۰۳][۱۰۴][۱۰۵] بنابر گزارش‌ها، امام علی در آغاز، به دلیل نابسامانی‌های سیاسی و اجتماعی جامعه، از پذیرش خلافت خودداری می‌کرد[۱۰۶][۱۰۷] و ترجیح می‌داد در جایگاه مشاور تا حاکم باشد.[۱۰۸] با این حال، در پی اصرار مردم، خلافت را با این شرط پذیرفت که جامعه در اجرای عدالت و احیای سیره پیامبر با او همراهی کند.[۱۰۹] وی در نهج‌البلاغه نیز به دلایل پذیرش خلافت و شرایط آن دوره اشاره کرده است.[۱۱۰]

حکومت امام علی

چالش‌ها

امام علی در آغاز خلافت با مشکلاتی مانند نابرابری اقتصادی،[۱۱۱][۱۱۲] تبعیض اجتماعی،[۱۱۳][۱۱۴] انحراف‌های دینی[۱۱۵][۱۱۶][۱۱۷] و گسترش فساد خصوصاْ فساد اجتماعی روبه‌رو بود؛[۱۱۸][۱۱۹][۱۲۰] مسائلی که با فعالیت جریان اموی به رهبری معاویه، عثمانیان در بصره و خوارج در کوفه، ابعاد گسترده‌تری یافت.[۱۲۱] منابع، اصلاح جامعه بر پایه قرآن و سنت پیامبر را مهم‌ترین محور سیاست‌های او دانسته‌اند.[۱۲۲] در این راستا، وی با تبیین آموزه‌های دینی، دعوت مردم به بازگشت به قرآن و سنت،[۱۲۳] هشدار نسبت به دنیاگرایی،[۱۲۴] ارائه الگوهای اخلاقی در خطبه‌ها و نامه‌ها،[۱۲۵][۱۲۶] اصلاحات اجتماعی و نیز رویارویی با ناکثین،[۱۲۷][۱۲۸] قاسطین[۱۲۹][۱۳۰] و خوارج،[۱۳۱][۱۳۲] درصدد اصلاح اوضاع جامعه برآمد.[۱۳۳]

ویژگی‌های حکومت

در منابع، زهد و ساده‌زیستی،[۱۳۴][۱۳۵][۱۳۶] توجه به محرومان،[۱۳۷] نظارت بر کارگزاران و مقابله با تخلفات آنان،[۱۳۸][۱۳۹] عدالت‌محوری،[۳۶] برابری در اجرای قانون و نفی تبعیض[۱۴۰] از مهم‌ترین ویژگی‌های حکومت امام علی برشمرده شده است. برخی پژوهشگران، حکومت او را الگویی از حکمرانی در حد مدینه فاضله دانسته‌اند و سیره عملی وی را از برجسته‌ترین الگوهای مدیریتی و اخلاقی در تاریخ اسلام معرفی کرده‌اند.[۱۴۱][۱۴۲]

ویژگی‌های فردی

در منابع اسلامی، زهد،[۱۴۳] نجابت، شجاعت، جوانمردی، نیرومندی،[۱۴۴] سخاوت، بخشندگی، خوش‌خلقی، فصاحت و عبادت‌پیشگی از برجسته‌ترین ویژگی‌های اخلاقی و فردی امام علی برشمرده شده است.[۱۴۵]

روایات و آثار

مهم‌ترین میراث مکتوب برجای‌مانده از امام علی، نهج‌البلاغه است؛ مجموعه‌ای از خطبه‌ها، نامه‌ها و حکمت‌های منسوب به او که در میان عالمان شیعه و اهل‌سنت جایگاه ویژه‌ای یافته و شرح‌ها و تفسیرهای فراوانی بر آن نگاشته شده است. از مشهورترین خطبه‌های این کتاب می‌توان به خطبه شقشقیه،[۱۴۶] درباره رخدادهای پس از رحلت پیامبر و مسئله خلافت، خطبه قاصعه،[۱۴۷] درباره توحید، آفرینش و رابطه انسان با خدا، و خطبه همّام،[۱۴۸] در توصیف ویژگی‌های پرهیزگاران، اشاره کرد. همچنین نامه به امام حسن،[۱۴۹] با مضامین اخلاقی و تربیتی، و نامه به مالک اشتر، مشهور به عهدنامه مالک، درباره اصول حکومت‌داری، عدالت و شیوه اداره جامعه، از مهم‌ترین نامه‌های نهج‌البلاغه به‌شمار می‌روند.[۱۵۰]

