علمای شیعه افغانستان: تفاوت میان نسخه‌ها

== تاریخچه ==

حوزه‌های علمیهٔ نجف و قم تأثیر عمیقی بر فرهنگ شیعی افغانستان داشته و نقش مکمل مدارس دینی شیعیان افغانستان را دارند.<ref>[https://www.dinonline.com/1952/__trashed-1243/ «حوزه علمیه افغانستان در گفت‌وگو با آیت‌الله محمدهاشم صالحی»،  وب‌سایت دین‌آنلاین.]</ref> جان. ال اسپوزیتو معتقد است تغییرات فرهنگی در عراق و ایران بر فرهنگ افغانستان نیز اثرگذار است.<ref>اسپوزیتو، ''انقلاب اسلامی و بازتاب جهانی آن''، 1382ش، ص200.</ref> ایران در دوران معاصر، مرجع شیعیان افغانستان برای تحصیل علوم دینی بوده و پس از [[انقلاب اسلامی]]، این نقش گسترش یافته است. حوزه‌های علمیهٔ قم و مشهد و نیز [[جامعة المصطفی العالمیة]]، نقش مهمی در تربیت جوانان شیعه داشته و شخصیت‌های شناخته‌شده‌ای را در حوزه‌های فرهنگ، سیاست، ادبیات و دانشگاه‌های افغانستان پرورش داده‌اند.<ref>کاظمی، حوزهٔ علمیه نجف و قم و نقش آن در تاریخ معاصر افغانستان، 1401ش، ص51.</ref> اندکی پیش‌تر، طلاب افغانستانی برای فراگیری آموزش‌های سطوح عالی علوم دینی به [[عراق]] می‌رفتند. دانش‌آموختگان حوزه علمیه نجف با ایجاد مدارس دینی در افغانستان، بستر مناسبی برای آموزش معارف اسلامی فراهم آوردند. محمدعلی مدرس، قربانعلی وحیدی، قربانعلی محقق کابلی، محمداسحاق فیاض، محمدآصف محسنی، سید علی بهشتی، سید اسماعیل بلخی، محمدباقر موحدی نجفی، محمد امینی بامیانی، هاشم صالحی مدرس، قربانعلی عرفانی و محمدسلطان ترکستانی از تحصیل‌کردگان نجف هستند که تأثیر عمیقی بر علوم دینی شیعیان در افغانستان داشته‌اند.<ref>کاظمی، حوزهٔ علمیه نجف و قم و نقش آن در تاریخ معاصر افغانستان، 1401ش، ص98؛ قاسمی (محقق خراسانی)، المؤلفون الافغانیون المعاصرون (مؤلفان معاصر افغانستان)، 1400ش، ص182. شفائی، زندانیان روحانیت تشیع افغانستان، 1368ش، ص43؛ ناصری داودی، مشاهیر تشیع در افغانستان، 1390ش، ج۲، ص265-267.</ref>

'''مراسم مذهبی''': در مناسبت‌هایی چون اعیاد مذهبی و ولادت اهل‌بیت، شیعیان با حضور در مساجد و حسینیه‌ها و برگزاری مجالس سخنرانی و مدیحه‌سرایی، معارف دینی را تبادل می‌کنند.<ref>آیتی، «نقش تشیع در فرهنگ و تمدن افغانستان از صفویه تا دوره معاصر» 1386ش، ص50-59.</ref> ایام [[ماه محرم|محرم]] و [[ماه صفر|صفر]] با مجالس [[روضه‌خوانی]]، [[تعزیه]] و سخنرانی‌های دینی، زمینه‌ای است که ضمن زنده‌نگهداشتن یاد شهدای کربلا، معارف اسلامی را نیز منتقل می‌کند. سنت‌هایی مانند [[جمعه‌خوانی]] و [[منقبت‌خوانی]] نیز در این راستا به‌کار گرفته می‌شوند.<ref>عادلی، «نقش ملا و مکتبخانه‌های قدیمی در تحولات رشد فرهنگی شیعیان افغانستان» 1400ش، ص12-124.</ref> مجالس ترحیم، [[ختم قرآن]]، [[تشییع جنازه]] و آیین [[خاک‌سپاری]] اموات نیز فرصتی برای بیان معارف دینی و آموزش اصول دین به حاضران است. همچنین مراسمی چون [[اذان‌گفتن در گوش نوزاد]] و [[مراسم عروسی|مجالس عروسی]]، پیام‌های دینی را به نسل جدید منتقل می‌کنند.<ref>آیتی، «نقش تشیع در فرهنگ و تمدن افغانستان از صفویه تا دوره معاصر» 1386ش، ص50-59.</ref>

