امام علی

امام علی

پرونده:EmamALi.gif مرقد و بارگاه امام علی (ع) در نجف

پادکست مقاله | 🡇 noicon

امام علی؛ علی بن ابی‌طالب بن عبدالمطلب و نخستین امام شیعیان دوازده‌امامی.

تولد و خانواده

امام علی بن ابی‌طالب، بنابر منابع تاریخی، در روز جمعه سیزدهم رجب، سی سال پس از عام الفیل، در کعبه و در شهر مکه متولد شد. پدر او ابی‌طالب بن عبدالمطلب بن هاشم بن عبدمناف بن قصی بن کلاب و مادرش فاطمه بنت اسد بن هاشم بن عبد مناف بود. بر پایه این منابع، ازدواج ابوطالب و فاطمه بنت اسد نخستین ازدواج میان زن و مردی از بنی‌هاشم به‌شمار می‌رفت و علی نخستین فردی بود که از سوی پدر و مادر هاشمی محسوب می‌شد.

امام علی با فاطمه زهرا، دختر پیامبر اسلام، ازدواج کرد. درباره زمان این ازدواج، گزارش‌های متفاوتی نقل شده و اول ذی‌الحجه سال دوم هجری، ماه شوال و ۲۱ محرم از تاریخ‌های ذکرشده در منابع است. حاصل این ازدواج پنج فرزند به نام‌های حسن، حسین، زینب، ام‌کلثوم و محسن بود که بنابر گزارش‌های شیعه، محسن پیش از تولد سقط شد.

نام، کنیه و القاب

نام او، علی است و کنیه‌های مشهور او ابوالحسن و ابوتراب است. در منابع روایی و تاریخی از شیعه و اهل‌سنت، بین ۲۰۰ تا ۵۹۰ لقب برای او ذکر شده است که امیرالمؤمنین، حیدر، اسدالله، مرتضی، هادی، صدیق و فاروق از مشهورترین آن‌ها به‌شمار می‌روند.

جایگاه امام در قرآن و روایات

در منابع اسلامی، شماری از آیات قرآن به امام علی مرتبط دانسته شده‌اند که معمولاً در دو دستهٔ کلی، یعنی آیات مربوط به امامت و آیات مربوط به فضائل، بررسی می‌شوند. در منابع شیعه، دستهٔ نخست شامل آیاتی از جمله آیات ولایت، ابلاغ رسالت، اتمام نعمت، اولی الامر، صادقین، قربی، است که برای اثبات امامت خاصه و جایگاه علی به آنها استناد شده است. دستهٔ دوم نیز آیاتی از جمله تطهیر، مباهله، مؤدت، اطعام ایتام و مساکین و ایثار و بذل جان را دربرمی‌گیرد که در تبیین فضائل، جایگاه و منزلت علی و برتری او در میان یاران پیامبر اسلام به آنها استناد شده است. فضائل امام علی در منابع اسلامی، با توجه به منشأ آنها، به دو دستهٔ فضائل قرآنی و فضائل روایی تقسیم شده‌اند و ابن‌عباس نیز نزول بیش از ۳۰۰ آیه از قرآن را دربارهٔ علی دانسته است.

این آیات، در منابع شیعه برای تبیین جایگاه علی پس از پیامبر و شایستگی او برای رهبری جامعهٔ اسلامی نیز استفاده شده است. دربارهٔ اینکه این آیات به‌طور خاص دربارهٔ علی نازل شده‌اند یا تطبیق آنها بر او از سوی مفسران و عالمان صورت گرفته است، میان مفسران و مذاهب اسلامی اختلاف نظر وجود دارد. امام خمینی در کتاب کشف‌الاسرار، به نقل از غایةالمرام، شمار آیاتی را که دربارهٔ علی و امامت او دانسته شده‌اند، تا ۱۴۰ آیه ذکر می‌کند. وی سپس آیاتی را که به گفتهٔ او میان عالمان شیعه و اهل‌سنت دربارهٔ ارتباط آنها با علی اتفاق نظر وجود دارد، به تفصیل مطرح کرده است.