یاران

در منابع تاریخی، افرادی مانند أَصبغ بن نباته، اویس قرنی، حُجر بن عَدی، رُشید هجری، زید بن صوحان، ابوالأسود دوئلی، عبدالله بن جعفر، عبدالله بن عباس، عثمان بن حنیف، عَدیّ بن حاتم، کمیل بن زیاد، مالک اشتر، محمد بن ابی‌بکر، میثم تمار و هاشم بن عتبه مرقال از برجسته‌ترین یاران و تربیت‌یافتگان مکتب امام علی معرفی شده‌اند.[۱۵۱]

شهادت

امام علی در نوزدهم رمضان سال ۴۰ هجری، بر اثر ضربت شمشیر ابن‌ملجم مرادی در مسجد کوفه مجروح شد و دو روز بعد، در بیست‌ویکم رمضان، در ۶۳ سالگی به شهادت رسید.[۱۵۲][۱۵۳][۱۵۴][۱۵۵]

پانویس

  1. ↑ مفید، الإرشاد، ۱:‎ ۵ و ۸.
  2. ↑ قمی، منتهی الآمال، ۱:‎ ۲۷۳.
  3. ↑ طبرسی، إعلام الوری بأعلام الهدی، ۱:‎ ۱۵۳.
  4. ↑ مفید، الإرشاد، ۱:‎ ۱۵.
  5. ↑ مفید، الإرشاد، ۱:‎ ۲.
  6. ↑ جمعی از نویسندگان (به سرپرستی علی‌اکبر رشاد)، دانشنامه امام علی(ع)، ۸:‎ ۶۸.
  7. ↑ قمی، منتهی الآمال، ۱:‎ ۳۵۱.
  8. ↑ مفید، الإرشاد، ۱:‎ ۳۵۴-۳۵۵.
  9. ↑ اربلی، کشف الغمه، ۲:‎ ۶۷.
  10. ↑ سوره بقره، آیه ۲۰۷.
  11. ↑ سوره مائده، آیه ۵۵.
  12. ↑ سوره مائده، آیه ۶۷.
  13. ↑ سوره مائده، آیه ۳.
  14. ↑ سوره احزاب، آیه ۳۳.
  15. ↑ سوره آل‌عمران، آیه ۶۱.
  16. ↑ سوره شوری، آیه ۲۳.
  17. ↑ سوره دهر/انسان، آیات ۹-۵.
  18. ↑ مفید، الإرشاد، ۱:‎ ۳۲ و ۴۵-۳۴.
  19. ↑ قمی، منتهی الآمال، ۱:‎ ۲۷۹ و ۲۹۵.
  20. ↑ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، ۲:‎ ۲۰۴.
  21. ↑ آل کاظمی، امام علی در قرآن، ۱۴۱.
  22. ↑ آل کاظمی، امام علی در قرآن، ۱۴۲.
  23. ↑ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، ۲:‎ ۲۰۵.
  24. ↑ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، ۵۲-۵۳.
  25. ↑ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، ۵۳.
  26. ↑ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، ۲:‎ ۲۰۵.
  27. ↑ آل کاظمی، امام علی در قرآن، ۱۴۴.
  28. ↑ معروف حسنی، زندگی دوازده امام(ع)، ۱:‎ ۲۹۷.
  29. ↑ مفید، الإرشاد، ۱:‎ ۱۱.
  30. ↑ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، ۲:‎ ۲۰۲.
  31. ↑ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، ۵۰.
  32. ↑ آل کاظمی، امام علی در قرآن، ۱۴۷.
  33. ↑ معروف حسنی، زندگی دوازده امام(ع)، ۱:‎ ۲۹۲ و ۲۹۷.
  34. ↑ مفید، الإرشاد، ۱:‎ ۳۲.
  35. ↑ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، ۲:‎ ۲۰۴.
  36. ↑ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، ۵۲.
  37. ↑ نسائی، خصائص أمیرالمؤمنین، ۹۲.
  38. ↑ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، ۲:‎ ۲۰۱.
  39. ↑ معروف حسنی، زندگی دوازده امام(ع)، ۱:‎ ۱۸۴-۱۸۵ و ۲۶۹.
  40. ↑ نسائی، خصائص أمیرالمؤمنین، ۹۳.
  41. ↑ نسائی، خصائص أمیرالمؤمنین، ۱۰۰ و ۱۰۵.
  42. ↑ معروف حسنی، زندگی دوازده امام(ع)، ۱:‎ ۲۶۳.
  43. ↑ مفید، الإرشاد، ۱:‎ ۱۱ و ۲۶۲-۲۶۰.
  44. ↑ نسائی، خصائص أمیرالمؤمنین، ۱۳۶.
  45. ↑ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، ۲:‎ ۲۰۲.
  46. ↑ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، ۴۸.
  47. ↑ معروف حسنی، زندگی دوازده امام(ع)، ۱:‎ ۱۵۵.
  48. ↑ سوره علق، آیات ۵-۱.
  49. ↑ سیدرضی، نهج‌البلاغه، خطبه ۱۹۲ (معروف به قاصعه).
  50. ↑ ابن ابی‌الحدید، شرح نهج‌البلاغه، ۱۳:‎ ۲۰۸.
  51. ↑ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، ۲:‎ ۲۰۳.
  52. ↑ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، ۴۸.
  53. ↑ مفید، الإرشاد، ۱:‎ ۹ و ۳۵-۳۴.
  54. ↑ معروف حسنی، زندگی دوازده امام(ع)، ۱:‎ ۱۵۴-۱۵۵ و ۱۶۶.
  55. ↑ سیدرضی، نهج‌البلاغه، خطبه ۱۹۲ (معروف به قاصعه) و خطبه ۱۳۱.
  56. ↑ نسائی، خصائص أمیرالمؤمنین، ۵۵ و ۵۹.
  57. ↑ ابن‌اثیر، الکامل فی التاریخ، ۲:‎ ۵۷.
  58. ↑ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، ۲:‎ ۱۹۹.
  59. ↑ سوره شعراء، آیه ۲۱۴.
  60. ↑ مفید، الإرشاد، ۱:‎ ۱۰-۱۱ و ۴۴.
