علمای شیعه افغانستان

علمای شیعه افغانستان؛ دانش‌آموختگان افغانستانیِ مدارس دینی شیعه و حوزه‌های علمیه.

علمای شیعه افغانستان، با ریشه‌ای عمیق در فرهنگ اسلامی، همواره نقشی بنیادین در تربیت دینی، تبلیغ مذهبی و پاسخگویی به نیازهای دینی جامعه ایفا کرده‌اند. فراگیری علوم دینی با رویکرد شیعی در میان مردم افغانستان، پس از گسترش اسلام در خراسان بزرگ و با تأسیس نخستین مدرسه شیعی در بلخ، تا دوران معاصر ادامه یافته، از حوزه‌های علمیه نجف و قم تأثیر عمیقی پذیرفته و شخصیت‌های برجسته‌ای را پرورش داده است که هر یک در روشنگری دینی و سیاسی، دفاع از هویت شیعی و مقاومت در برابر استبداد و اشغال، نقشی بی‌بدیل داشتند. علمای شیعه، آموزه‌های اسلامی را در لابه‌لای زندگی روزمره، از مجالس سوگواری و جشن‌های مذهبی گرفته تا حل اختلافات و پاسخ به پرسش‌های شرعی، در جان و دل مردم نشانده و همبستگی اجتماعی را استوار ساخته‌اند. مدارس دینی شیعیان با وجود فراز و نشیب‌های تاریخی ذر افغانستان، همچنان کانون‌های پرورش طلاب و ترویج معارف اهل‌بیت هستند و عالمان شیعه با رویکردی روشنگرانه، در برابر ظلم و فساد ایستاده‌اند و با حفظ شبکه‌های آموزشی و معنوی، پاسدار هویت دینی و فرهنگی این مرزوبوم بوده‌اند.

تاریخچه

فراگیری علوم دینی در میان شیعیان افغانستان، ریشه‌ای دیرینه و مردمی دارد و در قالب نهادهایی چون مکتب‌خانه، مدرسه دینی و حوزه علمیه سازمان یافته است. نظام آموزش علوم دینی با هدف تربیت عالمان، مبلغان و پاسخ‌گویی به نیازهای دینی جامعهٔ شیعیان شکل گرفته است. پس از گسترش اسلام به‌سوی شرق، خراسان بزرگ به ویژه بلخ و بخارا در عصر سامانیان، به مراکز علوم دینی تبدیل شدند و دانشمندانی چون ابوریحان بیرونی، ابن‌سینا، فارابی و ابوزید بلخی را پرورش دادند. غزنویان و تیموریان نیز با تأسیس مدارس دینی، به گسترش علوم اسلامی به‌ویژه فقه و تفسیر قرآن کمک کردند.

در هزارستان و میان شیعیان افغانستان، مکتب‌خانه‌ها تا دههٔ ۱۳۲۰ش تنها مرکز آموزشی در دسترس بودند و تا دههٔ ۱۳۷۰ش نیز نقش اصلی را در آموزش مردم داشتند. این مکتب‌خانه‌ها که در مساجد، حسینیه‌ها و خانه‌ها توسط ملاها اداره می‌شدند، به کودکان از شش‌سالگی قرآن، نماز، اصول و فروع دین، خواندن و نوشتن فارسی و ریاضیات مقدماتی را آموزش می‌دادند. نوجوانان پس از گذراندن این دوره، وارد مدارس دینی می‌شدند. در هزارجات که تا دههٔ ۱۳۴۰ش از مدارس جدید بی‌بهره بود، دانش‌آموختگان حوزهٔ نجف، علاوه بر تدریس علوم دینی، بسیاری از مکاتب جدید را تأسیس کردند.

اثرپذیری از حوزه‌های علمیه نجف و قم

حوزه‌های علمیهٔ نجف و قم تأثیر عمیقی بر فرهنگ شیعی افغانستان داشته و نقش مکمل مدارس دینی شیعیان افغانستان را دارند. جان. ال اسپوزیتو معتقد است تغییرات فرهنگی در عراق و ایران بر فرهنگ افغانستان نیز اثرگذار است. ایران در دوران معاصر، مرجع شیعیان افغانستان برای تحصیل علوم دینی بوده و پس از انقلاب اسلامی، این نقش گسترش یافته است. حوزه‌های علمیهٔ قم و مشهد و نیز جامعة المصطفی العالمیة، نقش مهمی در تربیت جوانان شیعه داشته و شخصیت‌های شناخته‌شده‌ای را در حوزه‌های فرهنگ، سیاست، ادبیات و دانشگاه‌های افغانستان پرورش داده‌اند. اندکی پیش‌تر، طلاب افغانستانی برای فراگیری آموزش‌های سطوح عالی علوم دینی به عراق می‌رفتند. دانش‌آموختگان حوزه علمیه نجف با ایجاد مدارس دینی در افغانستان، بستر مناسبی برای آموزش معارف اسلامی فراهم آوردند. محمدعلی مدرس، قربانعلی وحیدی، قربانعلی محقق کابلی، محمداسحاق فیاض، محمدآصف محسنی، سید علی بهشتی، سید اسماعیل بلخی، محمدباقر موحدی نجفی، محمد امینی بامیانی، هاشم صالحی مدرس، قربانعلی عرفانی و محمدسلطان ترکستانی از تحصیل‌کردگان نجف هستند که تأثیر عمیقی بر علوم دینی شیعیان در افغانستان داشته‌اند.

اثرگذاری در زندگی شیعیان افغانستان

علما در زندگی شیعیان افغانستان از طریق شبکه گسترده‌ای از مساجد، حسینیه‌ها و مراکز مذهبی و نیز از رهگذر تبلیغ و تدریس، تأثیری عمیق بر سبک زندگی و رفتارهای روزمره مردم دارند. روحانیون با حضور دایمی در میان مردم، از مناسبت‌های مختلف مانند صرف غذا، مجالس خانوادگی، حل اختلافات و پاسخ به پرسش‌های شرعی برای آموزش علوم دینی و ترویج اخلاق اسلامی بهره می‌گیرند. مدارس دینی شیعیان نیز به کانون‌های حیات دینی و اجتماعی تبدیل شده‌اند. این مراکز به‌عنوان پایگاه‌های تبلیغ و تبیین آموزه‌های دینی عمل کرده و در صیانت از ارزش‌های مذهبی در برابر جریان‌های انحرافی پیشگام بوده‌اند. علمای این مدارس با حضور فعال در عرصه‌های اجتماعی، نقش میانجی‌گرانهٔ مؤثری در حل اختلافات خانوادگی و تنش‌های محلی داشته‌اند و به تقویت همبستگی اجتماعی کمک کرده‌اند. در دوره‌های حساس تاریخی مانند تجاوز شوروی و سرکوب‌های داخلی، این نهادها به پناهگاه‌های امن معنوی و سیاسی و کانون‌های مقاومت فرهنگی و سازمان‌دهی مبارزات تبدیل شدند.

شیعیان در افغانستان از طریق شبکه گستردهٔ علمای دین، در صحنه سیاسی کشور و حفظ هویت جامعهٔ شیعه حضور فعال داشته‌اند. این نظام از دو رویکرد اساسی در مواجهه با ساختارهای سیاسی بهره برده است:

• رویکرد نخست، موضعی انعطاف‌ناپذیر و پرهیز از هرگونه سازش با حکومت‌های ظالم و ناکارآمد بوده است. علما همواره به‌عنوان پناهگاه مردم و حافظ ارزش‌های دینی شناخته شده‌اند.
• رویکرد دوم، مقاومت فعال و روشنگرانه در برابر استبداد بوده است. عالمان شیعه با روشنگری دربارهٔ ماهیت ظالمانهٔ حکومت‌ها و افشای بی‌عدالتی‌های آنان، نقش محوری در بسیج مردم ایفا کرده‌اند. این رویکرد موجب شده که حاکمان در دوره‌های مختلف، به سرکوب سیستماتیک روحانیون شیعه روی آورند.

در مواجهه با قدرت‌های خارجی از جمله انگلیس، شوروی و آمریکا و همچنین گروه‌های تندرو مانند داعش و القاعده، علمای شیعه با حفظ وحدت جامعه و تقویت بنیهٔ اعتقادی آن، مانع از اضمحلال هویت مذهبی شیعیان شده‌اند. حتی در شرایطی مانند دورهٔ عبدالرحمان‌خان که شیعیان مجبور به شرکت در نمازهای جماعت اهل‌سنت می‌شدند، روحانیون با حفظ شبکه‌های آموزشی زیرزمینی، تداوم معارف شیعی را تضمین کرده‌اند.

مراسم مذهبی: در مناسبت‌هایی چون اعیاد مذهبی و ولادت اهل‌بیت، شیعیان با حضور در مساجد و حسینیه‌ها و برگزاری مجالس سخنرانی و مدیحه‌سرایی، معارف دینی را تبادل می‌کنند. ایام محرم و صفر با مجالس روضه‌خوانی، تعزیه و سخنرانی‌های دینی، زمینه‌ای است که ضمن زنده‌نگهداشتن یاد شهدای کربلا، معارف اسلامی را نیز منتقل می‌کند. سنت‌هایی مانند جمعه‌خوانی و منقبت‌خوانی نیز در این راستا به‌کار گرفته می‌شوند. مجالس ترحیم، ختم قرآن، تشییع جنازه و آیین خاک‌سپاری اموات نیز فرصتی برای بیان معارف دینی و آموزش اصول دین به حاضران است. همچنین مراسمی چون اذان‌گفتن در گوش نوزاد و مجالس عروسی، پیام‌های دینی را به نسل جدید منتقل می‌کنند.