'''دستاوردهای نهادی''': گسترش علوم دینی شیعیان افغانستان در دورهٔ جمهوری اسلامی، دستاوردهایی را در پی داشته است، ازجمله: رسمیت‌یافتن حقوق مذهبی شیعیان در قانون اساسی، گنجاندن تعالیم شیعه در کتب درسی، حضور در شوراهای علمی سراسری، تشکیل شورای علمای شیعیان و شورای اخوت میان علمای شیعه و سنی و توسعهٔ کمی و کیفی مدارس دینی.<ref>[https://www.dinonline.com/1952/__trashed-1243/ «حوزه علمیه افغانستان در گفت‌وگو با آیت‌الله محمدهاشم صالحی»، دین آنلاین.]</ref>

نخستین مدرسهٔ دینی شیعیان در پایان قرن نخست هجری، در بلخ توسط ضحاک بن مزاحم بلخی، از شاگردان [[امام سجاد]]، تأسیس شد. در آن دوره، بلخ مرکز فرهنگی خراسان بود.<ref>[https://rsm.rihu.ac.ir/article_1513.html مؤمنی و توکلی، «بررسی وضعیت سیاست‌گذاری نظام آموزش حوزه‌های علمیه افغانستان»،  1397ش، ص10.]</ref> مدارس دینی در دورهٔ [[غزنویان]] و [[غوریان]] گسترش یافتند، اما با حملهٔ مغول بسیاری از آنها ویران شدند. در دورهٔ [[تیموریان]] رونق دوباره یافتند، اما با سقوط تیموریان و تجزیهٔ خراسان، مرکزیت علمی افغانستان از بین رفت.<ref>امینی، «تاریخ تحولات حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان در صد سال اخیر»، 1389ش، ص186-187.</ref> در دورهٔ حاکمیت عبدالرحمان و سرکوب [[قوم هزاره|مردم هزاره]]، بسیاری از مراکز مذهبی و آموزشی شیعیان تخریب شدند.<ref>ناصری داوودی، مشاهیر تشیع در افغانستان، 1390ش، ج1، ص16.</ref> پس از مرگ نادرشاه، این مراکز دوباره احیا شدند و در اواخر حکومت ظاهرشاه، با بازگشت علمای مهاجر از ایران و عراق، تعداد زیادی مدارس دینی در هزاره‌جات و کابل فعال شدند.<ref>امینی، «تاریخ تحولات حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان در صد سال اخیر»، 1389ش، ص34-35. .</ref> در دورهٔ جهاد علیه شوروی، مدارس دینی و علما نقشی تعیین‌کننده داشتند.<ref>[https://www.dinonline.com/1952/__trashed-1243/ «حوزه علمیه افغانستان در گفت‌وگو با آیت‌الله محمدهاشم صالحی»،  دین‌آنلاین.]</ref>

مدارس دینی معمولاً توسط عالمان دین در زمین‌های موقوفه برپا می‌شوند<ref>امینی، «تاریخ تحولات حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان در صد سال اخیر»، 1389ش، ص50-155.</ref> و هزینهٔ ساخت، شهریهٔ استادان و مصارف شبانه‌روزی طلاب از کمک‌های مردمی و وجوهات شرعی تأمین می‌شود.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20130617152426-9825-14.pdf اصغری، «تعلیم و تربیت در افغانستان»،  1390ش، ص171-186.]</ref> ساختار فیزیکی این مدارس شامل اتاق‌های درسی، خوابگاه، [[کتابخانه]] و [[مسجد]] است<ref>امینی، «تاریخ تحولات حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان در صد سال اخیر»، 1389ش، ص57-70.</ref> و به‌طور کامل مستقل از دولت اداره می‌شوند.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20130617152426-9825-14.pdf اصغری، «تعلیم و تربیت در افغانستان»،  1390ش، ص171-186.]</ref> حضور طلاب شبانه‌روزی است و دروس شامل ادبیات عرب، منطق، فقه و اصول فقه تا سطوح عالی تدریس می‌شود.<ref>[https://rsm.rihu.ac.ir/article_1513.html مؤمنی و توکلی، «بررسی وضعیت سیاست‌گذاری نظام آموزش حوزه‌های علمیه افغانستان»،  1397ش، ص16-17.]</ref>