در روایتی از پیامبر اسلام، فضائل امام علی به سبب فراوانی، غیرقابل شمارش دانسته شده‌اند. در روایات اسلامی، پیامبر اسلام علی را از داناترین، فقیه‌ترین و زاهدترین مسلمانان صدر اسلام معرفی کرده است. همچنین در شماری از روایات، علی(ع) همراه حق دانسته شده و جایگاه او نسبت به پیامبر به جایگاه هارون نسبت به موسی تشبیه شده است. در روایات دیگری، پیامبر خود را شهر علم و علی را دروازهٔ آن معرفی کرده و او را برادر خود در دنیا و آخرت خوانده است. در حدیثی دیگر نیز پیوند میان خود و علی را با تعبیر علی از من است و من از علی هستم بیان کرده است. در روایات مربوط به واقعهٔ غدیر خم، پیامبر، امام علی را مولای کسانی معرفی کرده است که خود مولای آنان است. همچنین در برخی منابع حدیثی، علی عزیزترین و محبوب‌ترین فرد نزد پیامبر(ص) معرفی شده است.

زندگی در کنار پیامبر

امام علی بنابر منابع تاریخی، از کودکی، از دو یا شش‌سالگی تا حدود ده‌سالگی و به روایتی از هشت تا پانزده‌سالگی، در خانه پیامبر اسلام پرورش یافت. بر پایه این منابع، او هنگام نزول نخستین آیات سوره علق در غار حرا همراه پیامبر بود و پس از خدیجه، نخستین کسی به‌شمار می‌رود که به پیامبر ایمان آورد. علی خود نیز تصریح کرده است که نخستین فردی بود که پس از پیامبر با او نماز گزارد. در ماجرای دعوت خویشاوندان پیامبر، تنها علی دعوت او را پذیرفت و در شب هجرت نیز برای حفظ جان پیامبر، در بستر او خوابید. در منابع، از پیروی کامل علی از پیامبر، نگاه او به پیامبر به‌عنوان الگو،، التزام به اطاعت از وی و جایگاه ویژه او در میان یاران پیامبر یاد شده است.

امام علی در بیشتر غزوات پیامبر حضور داشت و تنها در غزوه تبوک، به فرمان پیامبر، در مدینه باقی ماند. او در بسیاری از نبردها، از جمله فتح مکه، پرچمدار سپاه اسلام بود و در جنگ‌هایی مانند بدر، احد و احزاب، نقش تعیین‌کننده‌ای ایفا کرد. در روایات، پیامبر ضربت او بر عمرو بن عبدود در جنگ احزاب را برتر از عبادت جن و انس دانسته است. همچنین از نقش او در دفاع از پیامبر در میدان‌های نبرد، نقل شعار لا فتی إلا علی، لا سیف إلا ذوالفقار در شأن او، معرفی وی در خیبر به‌عنوان کسی که خدا و پیامبر او را دوست دارند و او نیز خدا و پیامبر را دوست دارد، نگارش صلح‌نامه حدیبیه، شکستن بت‌های کعبه پس از فتح مکه، ابلاغ آیات آغازین سوره توبه به مشرکان به فرمان پیامبر و حضور در واقعه مباهله به‌عنوان مصداق جان پیامبر یاد شده است.

جانشینی پیامبر

شیعیان بر این باورند که پیامبر اسلام در مناسبت‌های مختلف، از جمله یوم‌الإنذار، غزوات احد، احزاب، خیبر، حنین و تبوک، صلح حدیبیه، غدیر خم و نیز در جریان اعلام برادری میان خود و علی، با گفتار و رفتار خود بر جایگاه، وصایت و جانشینی علی پس از خویش تأکید کرده و زمینه معرفی او به‌عنوان جانشین پیامبر را فراهم ساخته است.

دوران پس از پیامبر

دوران خلفا

پس از واقعه سقیفه و خلافت ابوبکر، امام علی مدتی برای اثبات حق خود در خلافت با برخی از صحابه به احتجاج پرداخت و در آغاز، رویکردی اعتراضی در پیش گرفت. با این حال، بنابر منابع، در ادامه با توجه به شرایط سیاسی، تبلیغات حکومت علیه خود، حفظ وحدت مسلمانان و مصالح جامعه اسلامی، سکوت و مدارا با خلفا را برگزید. او در عین حفظ روابط خانوادگی و اجتماعی با خلفا و صحابه، مرجعیت علمی و دینی خود را از طریق تفسیر قرآن، تبیین احکام، پاسخ به مسائل فقهی و اعتقادی، رفع شبهات و تربیت شاگردان ادامه داد. همچنین در امور اجتماعی، از نیازمندان حمایت می‌کرد، در تعیین مبدأ تاریخ اسلامی بر پایه هجرت پیامبر نقش داشت و در حل مسائل سیاسی، قضایی و دینی دستگاه خلافت مشارکت می‌کرد.