تأسیس و گسترش رسانه: دانش‌آموختگان حوزه‌های علمیه در تأسیس رسانه‌های تصویری، شنیداری، نوشتاری و رسانه‌های مجازی، پیشگام بوده‌اند. تلویزیون‌های شیعیان با پخش برنامه‌های مذهبی به‌ویژه در ماه رمضان و ایام محرم و صفر، سبک زندگی دینی را به خانواده‌ها آموزش می‌دهند و با رعایت حجاب و عفاف و پرهیز از محتوای مغایر با ارزش‌های اسلامی، مخاطبان زیادی جذب کرده‌اند.

آموزش عملی احکام: مدارس دینی از طریق ملاامامان محلی، جزئیات احکام شرعی مانند طهارت، نماز و روزه را به کودکان آموزش می‌دهند. این آموزش‌های ابتدایی، تأثیری ژرف بر دین‌داری فردی و آداب مذهبی جامعه دارد.

تأسیس کتابخانه: عالمان شیعه در افغانستان، با تأسیس کتابخانه‌هایی در مناطق مختلف ازجمله کابل، لعل، دایکندی، بامیان، بهسود، پروان و جاغوری، برای زدودن فقر مکتوب و ایجاد دگرگونی فرهنگی کوشیده‌اند.

مدارس دینی دخترانه: در گذشته، علاقه به آموزش دختران در فرهنگ هزاره کم‌رنگ بود، اما پس از تحولات نظام آموزشی در دورهٔ جمهوری اسلامی و بازگشت مهاجران تحصیل‌کرده، مدارس دینی دخترانه در برخی مناطق هزارستان ایجاد و مورد استقبال قرار گرفت. با حاکمیت دوبارهٔ طالبان و بسته‌شدن مدارس مدرن به روی دختران، مراجعهٔ دختران هزاره به مدارس دینی افزایش یافته است.

دستاوردهای نهادی: گسترش علوم دینی شیعیان افغانستان در دورهٔ جمهوری اسلامی، دستاوردهایی را در پی داشته است، ازجمله: رسمیت‌یافتن حقوق مذهبی شیعیان در قانون اساسی، گنجاندن تعالیم شیعه در کتب درسی، حضور در شوراهای علمی سراسری، تشکیل شورای علمای شیعیان و شورای اخوت میان علمای شیعه و سنی و توسعهٔ کمی و کیفی مدارس دینی.

مدارس دینی شیعیان افغانستان

نخستین مدرسهٔ دینی شیعیان در پایان قرن نخست هجری، در بلخ توسط ضحاک بن مزاحم بلخی، از شاگردان امام سجاد، تأسیس شد. در آن دوره، بلخ مرکز فرهنگی خراسان بود. مدارس دینی در دورهٔ غزنویان و غوریان گسترش یافتند، اما با حملهٔ مغول بسیاری از آنها ویران شدند. در دورهٔ تیموریان رونق دوباره یافتند، اما با سقوط تیموریان و تجزیهٔ خراسان، مرکزیت علمی افغانستان از بین رفت. در دورهٔ حاکمیت عبدالرحمان و سرکوب مردم هزاره، بسیاری از مراکز مذهبی و آموزشی شیعیان تخریب شدند. پس از مرگ نادرشاه، این مراکز دوباره احیا شدند و در اواخر حکومت ظاهرشاه، با بازگشت علمای مهاجر از ایران و عراق، تعداد زیادی مدارس دینی در هزاره‌جات و کابل فعال شدند. در دورهٔ جهاد علیه شوروی، مدارس دینی و علما نقشی تعیین‌کننده داشتند.

نقش زبان فارسی

تا اوایل قرن بیستم میلادی، رابطهٔ زبان فارسی و آموزش دینی در افغانستان دوسویه و تقویت‌کننده بود. مدارس دینی با تدریس متون کلاسیک فارسی مانند گلستان و بوستان سعدی، دیوان حافظ، مناجات‌نامهٔ خواجه عبدالله انصاری و آثار سنایی غزنوی، به حفظ و اشاعهٔ زبان فارسی به‌عنوان زبان فرهنگ، عرفان و اندیشهٔ اسلامی کمک کردند و طلاب از این طریق با معارف اسلامی و ظرافت‌های ادبی و فلسفی زبان فارسی آشنا می‌شدند. با این حال، در دوران حاکمیت استعمار انگلیس بر شبه‌قارهٔ هند و نیز در پی سیاست‌های فارسی‌ستیزی برخی حاکمان افغانستان، توجه به تراث زبان فارسی در مواد و منابع آموزشی مدارس دینی کمرنگ شد.

ویژگی‌ها و ساختار مدارس دینی

مدرسه دینی، امروزه رکن اصلی نظام آموزش علوم دینی در افغانستان است. بعضی از این مدارس، وابسته به وزارت معارف هستند، اما بسیاری از مدارس دینی توسط افراد، احزاب یا کشورهای دیگر برپا شده‌اند. هزینه این دسته از مدارس دینی از طریق نذورات مردمی و وجوهات شرعی، تأمین می‌شود. آموزش علوم دینی همواره بر پایهٔ معارف، فقه و اخلاق اسلامی استوار بوده و شامل درس‌های قرآن، فقه، زبان عربی، منطق، کلام، عقاید، اخلاق، تفسیر، حدیث و بلاغت است. نخستین برنامهٔ مدارس دینی در ۱۲۹۹ش طراحی شد؛ اما وزارت معارف در ۱۳۹۷ش، برنامهٔ دروس تخصصی مدارس دینی را شامل تفسیر قرآن، حدیث، فقه، اصول فقه و علوم اسلامی اعلام کرد. مدارس دینی شیعیان افغانستان در این زمینه از الگوی حوزه‌های علمیه قم و مشهد تبعیت می‌کنند.

مدارس دینی معمولاً توسط عالمان دین در زمین‌های موقوفه برپا می‌شوند و هزینهٔ ساخت، شهریهٔ استادان و مصارف شبانه‌روزی طلاب از کمک‌های مردمی و وجوهات شرعی تأمین می‌شود. ساختار فیزیکی این مدارس شامل اتاق‌های درسی، خوابگاه، کتابخانه و مسجد است و به‌طور کامل مستقل از دولت اداره می‌شوند. حضور طلاب شبانه‌روزی است و دروس شامل ادبیات عرب، منطق، فقه و اصول فقه تا سطوح عالی تدریس می‌شود.

مدارس دینی شیعیان با چالش‌هایی چون رقابت با مراکز آموزشی جدید، نداشتن رسمیت دولتی، نبود مدرک تحصیلی، طولانی‌بودن دورهٔ آموزشی، به‌روز نبودن مواد آموزشی، نبود رشته‌های تخصصی و مخالفت برخی استادان با علوم روز مواجه هستند. مراکز آموزش علوم دینی، حتی مدارس دارای بودجهٔ دولتی، با مشکلات مالی مواجه‌اند و مدارس مستقل به کمک‌های مردمی، وجوهات شرعی، کمک‌های خارجی یا اداره توسط احزاب و گروه‌ها وابسته‌اند. سنت‌گرایی محض، ناآگاهی از مسائل مهم جهان، سلیقه‌گرایی، متن‌محوری، ناترازی نظام آموزشی، ناهماهنگی با نیازهای جامعه و کمبود وسایل کمک‌آموزشی از دیگر چالش‌های این نظام آموزشی هستند.

مدارس شاخص و مؤسسان

بسیاری از مدارس دینی شیعیان را عالمان شیعه افغانستان تأسیس کرده‌اند؛ ازجمله مدرسهٔ مدینه‌العلم در کابل (توسط نوراحمد تقدسی)، مدرسهٔ علمیه مهدیه در کابل (توسط محمدامین افشار)، مدرسهٔ محمدیه تپه سلام و مدرسه سید محمدسرور واعظ در کابل، مجتمع علمی و فرهنگی غوری، مدرسهٔ رسالت و مدرسه مهدویه در کابل، مدرسه سید علی بهشتی در ورس بامیان، مدارس صادقیه، جعفریه، خاتم‌الانبیاء، امام حسن، امام حسین، بقیةالله و مترقیه در هرات، مدارس سلطانیه، جعفریه، امیرالمؤمنین در مزارشریف، و ده‌ها مدرسه علمیه در جاغوری، بلخاب، یکه‌ولنگ، بهسود، بلخ، قندهار، ارزگان، غزنی، پنجاب و بدخشان. همچنین بسیاری از دانشگاه‌ها و مؤسسات تحصیلات عالی مانند دانشگاه بامیان، بامیکا، ابن‌سینا، خاتم‌النبیین، کاتب، غرجستان، ناصرخسرو، گوهرشاد، ابوریحان و رهنورد، توسط دانش‌آموختگان حوزه‌های علمیه تأسیس شده‌اند یا کادر علمی آنها را تشکیل می‌دهند.

در حال‌حاضر در مناطق شیعه‌نشین کابل، بامیان، یکاولنگ، قندهار و هرات مدارس علمیهٔ متعددی فعال هستند. تنها در کابل حدود ۱۵ مدرسهٔ دینی شیعی با حدود ۱۲۰۰ طلبه تحت مدیریت شورای مرکزی فعالیت می‌کنند. حوزهٔ علمیهٔ خاتم‌الانبیاء (محمدآصف محسنی)، مدرسهٔ جامعه الاسلام (محقق کابلی) و مدرسهٔ رسالت کابل (با ۲۷۰ طلبهٔ شبانه‌روزی و تدریس تا سطح عالی) از مراکز پیشرو هستند. مدرسهٔ دارالمعارف اهل‌بیت در غرب کابل نیز تحت مدیریت واعظ‌زادهٔ بهسودی، دروس دینی را از سطح مبتدی تا سطوح عالی فقه و اصول‌فقه پوشش می‌دهد. جامعه المصطفی العالمیه در حمایت از این مدارس نقش مهمی دارد و برخی اساتید ایرانی نیز برای تدریس به افغانستان اعزام می‌شوند.