=== مدارس شاخص و مؤسسان ===

در حال‌حاضر در مناطق شیعه‌نشین کابل، بامیان، یکاولنگ، قندهار و هرات مدارس علمیهٔ متعددی فعال هستند. تنها در کابل حدود ۱۵ مدرسهٔ دینی شیعی با حدود ۱۲۰۰ طلبه تحت مدیریت شورای مرکزی فعالیت می‌کنند. حوزهٔ علمیهٔ خاتم‌الانبیاء (محمدآصف محسنی)، مدرسهٔ جامعه الاسلام (محقق کابلی) و مدرسهٔ رسالت کابل (با ۲۷۰ طلبهٔ شبانه‌روزی و تدریس تا سطح عالی) از مراکز پیشرو هستند.<ref>[https://www.dinonline.com/1952/__trashed-1243/ «حوزه علمیه افغانستان در گفت‌وگو با آیت‌الله محمدهاشم صالحی»، دین آنلاین.]</ref> مدرسهٔ دارالمعارف اهل‌بیت در غرب کابل نیز تحت مدیریت واعظ‌زادهٔ بهسودی، دروس دینی را از سطح مبتدی تا سطوح عالی فقه و اصول‌فقه پوشش می‌دهد.<ref>[https://behsoodi.com/darulmaref/ «مدرسه دارالمعارف اهل‌البیت»، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر آیت‌الله واعظ‌زاده بهسودی.]</ref> جامعه المصطفی العالمیه در حمایت از این مدارس نقش مهمی دارد و برخی اساتید ایرانی نیز برای تدریس به افغانستان اعزام می‌شوند.<ref>[https://www.dinonline.com/1952/__trashed-1243/ «حوزه علمیه افغانستان در گفت‌وگو با آیت‌الله محمدهاشم صالحی»، دین آنلاین.]</ref>

=== سید حسین عالم ===

سید حسین عالم (۱۲۴۵–۱۳۱۴ش) در [[سرپل]] زاده شد. وی از بنیان‌گذاران مدارس دینی در شمال افغانستان است که پس از چهارده سال تحصیل علوم دینی در [[حوزه علمیه مشهد|حوزهٔ علمیهٔ مشهد]]،<ref>ضیایی، محمدرضا، ''تاریخ حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان''، ۱۳۹۶ش، ص۱۹۷؛ رحمانی ولوی، مهدی، ''تاریخ علمای بلخ''، ج۱، ۱۳۸۳ش، ص۳۱۱.</ref> در سال ۱۲۷۵ش به افغانستان بازگشت. بازگشت او همزمان با دوران حکومت عبدالرحمن‌خان و اوج فشارهای مذهبی، قتل‌عام [[شیعیان افغانستان]]، تخریب [[مسجد|مساجد]] و رواج [[تقیه]] بود.<ref>سجادی، ''جامعه‌شناسی سیاسی افغانستان''، ۱۳۸۰ش، ص۹۸؛ ریاضی هروی، ''عین‌الوقایع''، ۱۳۷۲ش، ص۹۹؛ حسینی، ''بررسی برنامهٔ درسی حوزه‌های علمیه شیعه افغانستان در دوران معاصر''، ۱۳۹۵ش، ص۱۳۰.</ref> سید حسین عالم در مناطق کوهستانی و دوردست بلخاب ازجمله روستای «وَشت» به تدریس پرداخت و مدرسه‌ای دینی در آن منطقه پایه‌گذاری کرد.<ref>حسینی، ''بررسی برنامهٔ درسی حوزه‌های علمیه شیعه افغانستان در دوران معاصر''، ۱۳۹۵ش، ص۱۳۰.</ref> وی پس از دو سال اقامت و آموزش در یکاولنگ [[بامیان]]، به بلخاب رفت و در سال ۱۲۸۴ش، نخستین مدرسه علمیه بلخاب را در روستای «دَهن‌شِرد» تأسیس کرد. این مدرسه با نام عالمیه به‌سرعت، یکی از پایگاه‌های بزرگ آموزش علوم دینی در افغانستان شد.<ref>ضیایی، ''تاریخ حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان''، ۱۳۹۶ش، ص۲۰۱.</ref>