  61. ↑ معروف حسنی، زندگی دوازده امام(ع)، ۱:‎ ۱۶۲-۱۶۴.
  62. ↑ ۶۲٫۰ ۶۲٫۱ سوره بقره، آیه ۲۰۷.
  63. ↑ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، ۲:‎ ۲۰۴.
  64. ↑ مفید، الإرشاد، ۱:‎ ۴۵-۴۶.
  65. ↑ معروف حسنی، زندگی دوازده امام(ع)، ۱:‎ ۱۷۳-۱۷۴.
  66. ↑ ابن ابی‌الحدید، شرح نهج‌البلاغه، ۱۳:‎ ۲۶۲.
  67. ↑ سیدرضی، نهج‌البلاغه، خطبه ۱۶۰.
  68. ↑ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، ۲:‎ ۳۴۷.
  69. ↑ نهج‌البلاغه، خطبه 160؛ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1383ش، ج2، ص347.
  70. ↑ نهج‌البلاغه، خطبه 131؛ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1383ش، ج2، ص350.
  71. ↑ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص48؛ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1383ش، ج2، ص344.
  72. ↑ مفید، الإرشاد، 1364ش، ص139-141؛ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص252-253.
  73. ↑ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص232-233و241-242.
  74. ↑ مفید، الإرشاد، 1364ش، ص62-65 و 70؛ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص194 و 197؛ عبدالحمید، سیره اهل بیت، ص260-261.
  75. ↑ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص207؛ عبدالحمید، سیره اهل بیت، ص262-263.
  76. ↑ مفید، الإرشاد، 1364ش، ص88-89؛ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص221-222؛ عبدالحمید، سیره اهل بیت، ص269-271.
  77. ↑ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص223؛ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1383ش، ج2، ص204.
  78. ↑ مفید، الإرشاد، 1364ش، ص71-78؛ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص209؛ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1383ش، ج2، ص204.
  79. ↑ مفید، الإرشاد، 1364ش، ص79؛ ابن ابی‌الحدید، شرح نهج‌البلاغه، 1378ق، ج14، ص253؛ ابن‌أثیر، الکامل فی التاریخ، 1399ق، ج2، ص154؛ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص210؛ عبدالحمید، سیره اهل بیت، ص265.
  80. ↑ مفید، الإرشاد، 1364ش، ص57؛ ابن عبدالبرّ، الإستیعاب فی معرفه الأصحاب، 1328ق، ج3، ص36؛ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص234؛ عبدالحمید، سیره اهل بیت، ص274.
  81. ↑ مفید، الإرشاد، 1364ش، ص107-108؛ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص230.
  82. ↑ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص243.
  83. ↑ سوره توبه، آیات 1-5.
  84. ↑ مفید، الإرشاد، 1364ش، ص58-59؛ آلوسی، روح المعانی، ج1، تفسیر سوره توبه؛ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص258؛ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1383ش، ج2، ص202؛ عبدالحمید، سیره اهل بیت، ص277 و 279.
  85. ↑ سوره آل‌عمران، آیه 61؛ مفید، الإرشاد، 1364ش، ص152-153؛ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1383ش، ج2، ص344.
  86. ↑ سوره مائده، آیه ۳.
  87. ↑ معروف حسنی، زندگی دوازده امام(ع)، ۱:‎ ۲۸۱-۲۸۲.
  88. ↑ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، ۲:‎ ۲۰۵.
  89. ↑ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، ۵۳.
  90. ↑ معروف حسنی، زندگی دوازده امام(ع)، ۱:‎ ۳۴۱.
  91. ↑ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، ۲:‎ ۲۰۷.
  92. ↑ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، ۵۴-۵۷.
  93. ↑ معروف حسنی، زندگی دوازده امام(ع)، ۱:‎ ۳۴۷.
  94. ↑ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، ۲:‎ ۲۱۱.
  95. ↑ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، ۶۰-۶۱.
  96. ↑ معروف حسنی، زندگی دوازده امام(ع)، ۱:‎ ۲۹۲-۲۹۳.
  97. ↑ قمی، منتهی الآمال، ۱:‎ ۲۸۰.
  98. ↑ معروف حسنی، زندگی دوازده امام(ع)، ۱:‎ ۳۵۹.
  99. ↑ معروف حسنی، زندگی دوازده امام(ع)، ۱:‎ ۲۹۶ و ۳۵۸.