مدرسان و مبلغان

سید حسین عالم

سید حسین عالم (۱۲۴۵–۱۳۱۴ش) در سرپل زاده شد. وی از بنیان‌گذاران مدارس دینی در شمال افغانستان است که پس از چهارده سال تحصیل علوم دینی در حوزهٔ علمیهٔ مشهد، در سال ۱۲۷۵ش به افغانستان بازگشت. بازگشت او همزمان با دوران حکومت عبدالرحمن‌خان و اوج فشارهای مذهبی، قتل‌عام شیعیان افغانستان، تخریب مساجد و رواج تقیه بود. سید حسین عالم در مناطق کوهستانی و دوردست بلخاب ازجمله روستای «وَشت» به تدریس پرداخت و مدرسه‌ای دینی در آن منطقه پایه‌گذاری کرد. وی پس از دو سال اقامت و آموزش در یکاولنگ بامیان، به بلخاب رفت و در سال ۱۲۸۴ش، نخستین مدرسه علمیه بلخاب را در روستای «دَهن‌شِرد» تأسیس کرد. این مدرسه با نام عالمیه به‌سرعت، یکی از پایگاه‌های بزرگ آموزش علوم دینی در افغانستان شد.

تأسیس مدارس علوم دینی «چهارکنت» در ولایت بلخ و «سرولنگ» در ولایت سرپل، و همچنین اعمار مساجد و تکیه‌خانه‌های متعدد در شمال افغانستان با ارتباطات چهره‌به‌چهره با مردم، از دیگر اقدامات مهم وی بود. تعدادی از شاگردان سیدحسین عالم چون محمدسلطان ترکستانی، سید محمدحسن رئیس، سید ابوالقاسم بلخی و قربانعلی وحیدی جاغوری، بعدها به درجات عالی علمی رسیدند. وی تا پایان عمر مسئولیت مدرسه دهن‌شرد و اداره امور دینی بلخاب را بر عهده داشت و سرانجام در سال ۱۳۱۴ش، پس از بازگشت از سفر حج و بازدید از حوزه‌های علمیه ایران و عراق، در زادگاهش درگذشت.

سید محمدحیدر نجفی شمشیری

سید محمدحیدر نجفی شمشیری (۱۲۵۰–۱۳۱۶ش) در قریه سرپل بلخاب زاده شد. وی ادبیات و منطق را از عالمان بلخاب فراگرفت و در ۱۲۷۰ش برای تحصیل علوم دینی از طریق بخارا به مشهد رفت و یک سال بعد راهی نجف شد و ۲۱ سال در حوزه علمیه نجف از مجالس درس سید محمدکاظم طباطبایی یزدی، سید ابوالحسن اصفهانی و میرزاحسین نائینی بهره برد و به درجه اجتهاد دست یافت. در سال ۱۲۹۱ش به درخواست مردم افغانستان و با تشویق علمای نجف، با وکالت‌نامه برخی از مراجع دینی به وطن بازگشت و در بلخاب مستقر شد. شمشیری به شجاعت بی‌نظیر شهره بود و همواره شمشیری در کمر داشت. بازگشت او به افغانستان مصادف با دوره آزار و تبعیض علیه شیعیان و رواج تقیه بود؛ ازاین‌رو به تبلیغ و ترویج مذهب تشیع، تربیت شاگردان، مناظره با علمای اهل‌سنت و تأسیس مدرسه علوم دینی حیدریه (۱۳۰۷ش) در تل‌عاشقان بلخاب پرداخت. در دوره حکومت حبیب‌الله کلکانی و هرج‌ومرج حاکم بر کشور، با فتوای مقابله با تجاوزگران، سپاهی از مردم بلخاب به فرماندهی صفدرخان باجگاهی شکل گرفت که یکه‌ولنگ و لعل، سرپل، شبرغان و مزارشریف را تصرف کرد. سید حیدر شمشیری در سال ۱۳۱۶ش در بلخاب درگذشت و در روستای می‌رسید مراد به خاک سپرده شد.

محمدافضل ارزگانی

محمدافضل ارزگانی، مشهور به مولوی افضل (۱۲۹۰–۱۳۵۰ق) در ارزگان زاده شد. تحصیلات ابتدایی را در مکتب‌خانه آغاز کرد و سپس برای فراگیری علوم دینی به نجف رفت و فقه، اصول فقه و کلام را آموخت و بر تاریخ، جغرافیا و زبان انگلیسی نیز مسلط شد. پس‌از بازگشت از نجف، مردم جاغوری از او استقبال کردند و برایش مدرسهٔ علمیه ساختند و او را «ملای ارزگانی» نامیدند. او به مناطق مختلف هزاره سفر می‌کرد و مردم را به وحدت دعوت می‌نمود؛ زیرا به باور او، شکست هزاره‌ها در برابر عبدالرحمان ناشی از اختلافات داخلی بود. او همچنین هزاره‌ها را به علم‌آموزی تشویق می‌کرد و از مدارس دینی بازدید و با اساتید آنان بحث می‌کرد. در سال‌های نخست حملهٔ عبدالرحمان به ارزگان، در کنار مردم مبارزه کرد و پس از شکست، به ایران و عراق رفت تا صدای مظلومیت هزاره‌ها را به مراجع شیعه برساند. در نتیجهٔ تلاش‌های او، علمای مشهد به کمک آوارگان شتافتند و میرزا حسن شیرازی، مرجع وقت، نامه‌ای به دولت ایران نوشت تا از طریق انگلیس جلوی ظلم عبدالرحمان را بگیرد. ارزگانی برای جلوگیری از تغییر مذهب شیعیان، به مناطق مختلف هزاره سفر و معارف دینی را مخفیانه تبلیغ می‌کرد. در اواخر عمر به دولت‌آباد بلخ مهاجرت کرد و در سال ۱۳۵۰ق در همان‌جا درگذشت و به خاک سپرده شد.

سردار کابلی

نوشتار اصلی: سردار کابلی

حیدرقلی‌خان معروف به سردار کابلی (۱۲۵۴-۱۳۳۱ش)، فقیه، فیلسوف، متکلم، ادیب، مورخ و ریاضیدان برجستهٔ شیعه، محلۀ شیعه‌نشین چنداول کابل، از خاندان قزلباشان روزگار صفوی، زاده شد. پدرش سردار نورمحمدخان از سرداران ارتش بود و او چهار ساله بود که همراه خانواده به لاهور رفت و در آنجا علوم قرآنی، ریاضیات، جغرافیا، زبان‌های هندی، انگلیسی و اردو را آموخت و تا پیش از ۱۱ سالگی از دانشمندان جوان و ریاضیدانان هوشمند لاهور به شمار می‌رفت. در ۱۳۰۴ق به عراق رفت و ادبیات عرب، کلام، فقه و اصول فقه را فراگرفت و سپس در کرمانشاه از عالمان برجسته بهره برد. او از سیدحسن صدر کاظمی، شیخ عباس قمی، آقابزرگ تهرانی و سید محسن امین عاملی اجازه اجتهاد و نقل روایت گرفت. سردار کابلی به زبان‌های فارسی، انگلیسی، عبری، اردو، هندی، فرانسه، لاتین و سانسکریت تسلط داشت، خطوط ثلث، رقاع، نستعلیق و شکسته را خوش می‌نوشت و در قبله‌شناسی صاحب‌نظر بود؛ چنان‌که با فرمول‌های ریاضی، درستی قبلۀ مسجدالنبی را اثبات کرد. کتابخانه‌ای غنی با بیش از دو هزار جلد کتاب نفیس گرد آورد و بیش از هفتاد اثر در زمینه‌های ریاضی، کلام، حکمت و ادبیات تألیف کرد. آقابزرگ تهرانی او را از نوابغ دوران و سید محمدحسین طباطبایی او را استادی فاضل دانسته‌اند و حسن حسن‌زاده آملی از عظمت علمی او به نیکی یاد کرده است. سردار کابلی پس‌از نیم‌قرن زندگی در کرمانشاه، در ۳۰ دی ۱۳۳۱ش در ۷۹ سالگی درگذشت و بنا بر وصیتش، پیکر او در وادی‌السلام نجف در کنار پدرش به خاک سپرده شد.

میرزاحسین دره‌صوفی

میرزاحسین دره‌صوفی (۱۲۶۰–۱۳۳۰ش) پیشگام نهضت احیای آموزش دینی شیعیان در دورهٔ پس از نسل‌کشی هزاره‌ها توسط امیر عبدالرحمان‌خان شمرده می‌شود و نخستین مدرسهٔ دینی در منطقهٔ «سرولنگ» از ولسوالی دره‌صوف را ایجاد کرد. این اقدام که در اوج محدودیت‌های حکومتی علیه هزاره‌ها صورت گرفت، جرقه‌ای برای گسترش مدارس دینی در دیگر مناطق هزاره‌نشین ازجمله کابل شد. وی ضمن توجه به آموزش معارف اهل‌بیت، گفتمان وحدت مذهبی و کاهش تنش‌های قومی را در دستور کار خود قرار داد و باعث تحولات فرهنگی و علمی در جامعهٔ شیعیان افغانستان شد.