تأسیس مدارس علوم دینی «چهارکنت» در ولایت [[بلخ]] و «سرولنگ» در ولایت سرپل، و همچنین اعمار [[مساجد]] و [[تکیه|تکیه‌خانه‌های]] متعدد در شمال افغانستان با ارتباطات چهره‌به‌چهره با مردم، از دیگر اقدامات مهم وی بود.<ref>ضیایی، ''تاریخ حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان''، ۱۳۹۶ش، ص۲۰۱؛ احمدی‌نژاد، ''سیمای بلخاب''، ۱۳۹۵ش، ص۱۳۷.</ref> تعدادی از شاگردان سیدحسین عالم چون محمدسلطان ترکستانی، سید محمدحسن رئیس، سید ابوالقاسم بلخی و قربانعلی وحیدی جاغوری، بعدها به درجات عالی علمی رسیدند.<ref>رحمانی ولوی، ''تاریخ علمای بلخ''، ج۱، ۱۳۸۳ش، ص۳۱۶؛ رهیاب، ''بلخاب''، ۱۴۰۱ش، ص۲۲.</ref> وی تا پایان عمر مسئولیت مدرسه دهن‌شرد و اداره امور دینی بلخاب را بر عهده داشت<ref>[۱۴] رهیاب (بلخی)، حسین، ''بلخاب (تاریخ، فرهنگ و اجتماع)''، ۱۴۰۱ش، ص۲۱، ۲۲ و ۴۳.</ref> و سرانجام در سال ۱۳۱۴ش، پس از بازگشت از سفر [[حج]] و بازدید از حوزه‌های علمیه ایران و عراق، در زادگاهش درگذشت.<ref>[۱۶] رحمانی ولوی، ''تاریخ علمای بلخ''، ج۱، ۱۳۸۳ش، ص۳۱۶.</ref>

=== میرزاحسین دره‌صوفی ===

=== محمدآصف محسنی ===

محمدآصف محسنی (۱۳۱۴–۱۳۹۸ش) با تأسیس حوزهٔ علمیهٔ خاتم‌النبیین در [[کابل]] و [[قندهار]] و مراکز علمی دیگر، نظام آموزشی شیعیان افغانستان را نوسازی کرد. محسنی همچنین با ایجاد شبکه‌های رسانه‌ای و فرهنگی، بستر مناسبی برای ترویج معارف اسلامی فراهم ساخت. آثار متعدد علمی او در زمینه‌های فقه، اصول و حدیث، منابع ارزشمندی برای طلاب علوم دینی به‌شمار می‌رود.<ref>[https://www.noorsoft.org/fa/Mostabser/View/29/ «زندگی‌نامة محمد آصف محسنی»، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.]</ref>

=== محمدهاشم صالحی مدرس ===

محمدهاشم صالحی مدرس (زاده ۱۳۲۴ش) در ولایت [[پروان]] به دنیا آمد و از کودکی به تحصیل علوم دینی پرداخت. تحصیلات حوزوی خود را ابتدا در کابل و سپس در نجف اشرف نزد [[امام خمینی]]، سید ابوالقاسم خویی و سید محمدباقر صدر تکمیل کرد. پس از اخراج از عراق توسط رژیم بعث، به مدت ۲۴ سال در قم به تدریس سطوح عالی حوزوی پرداخت و شاگردان بسیاری از کشورهای مختلف تربیت کرد. از مهم‌ترین اقدامات وی تأسیس دو [[مدرسه]] علمیه «رسالت» و «ولایت» در کابل و بامیان است. همچنین ساخت مسجد جامع الزهرا در کابل و چندین [[مسجد]] و [[حسینیه]] دیگر در مناطق مختلف از خدمات عمرانی وی است.<ref>[https://ofoghandisha.com/معرفی/شخصیت-ها/آیت-الله-محمدهاشــم-صالحی-مدرس/ «آیت الله محمدهاشم صالحی مدرس»، وب‌سایت افق اندیشه.]</ref>

شیعیان افغانستان از دوران [[امامان شیعه]]، محدثان و فقیهان نامداری داشته‌اند، از ابوخالد کابلی که از اصحاب [[امام زین‌العابدین]] بود تا ملا محمدکاظم هروی معروف به [[آخوند خراسانی]] که پس از درگشت میرزای شیرازی، زعامت حوزه‌های علمیه شیعیان را بر عهده گرفت. همچنین فیض‌محمد کاتب هزاره با نگارش [[سراج‌التواریخ|سراج التواریخ]]، هویت تاریخی [[قوم هزاره]] که بیشترین جمعیت [[شیعیان افغانستان]] را تشکیل می‌دهد، احیا کرد. پس از وی، تعداد زیادی از شیعیان افغانستان در [[حوزه علمیه نجف]] و سپس [[حوزه علمیه قم]] به فقاهت و بعضی به مرجعیت دینی رسیدند.<ref>فیاض، «نقش شهید مزاری در احیای مرجعیت شیعه در افغانستان»، 1399ش، ص154.</ref>

* آیتی، عبدالقیوم، «نقش تشیع در فرهنگ و تمدن افغانستان از صفویه تا دوره معاصر» (پایان‌نامه)، قم، جامعه المصطفی العالمیه، ۱۳۸۶ش.