  100. ↑ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، ۲:‎ ۲۰۸.
  101. ↑ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، ۲:‎ ۲۲۷.
  102. ↑ سیدرضی، نهج‌البلاغه، خطبه ۳ (شقشقیه).
  103. ↑ معروف حسنی، زندگی دوازده امام(ع)، ۱:‎ ۴۲۲.
  104. ↑ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، ۲:‎ ۲۲۸.
  105. ↑ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، ۶۲.
  106. ↑ سیدرضی، نهج‌البلاغه، خطبه ۹۲.
  107. ↑ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، ۲:‎ ۲۲۹-۲۳۱.
  108. ↑ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، ۲:‎ ۲۲۹-۲۳۰.
  109. ↑ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، ۲:‎ ۲۲۷-۲۲۹.
  110. ↑ سیدرضی، نهج‌البلاغه، خطبه ۱۹۲ (معروف به قاصعه).
  111. ↑ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، ۲:‎ ۲۴۰.
  112. ↑ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، ۶۶.
  113. ↑ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، ۲:‎ ۲۴۲.
  114. ↑ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، ۶۸-۶۹.
  115. ↑ سیدرضی، نهج‌البلاغه، خطبه ۳۸ و ۱۲۳.
  116. ↑ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، ۲:‎ ۲۴۴-۲۴۶.
  117. ↑ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، ۷۱-۷۳.
  118. ↑ سیدرضی، نهج‌البلاغه، خطبه ۱۶.
  119. ↑ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، ۲:‎ ۲۴۷.
  120. ↑ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، ۷۴.
  121. ↑ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، ۲:‎ ۲۴۷.
  122. ↑ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، ۲:‎ ۲۴۸-۲۴۹.
  123. ↑ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، ۲:‎ ۲۴۹ و ۲۵۱.
  124. ↑ سیدرضی، نهج‌البلاغه، خطبه ۱۱۳.
  125. ↑ سیدرضی، نهج‌البلاغه، خطبه ۱۹۳ (معروف به همّام).
  126. ↑ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، ۷۵-۷۷.
  127. ↑ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، ۸۱-۹۰.
  128. ↑ معروف حسنی، زندگی دوازده امام(ع)، ۱:‎ ۴۳۶-۴۵۳.
  129. ↑ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، ۹۱-۱۰۳.
  130. ↑ معروف حسنی، زندگی دوازده امام(ع)، ۱:‎ ۴۵۶-۴۷۵.
  131. ↑ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، ۱۰۴-۱۰۷.
  132. ↑ معروف حسنی، زندگی دوازده امام(ع)، ۱:‎ ۴۷۶-۴۸۸.
  133. ↑ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، ۲:‎ ۲۴۸ و ۲۸۲.
  134. ↑ معروف حسنی، زندگی دوازده امام(ع)، ۱:‎ ۳۱۹.
  135. ↑ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، ۲:‎ ۳۴۱.
  136. ↑ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، ۱۱۴.
  137. ↑ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، ۱۱۴.
  138. ↑ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، ۲:‎ ۳۴۳.
  139. ↑ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، ۱۱۶.
  140. ↑ معروف حسنی، زندگی دوازده امام(ع)، ۱:‎ ۳۲۸.
  141. ↑ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، ۲:‎ ۳۴۱.
  142. ↑ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، ۱۱۳.
  143. ↑ قمی، منتهی الآمال، ۱:‎ ۲۸۶ و ۲۹۶.
  144. ↑ معروف حسنی، زندگی دوازده امام(ع)، ۱:‎ ۱۵۳.
  145. ↑ قمی، منتهی الآمال، ۱:‎ ۲۸۵، ۲۸۸-۲۹۰، ۲۹۲و ۲۹۵.
  146. ↑ سیدرضی، نهج‌البلاغه، خطبه ۳.
  147. ↑ سیدرضی، نهج‌البلاغه، خطبه ۱۹۲.
  148. ↑ سیدرضی، نهج‌البلاغه، خطبه ۱۹۳.
  149. ↑ سیدرضی، نهج‌البلاغه، نامه ۳۱.
  150. ↑ سیدرضی، نهج‌البلاغه، نامه ۵۳.
  151. ↑ قمی، منتهی الآمال، ۱:‎ ۳۶۵-۴۰۵.
  152. ↑ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، ۴۷.
  153. ↑ مفید، الإرشاد، ۱:‎ ۱۳-۱۴.
  154. ↑ قمی، منتهی الآمال، ۱:‎ ۳۲۰.
  155. ↑ معروف حسنی، زندگی دوازده امام(ع)، ۱:‎ ۴۹۳-۴۹۵.