سید علی‌احمد حجت کابلی

سید علی‌احمد حجت کابلی (۱۲۶۸–۱۳۵۳ش)، معروف به میر احمد حجت، در کابل زاده شد و در دوازده‌سالگی برای تحصیل علوم دینی به مشهد رفت و سپس راهی قم و نجف شد و پس از ده سال تحصیل در محضر استادانی چون سید ابوالحسن اصفهانی و آقا ضیاء عراقی، به درجه اجتهاد رسید. او شاگردان برجسته‌ای تربیت کرد که برخی به اجتهاد دست یافتند. حجت به ساده‌زیستی، تواضع و حساسیت در مصرف وجوهات شرعی شهره بود و شبانه به فقرا کمک می‌کرد. او در میان مردم جایگاه والایی داشت و مرجع حل اختلافات بود و پس از درگذشتش، هزاران نفر از اقشار و مذاهب مختلف در تشییع جنازه‌اش شرکت کردند. از نظر فقهی، با توجه به فقر شیعیان، ارسال وجوهات شرعی به نجف را جایز نمی‌دانست و بر مصرف آن در میان نیازمندان تأکید داشت. او به وحدت میان اقوام و مذاهب باور داشت و بی‌احترامی به اعتقادات دیگران را جایز نمی‌شمرد. حجت در عرصه‌های علمی، فرهنگی، تبلیغی و اجتماعی فعالیت‌های گسترده‌ای داشت؛ از جمله تأسیس مدارس علمیه و مساجد در کابل و بهسود، ساخت کتابخانه و غسال‌خانه، برگزاری مجالس دینی، اعزام مبلغ به شهرهای مختلف و مناظرات علمی با علمای اهل‌سنت که موجب علنی‌شدن مذهب تشیع در افغانستان شد. سید علی‌احمد حجت در ۱۲ اردیبهشت ۱۳۵۳ش در سن ۸۴ سالگی درگذشت و در زیارتگاه سخی کابل به خاک سپرده شد.

غلام‌حسن پدردار

غلام‌حسن پدردار (زادهٔ ۱۲۸۰ش) پس از تحصیل مقدمات علوم دینی در بلخاب، به نجف مهاجرت کرد و با حضور در مجالس درس سید ابوالقاسم خویی و سید محسن حکیم به درجهٔ اجتهاد رسید. پدردار با تأسیس مدارس متعددی از جمله حسنیه باجگاه و دره‌چیوک، به احیای معارف اهل‌بیت در مناطق شمالی افغانستان پرداخت. این مدارس نقش بسزایی در مقابله با غربت فرهنگی شیعیان ایفا کرد. فعالیت‌های آموزشی و تبلیغی او، زمینه‌ساز بیداری دینی در مناطق مرکزی و شمالی افغانستان شد.

محمدعلی مدرس افغانی

نوشتار اصلی: مدرس افغانی

محمدعلی مدرس افغانی (۱۲۸۴–۱۳۶۵ش) در روستای خاربید المیتو از توابع جاغوری در ولایت غزنی زاده شد. او در آغاز نوجوانی به مشهد رفت و ادبیات عرب را نزد اساتیدی چون عبدالجواد نیشابوری و شیخ محمدتقی هروی (ادیب نیشابوری) آموخت. در سال ۱۳۰۴ش پیاده راهی حوزه علمیه نجف شد و سطوح عالی تحصیلات حوزوی را نزد استادان آن حوزه به پایان رساند. وی به شوخ‌طبعی، ساده‌زیستی، تواضع و جدیت در تحصیل و تدریس شهره بود و از سوی سید ابوالحسن اصفهانی به عنوان وکیل تام‌الاختیار در افغانستان منصوب شد و از مراجعی چون اصفهانی، خویی، آقابزرگ تهرانی و محمدباقر صدر اجازه اجتهاد دریافت کرد. حوزهٔ تدریس او بین‌المللی بود و طلابی از افغانستان، پاکستان، هند، ایران، عراق، سوریه، لبنان و عربستان در کلاس‌هایش شرکت می‌کردند و آثار ادبی او مورد توجه دانشگاه الازهر مصر نیز قرار گرفت. مدرس افغانی در ۱۳۱۸ش به‌دستور سید ابوالحسن اصفهانی به افغانستان بازگشت و هفت سال در زادگاهش به تدریس پرداخت. پس از درگذشت اصفهانی، او دوباره به نجف رفت و تا سال ۱۳۵۳ش در سامرا و نجف به تدریس مشغول بود. در سال ۱۳۵۴ش توسط حکومت بعث از عراق اخراج شد و تا پایان عمر در حوزه علمیه قم به تدریس و تألیف ادامه داد. وی در قیام ابراهیم گاوسوار، عضو هیئت صلح بود و با وکالت از سید ابوالحسن اصفهانی، به امور دینی، حقوقی و اجتماعی مردم رسیدگی می‌کرد. از فعالیت‌های فرهنگی او تأسیس مدرسه علمیه در جاغوری و مؤسسه نوار در قم برای ضبط دروس اساتید بود. او در پنجم شهریور ۱۳۶۵ش در هشتادسالگی در قم درگذشت و در قبرستان باغ بهشت به خاک سپرده شد.

خادم‌حسین کوه‌بیرونی

خادم‌حسین کوه‌بیرونی (۱۲۸۶–۱۳۵۸ش) به‌دلیل تحصیلات حوزوی در نجف نزد مراجعی چون سید محسن حکیم و سید ابوالقاسم خویی، چهره‌ای شناخته‌شده در علوم دینی بود. او در ۱۳۳۶ش به افغانستان بازگشت. مدرسهٔ علمیهٔ باقریه کوه‌بیرون که خادم‌حسین کوه‌بیرونی در ولسوالی بهسود تأسیس کرد به نجف کوچک شهرت یافت و مرکز تربیت عالمان برجسته در منطقه شد. وی سپس مدرسهٔ دهن‌غوری را در بغلان و مدرسه علمیه امام صادق را در سمنگان تأسیس کرد. در اوج سرکوب‌های کمونیستی، این مدارس به سنگرهای مقاومت فرهنگی تبدیل شد.

قربان‌علی وحیدی جاغوری

قربان‌علی وحیدی، زادهٔ ۱۲۹۱ش در قریه اودقول جاغوری، برای فراگیری دانش دینی به مشهد و نجف مهاجرت کرد. او پس از بازگشت به افغانستان، یک مدرسهٔ دینی در اودقول ولسوالی جاغوری تأسیس کرد و سپس با ایجاد مدارس، مساجد و حسینیه‌ها در جاغوری، کابل و بغلان، زمینهٔ آموزش معارف اهل‌بیت را برای طلاب و عموم مردم فراهم کرد. روش تدریس او به گونه‌ای بود که شاگردانش نه‌تنها در علوم حوزوی، بلکه در اخلاق و مبارزه برای حق نیز پرورش می‌یافتند. از شاگردان برجسته او محمدآصف محسنی است.

محمدسلطان ترکستانی

محمدسلطان ترکستانی زادهٔ ۱۲۹۱ش در بلخ، پس از گذراندن تحصیلات مقدماتی در زادگاهش، بلخاب و بهسود، در سال ۱۳۱۶ش راهی حوزه علمیه نجف شد. او طی ۲۲ سال تحصیل نزد مراجعی چون سید ابوالحسن اصفهانی، سید محسن حکیم و سید ابوالقاسم خویی، به درجه اجتهاد رسید. ترکستانی در سال ۱۳۳۸ش با دریافت اجازهٔ اجتهاد و وکالت از سید روح‌الله خمینی، سید محسن حکیم و سید ابوالقاسم خویی، به افغانستان بازگشت و در مزارشریف مستقر شد. در شرایطی که جامعه شیعیان از امکانات تحصیلی محروم بودند، وی تمرکز خود را بر توسعه زیرساخت‌های آموزش علوم دینی قرار داد.

وی مدرسهٔ علمیهٔ سلطانیه را در سال ۱۳۴۳ش در مزارشریف تأسیس کرد. این مدرسه علمیه با دارا بودن ۲۵ حجره، مَدرَس، کتابخانه و مسجد، به یکی از مراکز اصلی آموزش طلاب، ترویج معارف اسلامی و مقابله فکری با جریان‌های مارکسیستی در منطقه تبدیل شد. وی علاوه بر مدیریت و تدریس در این مدرسه، مراکز دینی دیگری از جمله مدرسه قریه دالان (چهارکنت)، مدارس آق‌چشمه و گل‌محمد پشت‌بند (سمنگان) و چندین مسجد و حسینیه را در مزارشریف و حومه آن بنا نهاد. ترکستانی علاوه بر فعالیت‌های عمرانی و آموزشی، به حل‌وفصل دعاوی قضایی مردم بر اساس فقه شیعه می‌پرداخت و آثاری شامل تقریرات و حاشیه‌نویسی بر کتب فقهی و اصولی نیز از خود بر جای گذاشت. وی سرانجام در اواخر سال ۱۳۵۷ش پس از کودتای حزب دموکراتیک خلق دستگیر و به کابل منتقل شد و از آن زمان تاکنون ناپدید گشته و احتمالاً توسط حکومت به شهادت رسیده است.

سید محمدسرور واعظ بهسودی

سید محمدسرور واعظ بهسودی (۱۲۹۵–۱۳۵۷ش)، در روستای کجاب از توابع بهسود (ولایت وردک) زاده شد. تحصیلات ابتدایی را در مکتب‌خانه آغاز کرد و دروس مقدماتی حوزوی را نزد عمویش فراگرفت و سپس به کابل رفت و نزد سید علی‌احمد حجت و شیخ محسن به تحصیل پرداخت. او برای تکمیل علوم دینی به قم و نجف سفر کرد و پس از اخذ اجازه اجتهاد از سید محسن حکیم، به افغانستان بازگشت. واعظ بهسودی به خوش‌رویی و کمک به مستمندان شهره بود و بیشتر وجوهات شرعی را به نیازمندان می‌رساند. وی به ازدواج جوانان اهمیت می‌داد، مورد احترام مراجع دینی ازجمله خویی، حکیم و صدر بود، به وحدت میان مسلمانان و پرهیز از تفرقه باور داشت و بر احیای هویت اسلامی و تربیت نسل جوان تأکید می‌کرد. وی با تأسیس مدارس علمیه محمدیه در بهسود و کابل و همچنین بینان‌گذاری مسجد محمدیه، راه‌اندازی ماهنامهٔ برهان و برگزاری نخستین نماز جمعهٔ شیعیان در کابل، تدریس سطوح عالی حوزه و سخنرانی‌های پرشور و مناظرات علمی، معارف اهل بیت را ترویج کرد و در حل اختلافات اجتماعی و خانوادگی نقش مؤثری داشت. با روی کار آمدن حکومت کمونیستی در سال ۱۳۵۷ش، واعظ بهسودی چندین بار دستگیر و زندانی شد و سرانجام در زندان به شهادت رسید.