بیعت با امام علی

پس از کشته شدن عثمان، جایگاه سیاسی امام علی و هوادارانش تقویت شد. منابع از حمایت قبایل عراق، مهاجران مصر، انصار، مردم مدینه و شماری از شخصیت‌های قریش، از جمله طلحه و زبیر، از او گزارش کرده‌اند. در پی این رویداد، مردم برای بیعت با علی به خانه او روی آوردند. بنابر گزارش‌ها، امام علی در آغاز، به دلیل نابسامانی‌های سیاسی و اجتماعی جامعه، از پذیرش خلافت خودداری می‌کرد و ترجیح می‌داد در جایگاه مشاور تا حاکم باشد. با این حال، در پی اصرار مردم، خلافت را با این شرط پذیرفت که جامعه در اجرای عدالت و احیای سیره پیامبر با او همراهی کند. وی در نهج‌البلاغه نیز به دلایل پذیرش خلافت و شرایط آن دوره اشاره کرده است.

حکومت امام علی

چالش‌ها

امام علی در آغاز خلافت با مشکلاتی مانند نابرابری اقتصادی، تبعیض اجتماعی، انحراف‌های دینی و گسترش فساد خصوصاْ فساد اجتماعی روبه‌رو بود؛ مسائلی که با فعالیت جریان اموی به رهبری معاویه، عثمانیان در بصره و خوارج در کوفه، ابعاد گسترده‌تری یافت. منابع، اصلاح جامعه بر پایه قرآن و سنت پیامبر را مهم‌ترین محور سیاست‌های او دانسته‌اند. در این راستا، وی با تبیین آموزه‌های دینی، دعوت مردم به بازگشت به قرآن و سنت، هشدار نسبت به دنیاگرایی، ارائه الگوهای اخلاقی در خطبه‌ها و نامه‌ها، اصلاحات اجتماعی و نیز رویارویی با ناکثین، قاسطین و خوارج، درصدد اصلاح اوضاع جامعه برآمد.

ویژگی‌های حکومت

در منابع، زهد و ساده‌زیستی، توجه به محرومان، نظارت بر کارگزاران و مقابله با تخلفات آنان، عدالت‌محوری،[۳۶] برابری در اجرای قانون و نفی تبعیض از مهم‌ترین ویژگی‌های حکومت امام علی برشمرده شده است. برخی پژوهشگران، حکومت او را الگویی از حکمرانی در حد مدینه فاضله دانسته‌اند و سیره عملی وی را از برجسته‌ترین الگوهای مدیریتی و اخلاقی در تاریخ اسلام معرفی کرده‌اند.

ویژگی‌های فردی

در منابع اسلامی، زهد، نجابت، شجاعت، جوانمردی، نیرومندی، سخاوت، بخشندگی، خوش‌خلقی، فصاحت و عبادت‌پیشگی از برجسته‌ترین ویژگی‌های اخلاقی و فردی امام علی برشمرده شده است.

روایات و آثار

مهم‌ترین میراث مکتوب برجای‌مانده از امام علی، نهج‌البلاغه است؛ مجموعه‌ای از خطبه‌ها، نامه‌ها و حکمت‌های منسوب به او که در میان عالمان شیعه و اهل‌سنت جایگاه ویژه‌ای یافته و شرح‌ها و تفسیرهای فراوانی بر آن نگاشته شده است. از مشهورترین خطبه‌های این کتاب می‌توان به خطبه شقشقیه، درباره رخدادهای پس از رحلت پیامبر و مسئله خلافت، خطبه قاصعه، درباره توحید، آفرینش و رابطه انسان با خدا، و خطبه همّام، در توصیف ویژگی‌های پرهیزگاران، اشاره کرد. همچنین نامه به امام حسن، با مضامین اخلاقی و تربیتی، و نامه به مالک اشتر، مشهور به عهدنامه مالک، درباره اصول حکومت‌داری، عدالت و شیوه اداره جامعه، از مهم‌ترین نامه‌های نهج‌البلاغه به‌شمار می‌روند.

یاران

در منابع تاریخی، افرادی مانند أَصبغ بن نباته، اویس قرنی، حُجر بن عَدی، رُشید هجری، زید بن صوحان، ابوالأسود دوئلی، عبدالله بن جعفر، عبدالله بن عباس، عثمان بن حنیف، عَدیّ بن حاتم، کمیل بن زیاد، مالک اشتر، محمد بن ابی‌بکر، میثم تمار و هاشم بن عتبه مرقال از برجسته‌ترین یاران و تربیت‌یافتگان مکتب امام علی معرفی شده‌اند.