جستارهای وابسته

منابع

  • قرآن
  • ابن أبی‌الحدید، عبدالحمید، شرح نهج البلاغه، تحقیق: محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره، دار إحیاء الکتب العربیه، چاپ اول، ۱۳۷۸ق.
  • ابن‌أثیر، ضیاءالدین، الکامل فی التاریخ، بیروت، دار صادر، ۱۳۹۹ق.
  • ابن عبدالبرّ، الإستیعاب فی معرفه الأصحاب، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ اول، ۱۳۲۸ق.
    • اربلی، علی بن عیسی (۱۳۸۱). کشف الغمه فی معرفة الائمة. تبریز: بنی‌هاشمی.
  • آل کاظمی، علی، امام علی در قرآن، تهران، دفتر نشر معارف، چاپ اول، ۱۳۸۵ش.
  • آلوسی، محمود، روح المعانی، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا.
  • جعفریان، رسول، تاریخ سیاسی اسلام، تاریخ خلفا، قم، دلیل ما، چاپ سوم، ۱۳۸۳ش.
  • جعفریان، رسول، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، قم، انصاریان، چاپ یازدهم، ۱۳۸۷ش.
  • جمعی از نویسندگان، (به سرپرستی علی‌اکبر رشاد) (۱۳۸۰). دانشنامه امام علی(ع). تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
  • سیدرضی، نهج البلاغه، ترجمه سیدجعفر شهیدی، تهران، سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی، چاپ اول، ۱۳۶۸ش.
  • طبرسی، فضل بن حسن (۱۳۹۰). إعلام الوری بأعلام الهدی. تهران: دارالکتب الإسلامیه.
  • عبدالرحمان، عبدالله، سیره اهل بیت، زاهدان، مکتبه الإسلامیه، چاپ اول، بی‌تا.
  • قمی، عباس (۱۳۷۱). منتهی الآمال. قم: هجرت.
  • معروف حسنی، هاشم، زندگی دوازده امام، ترجمه: محمد مقدس، تهران، امیرکبیر، چاپ ششم، ۱۳۸۹ش.
  • مفید، محمد بن نعمان (۱۳۶۴). الإرشاد فی معرفه حجج الله علی العباد. ترجمهٔ محمدباقر ساعدی. تهران: کتابفروشی اسلامیه.
  • نسائی، احمد، خصائص أمیرالمؤمنین علی بن أبی‌طالب، تحقیق: محمدحسن مدرس فتحی، تهران، آفاق، چاپ اول، ۱۳۸۰ش.


برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=امام_علی&oldid=75097»