خادم‌حسین بیانی

خادم‌حسین بیانی (۱۳۰۵–۱۳۹۹ش) در قریه دهان‌هوجی کجاب از توابع بهسود (ولایت میدان‌وردک) زاده شد. او در زادگاه خود به فراگیری احکام دینی پرداخت و پس از فراگیری علوم دینی، از سال ۱۳۳۲ش در مدارس علمیه کابل به تدریس مشغول شد. بیانی از جوانی به ادبیات و سرودن شعر علاقه داشت و برخی اشعارش در جراید کابل چاپ شد. آشنایی با سید اسماعیل بلخی تأثیر عمیقی بر او گذاشت و در محرم ۱۳۴۰ش به درخواست بلخی برای تبلیغ به گردیز رفت و اختلافات شیعه و سنی را برطرف کرد. با کودتای ۱۳۵۷ش، به ایران مهاجرت کرد و در قم ساکن شد. در دهه‌های ۶۰ و ۷۰ شمسی، سطوح عالی علوم دینی را در قم فراگرفت و گواهی تدریس علوم اسلامی را از دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم دریافت نمود. بیانی چندین مجموعه شعر با مضامین اجتماعی، سیاسی، اخلاقی و عرفانی منتشر کرد. همچنین «موجز الاحکام» (۱۳۷۸ش) و «انیس‌الادیب فی‌التجزیة والترکیب» را در قالب شعر منتشر کرد که اثر اخیر در هفتمین همایش کتاب سال حوزه لوح تقدیر گرفت. او در دهه ۹۰ شمسی در قم به تدریس تجزیه و ترکیب قرآن پرداخت و در اسفند ۱۳۹۱ش به‌عنوان مدرس نمونه تقدیر شد. خادم‌حسین بیانی در ۱۵ سرطان ۱۳۹۹ش در قم درگذشت و در همان شهر به خاک سپرده شد.

آخوند محمداسحاق

آخوند محمداسحاق (۱۳۰۷–۱۳۵۸ش) در منطقهٔ «زیرچغت» ولایت سرپل به دنیا آمد و پس از تحصیلات ابتدایی، علوم دینی را در مدارس شاهمرد و دهان‌شرد فراگرفت. وی بعد از تکمیل تحصیلات دینی خود در نجف، به وطن بازگشت و به تأسیس مراکز دینی و مدرسه علمیه در سوزمه‌قلعه و تربیت طلاب و ترویج معارف اسلامی پرداخت. او در جریان کودتای کمونیستی، رهبری مقاومت مردمی را بر عهده گرفت و در خط مقدم نبردها حضور یافت و در ۱۳۵۸ش به شهادت رسید.

سید علی بهشتی ورسی

سید علی بهشتی ورسی (۱۳۰۸–۱۳۷۵ش) در روستای سنگ‌تخت ورس در ولایت بامیان، در خانواده‌ای از علمای معروف زاده شد. پس از تحصیلات ابتدایی، شش سال در یکه‌ولنگ به فراگیری علوم دینی پرداخت و در سال ۱۳۳۴ش راهی نجف شد و از محضر سید محسن حکیم، سید محمود شاهرودی و سید ابوالقاسم خویی بهره برد و همزمان به تدریس کتب حوزوی پرداخت. او به پرهیزگاری، سخت‌کوشی، وحدت‌طلبی و دقت علمی شهره بود و در سال ۱۳۴۱ش به افغانستان بازگشت و با همیاری نیکوکاران، مدرسه علمیه‌ای در زادگاهش ساخت و مدرسه باقریه در سراب بامیان نیز به توصیه او بنا شد. برخی پژوهشگران غربی او را احیاگر شیعه در مناطق مرکزی افغانستان خوانده‌اند. پس از کودتای مارکسیستی ثور ۱۳۵۷ش، بهشتی نخستین رهبر جهاد مسلحانه علیه کمونیست‌ها بود و در سپتامبر ۱۹۷۹م، با حضور نمایندگان ۴۲ ناحیه و ایماق‌های سنی غور، شورای انقلابی اتفاق اسلامی افغانستان را تأسیس کرد و به عنوان رئیس آن برگزیده شد. این شورا نظام اداری منظمی از جمله خط تلفن، قواعد مالیاتی و تقسیمات کشوری ایجاد کرد. بهشتی در سال ۱۳۶۸ش به حزب وحدت اسلامی پیوست و به عنوان رئیس شورای عالی نظارت انتخاب شد و بر وحدت شیعیان و پیاده‌سازی احکام اسلامی تأکید داشت. وی در مهر ۱۳۷۵ش در یکه‌ولنگ درگذشت و در زادگاهش به خاک سپرده شد.

محمدحسن خسروی

محمدحسن خسروی (۱۳۰۸–۱۳۹۴ش) در قریه قول‌دستک از توابع سنگتخت ولایت دایکندی زاده شد. از هفت‌سالگی تحصیلات حوزوی را نزد عموی خود که از علمای تحصیل‌کرده نجف بود آغاز کرد و سپس در سال ۱۳۲۵ش در حوزه علمیه مشهد با رتبه عالی پذیرفته شد. در سال ۱۳۳۳ش راهی نجف شد و بیش از شش سال از محضر سید ابوالقاسم خویی، سید محسن حکیم، سید روح‌الله خمینی، سید محمدباقر صدر و شاهرودی بهره برد. پس از بازگشت در سال ۱۳۳۸ش، ازدواج کرد و به فعالیت‌های فرهنگی و اجتماعی پرداخت. خسروی در ادبیات عرب تبحر داشت و او را همسطح مدرس افغانی دانسته‌اند. حدود دو دهه به تدریس علوم دینی پرداخت و در نجف نیز همزمان با تحصیل، کتاب‌های سطوح عالی حوزه را در مسجد هندی تدریس می‌کرد. در حوزه تبلیغ، علاوه‌بر ایام محرم و مناسبت‌های خاص، در روزهای پنجشنبه و جمعه نیز به وظیفه تبلیغی خود عمل می‌کرد. او با تأسیس مدرسه دینی در زادگاه خود، به تربیت عالمان دینی پرداخت و از تشکیل حزب وحدت اسلامی و مقاومت مردم هزاره و شیعه در غرب کابل حمایت کرد. همچنین از مرجعیت قربانعلی محقق کابلی حمایت نمود. خسروی در زهد و پارسایی زبانزد بود و با کارگری هزینه تحصیل و زندگی خود را تأمین می‌کرد. وی سرانجام در ۱۷ قوس ۱۳۹۴ش در سن ۸۶ سالگی در مشهد درگذشت.

خادم‌حسین فاضل ورسی

خادم‌حسین فاضل ورسی (متولد ۱۳۰۸ش در ورس بامیان) پس از تحصیلات مقدماتی در حوزه‌های علمیهٔ ورس، بهسود و یکه‌ولنگ، در ۱۳۳۵ش برای تکمیل تحصیلات به نجف مهاجرت کرد و از محضر مراجعی چون خویی و سید محمدباقر صدر بهره برد. با بازگشت به افغانستان، مدرسه علمیهٔ ورس را تأسیس و به مدت ۱۵ سال در آن‌جا به تدریس سطوح عالی حوزوی پرداخت. این مرکز به کانونی برای تربیت طلاب و حل اختلافات اجتماعی تبدیل شد. پس از کودتای ۱۳۵۷ش به ایران مهاجرت و به تألیف و تحقیق در حوزهٔ علمیهٔ مشهد مشغول شد. آثار علمی وی در زمینه‌های فقه، اصول، تفسیر و کلام، گنجینهٔ ارزشمندی برای جامعهٔ علمی شیعیان افغانستان محسوب می‌شود.

غلامعلی محمدی بامیانی

غلام‌علی محمدی بامیانی (۱۳۱۲–۱۳۹۵ش) در منطقهٔ فولادی از توابع ولایت بامیان زاده شد. او به‌قصد فراگیری علوم دینی به ایران مهاجرت کرد و سپس در ۱۳۳۸ش به حوزهٔ علمیهٔ نجف رفت و از محضر سید روح‌الله خمینی، میرزا حسین بجنوردی، سید ابوالقاسم خویی و سید محمدباقر صدر بهره برد. در ۱۳۵۰ش به دعوت سید حسن شیرازی، در حوزهٔ علمیهٔ زینبیهٔ دمشق به تدریس و تربیت طلاب پرداخت. او حدود ۴۰ سال در سوریه به تدریس علوم دینی اشتغال داشت و به امور معیشتی طلاب افغانستانی مقیم سوریه نیز رسیدگی می‌کرد. او همچنین کتاب‌هایی در زمینه فقه، اصول و اعتقادات به زبان‌های فارسی و عربی تألیف کرده است. محمدی بامیانی با امام خمینی، شهید صدر، آیت‌الله خویی و سید حسن شیرازی همکاری علمی و دوستانه داشت. پس از بحران سوریه، به ایران و سپس افغانستان بازگشت و مدتی نیز در نجف به تدریس پرداخت. سرانجام در ۲۳ آذر ۱۳۹۵ش در سن ۸۳ سالگی در کربلا درگذشت و پیکرش در وادی‌السلام نجف به خاک سپرده شد.