* «اجمالی از زندگی‌نامه آیت‌الله العظمی واعظ‌زاده بهسودی»، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر آیت‌الله واعظ‌زاده بهسودی، تاریخ بازدید: ۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.

* احمدی، مهدی، گلشن ابرار، قم، نورالسجاد، ۱۳۸۴ش.

* اسپوزیتو، ''جان. ال، انقلاب اسلامی و بازتاب جهانی آن''، ترجمه دکتر محسن مدیر شانهچی، تهران، مرکز بازشناسی اسلام و ایران، ۱۳۸۲ش.

* «اشاعهٔ فرهنگی و تأثیر حوزهٔ علمیه نجف و قم در بیداری فرهنگی افغانستان معاصر»، وب‌سایت پژوهش‌های تاریخی، تاریخ درج مطلب: ۱۹ اردیبهشت ۱۴۰۱ش.

* حسن‌زاده، غ. علی، آشنایی با حوزه‌های علمیه شیعیان در افغانستان، قم، دارالتفسیر، ۱۳۹۰ش.

* حسن‌زاده، غ. علی، «زندگی‌نامه مرحوم پدردار» در مجله معرفت، ۱۳۹۵ش.

* «حضرت آیت‌الله العظمی محقق کابلی»، وب‌سایت افق اندیشه، تاریخ درج مطلب: ۱۹ خرداد ۱۴۰۱ش.

* حلیمی بلخابی، غلام‌سخی، نقش علما و مرجعیت در تحولات سیاسی و اجتماعی افغانستان، مجلهٔ عدالت وامید، ویژه‌نامهٔ مرجعیت و هویت، شمارهٔ ۶ ۱۳۹۹ش.

* خلخالی، علی، شهدای روحانیت شیعه در یکصد ساله اخیر، قم، پیام اسلام، ۱۴۲۰ق.

* «راهکارهایی برای روزآمد شدن مدارس دینی در افغانستان»، وب‌سایت افق اندیشه، تاریخ درج مطلب: ۲۸ فروردین ۱۴۰۱ش.

* رحمانی ولوی، مهدی، تاریخ علمای بلخ، مشهد، بنیاد پژوهش‌های آستان قدس رضوی، ۱۳۸۳ش.

* رضایتی کیشه‌خاله، محرم و برهانی، بسم الله، «فارسی‌ستیزی در یک سدهٔ اخیر در افغانستان»، مجلهٔ علمی زبان فارسی و گویش‌های ایرانی، شمارهٔ ۱۴، ۱۴۰۱ش.

* عادلی، علی‌جان، «نقش ملا و مکتبخانه‌های قدیمی در تحولات رشد فرهنگی شیعیان افغانستان» دوفصلنامهٔ عملی- تخصصی تاریخ اسلام در آیینهٔ اندیشه‌ها، شمارهٔ ۱۹، ۱۴۰۰ش.

* عادلی، سید جعفر، شهدای نخبه و مرزبانان اندیشه، کابل، نسیم حیات، ۱۳۹۳ش.

* فصیحی، قربان‌علی و شریفی، علی‌مدد، یاران آفتاب، مشهد، شورای فرهنگی افغانستانی‌های مقیم ایران، ۱۳۹۵ش.

* فیاض، محمدحسین، نقش شهید مزاری در احیای مرجعیت شیعه در افغانستان، مجلهٔ عدالت وامید، ویژه‌نامهٔ مرجعیت و هویت، شمارهٔ ۶ ۱۳۹۹ش.

* موجانی، علی و همکاران، فرهنگ شخصیت‌های معاصر افغانستان، تهران، عظام، ۱۳۹۴ش.

* موحدی، غلام‌حسین، ناگفته‌های سیمای مرجعیت، یادنامهٔ مرجع فقید محقق کابلی، ۱۴۰۲ش.

* ناصری داوودی، عبدالمجید، مشاهیر تشیع در افغانستان، قم، نشر المصطفی، ۱۳۹۰ش.

* «همایش مدیران و اساتید حوزه‌های علمیه افغانستان تحت عنوان راهکارها و بررسی چالش‌ها»، وب‌سایت افق اندیشه، تاریخ درج مطلب: ۷ اردیبهشت ۱۴۰۲ش.