شهادت

امام علی در نوزدهم رمضان سال ۴۰ هجری، بر اثر ضربت شمشیر ابن‌ملجم مرادی در مسجد کوفه مجروح شد و دو روز بعد، در بیست‌ویکم رمضان، در ۶۳ سالگی به شهادت رسید.

جستارهای وابسته

• نهج البلاغه
• شیعه

منابع

• قرآن کریم.
• ابن أبی‌الحدید، عبدالحمید (۱۳۷۸). شرح نهج‌البلاغه. قاهره: دار إحیاء الکتب العربیه.
• ابن‌أثیر، ضیاءالدین (۱۳۹۹). الکامل فی التاریخ. بیروت: دار صادر.
• ابن شاذان، محمد بن احمد (۱۴۰۷). مائة منقبة من مناقب امیرالمؤمنین و الائمه. قم: مدرسة الامام المهدی عجل الله تعالی فرجه‌الشریف.
• ابن‌ عبدالبر، یوسف‌ بن‌ عبد الله (۱۳۲۸). الإستیعاب فی معرفه الأصحاب. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
• ابن وزیر، هادی بن ابراهیم (۱۳۷۸). البروج فی اسماء امیرالمؤمنین. قم: دانشگاه ادیان و مذاهب.
• اربلی، علی بن عیسی (۱۳۸۱). کشف الغمه فی معرفة الائمة. تبریز: بنی‌هاشمی.
• آل‌کاظمی، علی (۱۳۸۵). امام علی در قرآن. تهران: دفتر نشر معارف.
• آلوسی، سید محمود (۱۴۱۵). روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی. بیروت: دارالکتب العلمیه.
• جعفریان، رسول (۱۳۸۳). تاریخ سیاسی اسلام، تاریخ خلفا. قم: دلیل ما.
• جعفریان، رسول (۱۳۸۷). حیات فکری سیاسی امامان شیعه. قم: انصاریان.
• جمعی از نویسندگان، (به سرپرستی علی‌اکبر رشاد) (۱۳۸۰). دانشنامه امام علی(ع). تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
• ثابتی، فرزین (۱۳۷۷). القاب و صفات مولای متقیان علی بن ابی‌طالب(ع). تهران: سبحان.
• سیدرضی (۱۳۶۸). نهج‌البلاغه. ترجمهٔ سیدجعفر شهیدی. تهران: سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی.
• شکوهی قوچانی، علی‌اصغر (۱۳۸۵). اسماء و القاب امیرالمومنین علی بن ابی‌طالب(ع). مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی استان قدس رضوی.
• شوشتری، قاضی نورالله (۱۴۰۹). احقاق الحق و ازهاق الباطل. قم: مکتبه آیه الله العظمی المرعشی النجفی.
• شهرانی فراهانی، زهرا (۱۳۸۶). «علی علیه‌السلام در آیینه نام‌ها، کنیه ها و القاب». سفینه. چهارم (چهاردهم): ۶۵-۸۴.
• طبرسی، فضل بن حسن (۱۳۹۰). إعلام الوری بأعلام الهدی. تهران: دارالکتب الإسلامیه.
• قطبی، هادی (۱۳۸۹). «علی(ع) در آیینه قرآن». فرهنگ کوثر. سیزدهم (هشتاد و یکم).
• قمی، عباس (۱۳۷۱). منتهی الآمال. قم: هجرت.
• گنجی شافعی، محمد بن یوسف (۱۴۰۴). کفایة الطالب فی مناقب علی بن ابی‌طالب. به کوشش محمدهادی امینی. تهران: دار احیاء التراث اهل‌البیت.
• معروف حسنی، هاشم (۱۳۸۹). زندگی دوازده امام. ترجمهٔ محمد مقدس. تهران: امیرکبیر.
• مفید، محمد بن نعمان (۱۳۶۴). الإرشاد فی معرفه حجج الله علی العباد. ترجمهٔ محمدباقر ساعدی. تهران: کتابفروشی اسلامیه.
• منتظرالقائم، اصغر (۱۳۹۶). تاریخ امامت. قم: دفتر نشر معارف.
• نسائی، احمد (۱۳۸۰). خصائص أمیرالمؤمنین علی بن أبی‌طالب. تهران: آفاق.