محمدآصف محسنی

محمدآصف محسنی (۱۳۱۴–۱۳۹۸ش) در قندهار زاده شد و تحصیلات ابتدایی را نزد پدر آغاز کرد. او پس از آموختن زبان اردو در پاکستان، در سال ۱۳۳۱ش برای تحصیل ادبیات عرب به جاغوری در ولایت غزنی و سپس در ۱۳۳۲ش به حوزه علمیه نجف رفت و سطوح عالی فقه و اصول را نزد استادانی چون سید محسن حکیم، سید ابوالقاسم خویی و میرزا باقر زنجانی به پایان رساند. وی به نظم دقیق، سخت‌کوشی، تهجد، توکل و استقلال سیاسی شهره بود و پس از بازگشت به افغانستان، حوزهٔ علمیهٔ خاتم‌النبیین را در کابل و قندهار تأسیس کرد و تا پایان عمر به تدریس فقه، کلام و رجال پرداخت. او فعالیت‌های فرهنگی گسترده‌ای از جمله راه‌اندازی شبکه تلویزیونی تمدن، رادیو فرهنگ، مساجد، حسینیه‌ها و کتابخانه‌ها را سامان داد و با اعزام مبلغان به مناطق مختلف و حل اختلافات اجتماعی، به‌عنوان مرجع دینی و اجتماعی مردم شناخته شد. محسنی به تقریب مذاهب باور داشت و بر روزآمدی متون درسی حوزه‌ها تأکید می‌کرد. او در سال ۱۳۵۸ش حزب حرکت اسلامی را تأسیس کرد و تا ۱۳۸۴ش رهبری آن را بر عهده داشت. وی در دوران جهاد بیش از ۱۰۰ پایگاه نظامی در ۱۹ ولایت راه‌اندازی کرد و پس از سقوط دولت نجیب‌الله، منشی و سخنگوی شورای رهبری دولت مجاهدین شد. در سال ۱۳۸۲ش شورای علمای شیعه را بنیان نهاد و برای به رسمیت شناختن مذهب شیعه در قانون اساسی تلاش کرد. شیخ آصف محسنی در ۱۴ مرداد ۱۳۹۸ش در کابل درگذشت و در حوزه علمیه خاتم‌النبیین به خاک سپرده شد.

سید نادر بحرالعلوم

سید نادر بحرالعلوم، مشهور به سید بحر، در سال ۱۳۱۶ش در روستای بغوی از توابع ولایت سرپل زاده شد و در کودکی به همراه خانواده به مزارشریف کوچ کرد. وی پس‌از فراگیری مقدمات علوم دینی برای تکمیل تحصیلات به ولسوالی چهارکنت رفت و پنج سال از محضر شیخ سلطان ترکستانی و سید میرحسین مدرس بهره برد. در ۱۳۳۷ش راهی حوزه علمیه نجف شد و ۱۶ سال از محضر سید محسن حکیم و سید ابوالقاسم خویی بهره برد و در ۱۳۵۴ش با اخذ وکالت‌نامه از برخی مراجع دینی، به مزارشریف بازگشت. او تدریس علوم حوزوی را در تکیه‌خانه پدری آغاز کرد و علاوه‌بر فقه و اصول، به روشنگری اعتقادی برای دانشجویان، معلمان و محصلان پرداخت و با پیشنهاد جمعی از اساتید دانشگاه، کلاس‌های خود را توسعه داد. در اواخر سال ۱۳۵۶ش با خرید زمینی در مزارشریف، اقدام به تأسیس مدرسه علمیه کرد که با کودتای ۱۳۵۷ش متوقف شد و آن زمین بعدها به تکیه‌خانه «شهید بحرالعلوم» تبدیل شد. بحرالعلوم با حکومت کمونیستی مخالفت کرد و در محرم ۱۳۵۷ش در تکیه‌خانه‌های مزارشریف مردم را به دین‌داری فراخواند. پس‌از سخنرانی‌های محرم، فرمان دستگیری او صادر شد و در ۱۴ محرم ۱۳۵۷ش، مأموران حکومتی شبانه به منزلش هجوم بردند و او را دستگیر و به کابل منتقل کردند و گمان می‌رود در همان روزها به شهادت رسیده باشد.

محمدهاشم صالحی مدرس

محمدهاشم صالحی مدرس (زاده ۱۳۲۴ش) در ولایت پروان به دنیا آمد و از کودکی به تحصیل علوم دینی پرداخت. تحصیلات حوزوی خود را ابتدا در کابل و سپس در نجف اشرف نزد امام خمینی، سید ابوالقاسم خویی و سید محمدباقر صدر تکمیل کرد. پس از اخراج از عراق توسط رژیم بعث، به مدت ۲۴ سال در قم به تدریس سطوح عالی حوزوی پرداخت و شاگردان بسیاری از کشورهای مختلف تربیت کرد. از مهم‌ترین اقدامات وی تأسیس دو مدرسه علمیه «رسالت» و «ولایت» در کابل و بامیان است. همچنین ساخت مسجد جامع الزهرا در کابل و چندین مسجد و حسینیه دیگر در مناطق مختلف از خدمات عمرانی وی است.

مرجعیت دینی

شیعیان افغانستان از دوران امامان شیعه، محدثان و فقیهان نامداری داشته‌اند، از ابوخالد کابلی که از اصحاب امام زین‌العابدین بود تا ملا محمدکاظم هروی معروف به آخوند خراسانی که پس از درگشت میرزای شیرازی، زعامت حوزه‌های علمیه شیعیان را بر عهده گرفت. همچنین فیض‌محمد کاتب هزاره با نگارش سراج التواریخ، هویت تاریخی قوم هزاره که بیشترین جمعیت شیعیان افغانستان را تشکیل می‌دهد، احیا کرد. پس از وی، تعداد زیادی از شیعیان افغانستان در حوزه علمیه نجف و سپس حوزه علمیه قم به فقاهت و بعضی به مرجعیت دینی رسیدند. در دوران معاصر پس‌از رسیدن محمداسحاق فیاض به جایگاه مرجعیت دینی شیعیان در عراق و نیز پس‌از پذیرش مرجعیت دینی شیعیان افغانستان از سوی قربانعلی محقق کابلی، برخی دیگر از علمای شیعه افغانستان ازجمله محمدباقر فاضلی بهسودی در حوزهٔ علمیه قم، غلام‌عباس واعظ‌زاده بهسودی در حوزهٔ علمیه کابل، محمد امینی بامیانی و محمدباقر موحدی نجفی در حوزهٔ علمیهٔ قم، رساله عملیه خود را منتشر کرده‌اند.

قربان‌علی محقق کابلی

نوشتار اصلی: قربانعلی محقق کابلی

قربانعلی محقق کابلی (۱۳۰۷–۱۳۹۸ش) در قریه دهنه کاریزک از توابع سرخ‌پارسا، ولایت پروان، زاده شد. تحصیلات ابتدایی را در زادگاه آغاز کرد و پس از فراگیری مقدمات علوم دینی در کابل، در سال ۱۳۳۲ش راهی حوزه علمیه نجف شد و فقه، اصول فقه و فلسفه را نزد سید محسن حکیم، سید ابوالقاسم خویی، سید عبدالاعلی سبزواری، حسین حلی و سید روح‌الله خمینی به پایان رساند. او آثار علمی متعددی از خود بر جای گذاشت. و برخی شاگردان وی، از عالمان شاخص افغانستان به‌شمار می‌روند.

محقق کابلی در حوزه فقه اجتماعی، به وحدت مسلمانان و پرهیز از افراط، تفریط و تحجر دینی باور داشت و گرفتن شیربها و هزینه‌های سنگین ازدواج را اسراف و خلاف احتیاط می‌دانست. او، همچنین عزاداری غیرمتعارف مانند برهنه شدن و قمه‌زنی را جایز نمی‌دانست. او در کابل، مشهد و قم به تدریس علوم دینی پرداخت و مدارس علمیه و مجتمع‌های علمی و فرهنگی متعددی از جمله «جامعة الاسلام» در کابل و مزارشریف، حوزه علمیه الزهرا در دایکندی و مجتمع علمی-فرهنگی در بامیان را بنیان نهاد و با برگزاری نماز جمعه شیعیان در کابل، گام بلندی در رسمیت‌بخشی به آیین‌های مذهبی برداشت.

در عرصه سیاسی، او «سازمان دفاع از حریم اسلام» و «اتحادیه علما» را تشکیل داد و از مؤسسان حزب «پاسداران جهاد اسلامی افغانستان» بود و پس از تشکیل حزب وحدت اسلامی، به آن پیوست و به‌عنوان دبیر شورای عالی نظارت انتخاب شد. وی با سخنرانی‌های خود در برابر تفکرات کمونیستی، زمینه نهضت اسلامی در میان شیعیان را فراهم کرد و با بیانیه‌هایش، شیعیان را به مشارکت انتخاباتی فرا می‌خواند و جنایت‌های خارجی در افغانستان و کشتار شیعیان را محکوم می‌کرد.

در دهه هفتاد شمسی، با درخواست جمعی از شیعیان، مرجعیت دینی را در ۲۳ شهریور ۱۳۷۳ش پذیرفت و با این اقدام، مشروعیت مرجعیت در جامعه شیعی افغانستان تحکیم و استقلال فکری و سیاسی علمای شیعه به اثبات رسید. محقق کابلی در شامگاه ۲۰ خرداد ۱۳۹۸ش در سن ۹۰ سالگی در قم درگذشت و در حرم حضرت معصومه به خاک سپرده شد و دومین رهبر جمهوری اسلامی ایران، مراجع تقلید و شخصیت‌های سیاسی پیام تسلیت فرستادند.

محمداسحاق فیاض

نوشتار اصلی: محمداسحاق فیاض

محمد اسحاق فیاض (۱۳۰۹–۱۴۰۵ش) در جاغوری از توابع ولایت غزنی به دنیا آمد. او خواندن و نوشتن را از پنج‌سالگی در مکتب‌خانه آغاز کرد و دروس مقدماتی علوم دینی را در مدرسهٔ علمیهٔ اُوتقُول جاغوری فراگرفت. برای ادامهٔ تحصیل به مشهد و سپس نجف رفت و سطوح عالی حوزه را نزد اساتیدی چون محمدعلی مدرس افغانی، اسدالله مدنی، علی‌آقا فلسفی و مجتبی لنکرانی آموخت و از سن ۲۰ سالگی به مدت ۱۵ سال در درس سید ابوالقاسم خویی شرکت کرد و در شورای استفتای او فعالیت داشت.

فیاض از شهرت علمی پرهیز می‌کرد و پس‌از درگذشت سید ابوالقاسم خویی از پذیرش مرجعیت خودداری و مردم را به تقلید از سید علی سیستانی سفارش می‌کرد، اما با اصرار فراوان مردم، سرانجام رسالهٔ عملیهٔ خود را منتشر ساخت. از فیاض بیش از ۴۰ اثر در موضوعات فقهی، اصولی، اجتماعی و سیاسی به‌جا مانده است. فیاض در کتاب‌های خود، ولایت فقیه را با ادله عقلی اثبات‌پذیر دانسته و اختیارات حاکم را مقید به چارچوب شریعت می‌داند. او روایات دال بر نقص عقل زنان را نادرست خوانده و حضور زنان در مناصب اجرایی، تقنینی، سفارت و پلیس را با حفظ شئون اسلامی بلامانع می‌داند. اقتصاد اسلامی را مبتنی بر مالکیت دوگانه و اقتصاد آزاد در چارچوب شریعت می‌داند و بلوغ دختران را پایان ۱۳ سال قمری می‌داند.

در عرصهٔ سیاسی، از تدوین قانون اساسی عراق و مشارکت مردم در همه‌پرسی آن حمایت کرد و از فساد در حکومت انتقاد نمود. همچنین عملیات‌های انتحاری در افغانستان را محکوم کرد. از فعالیت‌های اجتماعی او می‌توان به تأسیس بنیاد خیریه و توزیع کمک‌های معیشتی، و ساخت و تعمیر بیمارستان‌ها و کلینیک‌ها در مناطق محروم افغانستان اشاره کرد. او همچنین حوزهٔ علمیهٔ امام صادق را در کویتهٔ پاکستان و مسجدی در کراچی تأسیس کرد.

محمد اسحاق فیاض در ۱۴ خرداد ۱۴۰۵ش در سن ۹۶ سالگی در بغداد درگذشت و پیکر او پس از تشییع در کاظمین، کربلا و حرم امام علی، در ۱۶ خرداد در نجف به خاک سپرده شد.

منابع

• «آیت‌الله خادم‌حسین بیانی از علمای برجستهٔ افغانستانی در قم درگذشت»، وب‌سایت شفقنا افغانستان، تاریخ بازید ۲ بهمن ۱۴۰۱ش.
• «آیت‌الله خادم‌حسین فاضلی ورسی»، وب‌سایت افق اندیشه، تاریخ درج مطلب: ۳۰ تیر ۱۴۰۱ش.
• «آیت‌الله فیاض: من فرق بین زن و مرد نمی‌دانم»، خبرگزاری آفتاب، تاریخ بازدید: ۲۴ آذر ۱۴۰۱ش.
• «آیت‌الله فیاض درگذشت»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۱۴ خرداد ۱۴۰۵ش.
• «آیت‌الله محمدآصف محسنی ملایی که ۱۰۰ کتاب نوشت و اکادمیسین علوم شد»، وب‌سایت روزنامه ماندگار، تاریخ بازدید: ۲۸ آذر ۱۴۰۱ش.
• «آیت‌الله محمدهاشم صالحی مدرس»، وب‌سایت افق اندیشه، تاریخ درج مطلب: ۱ دی ۱۴۰۳ش.
• «آیت‌الله محمدی بامیانی»، فصلنامه آینه پژوهش، شماره ۱۶۳، زمستان ۱۳۹۵ش.
• آیتی، عبدالقیوم، «نقش تشیع در فرهنگ و تمدن افغانستان از صفویه تا دوره معاصر» (پایان‌نامه)، قم، جامعه المصطفی العالمیه، ۱۳۸۶ش.
• «اجمالی از زندگی‌نامه آیت‌الله العظمی واعظ‌زاده بهسودی»، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر آیت‌الله واعظ‌زاده بهسودی، تاریخ بازدید: ۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
• احمدی، سلمان، «با اختران علم و دانش»، در هفته‌نامه وحدت، شماره‌های ۱۳۹ و ۱۴۱، ۱۳۷۳ش.
• احمدی، سلمان، «سید نادر بحرالعلوم افغانی»، در گلشن ابرار، قم، پژوهشکدهٔ باقرالعلوم، ۱۳۸۷ش.
• احمدی، مهدی، گلشن ابرار، قم، نورالسجاد، ۱۳۸۴ش.
• احمدی‌نژاد بلخی، سیدحسن، «سید محمد سرور واعظ بهسودی حسینی (واعظ بهسودی)»، فرهیختگان تمدن شیعی، تاریخ درج مطلب: ۱۲ مهر ۱۳۹۴ش.
• احمدی‌نژاد بلخی، سیدحسن، سیمای بلخاب، قم، مجمع ذخائر اسلامی، ۱۳۹۵ش.
• «از سالگرد وفات آیت‌الله بهشتی در کابل گرامی‌داشت به عمل آمد» خبرگزاری ماندگار، تاریخ درج مطلب: ۵ میزان (مهر) ۱۳۹۱ش.
• اسپوزیتو، جان. ال، انقلاب اسلامی و بازتاب جهانی آن، ترجمه دکتر محسن مدیر شانهچی، تهران، مرکز بازشناسی اسلام و ایران، ۱۳۸۲ش.
• «اشاعهٔ فرهنگی و تأثیر حوزهٔ علمیه نجف و قم در بیداری فرهنگی افغانستان معاصر»، وب‌سایت پژوهش‌های تاریخی، تاریخ درج مطلب: ۱۹ اردیبهشت ۱۴۰۱ش.
• اصغری، محمدجواد، «تعلیم و تربیت در افغانستان»، مجلهٔ جریان‌شناسی دینی معرفتی در عرصه بین‌الملل، شمارهٔ ۷، ۱۳۹۰ش.
• انوشه، حسن، دانشنامه ادب فارسی، تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۷۸ش.
• بختیاری، اسماعیل، «ارزگانی، محمدافضل» در وب‌سایت بنیاد دانشنامه هزاره، تاریخ بازدید: ۴ آذر ۱۴۰۱ش
• «بررسی فعالیت‌های علمی و عملی آیت‌الله محقق کابلی در کلام یکی از شاگردان»، خبرگزاری رسا، تاریخ بازدید: ۹ آذر ۱۴۰۴ش.
• «پیام آیت‌الله فیاض در پی حادثه تروریستی کابل»، مجمع جهانی شیعه‌شناسی، تاریخ بازدید: ۲۳ آذر ۱۴۰۱ش.
• «پیکر آیت‌الله فیاض در نجف اشرف تشییع شد»، خبرگزاری ایکنا، تاریخ درج مطلب: ۱۶ خرداد ۱۴۰۵ش.
• «تلویزیون اکثریت خاموش»، وب‌سایت ماهنامه فرهنگی تحلیلی راه، تاریخ بازید: ۶ دی ۱۴۰۱ش.
• توسلی، محمدنایب‌علی و طلوع، عبدالمؤمن، پیشگامان دره‌صوف، کویته، انتشارات قلم، ۱۴۰۳ش.
• جواهرالکلام، عبدالحسین، تربت پاکان قم، قم، انصاریان، ۱۳۸۲ش.
• حسن‌زاده، غ. علی، آشنایی با حوزه‌های علمیه شیعیان در افغانستان، قم، دارالتفسیر، ۱۳۹۰ش.
• حسن‌زاده، غ. علی، «زندگی‌نامه مرحوم پدردار» در مجله معرفت، ۱۳۹۵ش.
• حسینی، سید آقاحسن، بررسی برنامهٔ درسی حوزه‌های علمیه شیعه افغانستان در دوران معاصر، قم، مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی، ۱۳۹۵ش.
• حسینی، سید محمد، تاریخچه خاندان بلخی، ۱۳۹۷ش.
• حسینی قاسمی، سیدمحمد، شمشیر اسلام (نگاهی به زندگانی، شخصیت و قیام آیت‌الله سید حیدر حسینی بلخی)، قم، مؤلف، ۱۳۷۷ش.
• «حضرت آیت‌الله العظمی محقق کابلی»، وب‌سایت افق اندیشه، تاریخ درج مطلب: ۱۹ خرداد ۱۴۰۱ش.
• حلیمی بلخابی، غلام‌سخی، نقش علما و مرجعیت در تحولات سیاسی و اجتماعی افغانستان، مجلهٔ عدالت وامید، ویژه‌نامهٔ مرجعیت و هویت، شمارهٔ ۶، ۱۳۹۹ش.
• «حوزه علمیه افغانستان در گفت‌وگو با آیت‌الله محمدهاشم صالحی»، دین آنلاین، تاریخ بازدید: ۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
• حیدری خواتی، غلام‌حسین، رجال ماندگار، کابل، خراسان باستان، ۱۳۹۵ش.
• خلخالی، علی، شهدای روحانیت شیعه در یکصد ساله اخیر، قم، پیام اسلام، ۱۴۲۰ق.
• «دولت اسلامی و شیعیان افغانستان» وب‌سایت مجمع جهانی شیعه‌شناسی، تاریخ درج مطلب: ۶ آذر ۱۳۹۷ش.
• «راهکارهایی برای روزآمد شدن مدارس دینی در افغانستان»، وب‌سایت افق اندیشه، تاریخ درج مطلب: ۲۸ فروردین ۱۴۰۱ش.
• رجبی، محمدحسن، علمای مجاهد، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۱۳۸۲ش.
• رحمانی ولوی، مهدی، تاریخ علمای بلخ، مشهد، بنیاد پژوهش‌های آستان قدس رضوی، ۱۳۸۳ش.
• رسولی، اختر، «سردار کابلی»، در دانشنامۀ ادب فارسی در افغانستان، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۷۸ش.
• رضایتی کیشه‌خاله، محرم و برهانی، بسم الله، «فارسی‌ستیزی در یک سدهٔ اخیر در افغانستان»، مجلهٔ علمی زبان فارسی و گویش‌های ایرانی، شمارهٔ ۱۴، ۱۴۰۱ش.
• ریاضی هروی، محمدیوسف، عین‌الوقایع، تهران، آموزش انقلاب اسلامی، ۱۳۷۲ش.
• رهیاب (بلخی)، حسین، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و اجتماع)، قم، صبح امید دانش، ۱۴۰۱ش.
• «زندگی‌نامه» وب‌سایت دفتر آیت‌الله محقق کابلی، تاریخ انتشار: ۱۲ اسفند ۱۳۹۷ش.
• «زندگینامه آیت‌الله حاج آخوند کوه بیرونی»، وب‌سایت افق اندیشه، تاریخ درج مطلب: ۵ دی ۱۴۰۰ش.
• «زندگی‌نامه آیت‌الله سیدعلی بهشتی ورسی» وب‌سایت دائرةالمعارف سادات افغانستان، تاریخ بازدید: ۱۲ اسفند ۱۴۰۱ش.
• «زندگینامه حضرت آیت‌الله العظمی فاضلی بهسودی»، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر آیت‌الله محمدباقر فاضلی بهسودی، تاریخ بازدید: ۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
• «زندگی‌نامه زعیم فقید شیعیان افغانستان حضرت آیت‌الله میر علی‌احمد حجت»، وب‌سایت آیت‌الله محسن حجت، تاریخ بازدید: ۲۶ آذر ۱۴۰۱ش.
• «زندگی‌نامه سید محمدسرور واعظ بهسودی»، پایگاه اطلاع‌رسانی دایکندی، تاریخ بازدید: ۱۷ آذر ۱۴۰۱ش.
• «زندگی‌نامهٔ محمدآصف محسنی»، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی، تاریخ بازدید: ۲۸ آذر۱۴۰۱ش.
• «زندگی‌نامهٔ محمداسحاق فیاض»، وب‌سایت مرکز تحقیقات کامپیوتری نور، تاریخ بازدید: ۲۳ آذر۱۴۰۱ش.
• «زندگی‌نامهٔ محمدحسن خسروی»، پایگاه اطلاع‌رسانی ولایت دایکندی، تاریخ درج مطلب: ۲۹، خرداد، ۱۳۹۸ش.
• «زندگی‌نامهٔ مرحوم علامه مدرس افغانی»، شفقنا افغانستان، تاریخ درج مطلب: ۲۴ فوریه ۲۰۱۷م.
• «ساخت شفاخانه ۷۰بستر حضرت خاتم‌المرسلین غزنی توسط آیت‌الله اسحاق فیاض»، خبرگزاری صدای افغان (آوا). تاریخ بازدید: ۲۵ آذر ۱۴۰۱ش.
• سجادی، سید عبدالقیوم، جامعه‌شناسی سیاسی افغانستان، قم، بوستان کتاب، ۱۳۸۰ش.
• سمیعی، کیوان، زندگانی سردار کابلی، تهران، زوار، ۱۳۶۳ش.
• «سید سرور بهسودی حسینی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ بازدید: ۱۷ آذر ۱۴۰۱ش.
• «سید علی بهشتی» وب‌سایت علمی فرهنگی اعتقادی الشیعه، تاریخ بازدید: ۶ اسفند ۱۴۰۱ش.
• «سیره عملی سیاسی و اجتماعی آیت‌الله محقق کابلی»، وب‌سایت شقفنا افغانستان، تاریخ بازدید: ۹ آذر ۱۴۰۱ش.
• شریفی، علی‌اکبر، «مرحوم محمدحسن خسروی؛ تلاقی فقه و ادب»، وب‌سایت شفقنا، تاریخ درج مطلب: ۱۷ آذر ۱۳۹۹ش.
• شفائی، حسین، زندانیان روحانیت تشیع افغانستان، قم، مؤلف، ۱۳۶۸ش.
• صابری هروی، جلیل، شعرای عصر حاضر افغانستان، چاپ دوم، مشهد، نوند، ۱۳۸۹ش.
• صادقی، غلام‌حسین، «محمداسحاق فیاض»، دانشنامه پژوهه پژوهشگاه باقرالعلوم، تاریخ بازدید: ۲۴ آذر ۱۴۰۱ش.
• ضیایی، محمدرضا، تاریخ حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان، قم، مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی، ۱۳۹۶ش.
• «طالبان و بحران فقر فرهنگی»، وب‌سایت آمو تی وی، تاریخ درج مطلب: ۲۸ آذر ۱۴۰۳ش.
• عادلی، علی‌جان، «نقش ملا و مکتبخانه‌های قدیمی در تحولات رشد فرهنگی شیعیان افغانستان» دوفصلنامهٔ عملی- تخصصی تاریخ اسلام در آیینهٔ اندیشه‌ها، شمارهٔ ۱۹، ۱۴۰۰ش.
• عادلی، سید جعفر، شهدای نخبه و مرزبانان اندیشه، کابل، نسیم حیات، ۱۳۹۳ش.
• عرب‌زاده، ابوالفضل، «سردار کابلی چهره‌ای ناشناخته در جهان علم و فضیلت»، وب‌سایت بساتین اخبار المخطوطات، تاریخ انتشار: ۱۰ تشرین ۲۰۲۱م.
• فتحی، علی‌اشرف، «اندیشه سیاسی اجتماعی آیت‌الله‌العظمی شیخ محمداسحاق فیاض»، وب‌سایت مباحثات، تاریخ درج مطلب: ۲۴ اسفند ۱۳۹۲ش.
• فرهنگ، محمدحسین، جامعه‌شناسی و مردم‌شناسی شیعیان افغانستان، قم، مؤسسه آموزشی وپژوهشی امام خمینی، ۱۳۸۰ش.
• فصیحی، قربانعلی و شریفی، علی‌مدد، عالمان شیعهٔ غزنی، تهران، عرفان، ۱۳۹۳ش.
• فصیحی، قربان‌علی و شریفی، علی‌مدد، یاران آفتاب، مشهد، شورای فرهنگی افغانستانی‌های مقیم ایران، ۱۳۹۵ش.
• «فیاض محمداسحاق»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ بازدید: ۲۳ آذر ۱۴۰۱ش.
• فیاض، محمدحسین، نقش شهید مزاری در احیای مرجعیت شیعه در افغانستان، مجلهٔ عدالت وامید، ویژه‌نامهٔ مرجعیت و هویت، شمارهٔ ۶ ۱۳۹۹ش.
• قاسمی (محقق خراسانی)، محمدعیسی، المؤلفون الافغانیون المعاصرون (مؤلفان معاصر افغانستان)، کابل، بنیاد اندیشه، ۱۴۰۰ش.
• کاظمی، سیدآصف، حوزهٔ علمیه نجف و قم و نقش آن در تاریخ معاصر افغانستان، قم، المصطفی، ۱۴۰۱ش.
• «کمک به خانواده‌های نیازمند توسط بنیاد خیریه آیت‌الله فیاض»، شیعه‌نیوز؛ شبکه تمدن، تاریخ بازدید: ۲۴ آذر ۱۴۰۱ش.
• لعلی، علیداد، سیری در هزاره‌جات، قم: ناشر احسانی، ۱۳۷۲ش،
• مؤمنی، حسین، توکلی، عبدالله، «بررسی وضعیت سیاست‌گذاری نظام آموزشحوزه‌های علمیه افغانستان»، دوفصلنامهٔ اسلام و مدیریت، شماره ۱۳، ۱۳۹۷ش.
• محقق خراسانی، محمدعیسی، المؤلفون الافغانیون المعاصرون، نجف، ۱۳۸۹ق.
• «مدرسه دارالمعارف اهل‌البیت»، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر آیت‌الله واعظ‌زادهٔ بهسودی، تاریخ بازدید: ۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
• «مرجعیت رمز بقاء تشیع» بخش فرهنگی جامعه روحانیت، قم، ۱۳۷۴ش.
• معتصم، امین‌الله، بررسی وضعیت مدارس دینی کنونی کشور اعم از دولتی و خصوصی، پایان‌نامهٔ کارشناسی‌ارشد دانشگاه پروان، ۱۳۹۷ش.
• موجانی، علی و همکاران، فرهنگ شخصیت‌های معاصر افغانستان، تهران، عظام، ۱۳۹۴ش.
• موحدی، غلام‌حسین، ناگفته‌های سیمای مرجعیت، یادنامهٔ مرجع فقید محقق کابلی، ۱۴۰۲ش.
• موسوی، سیدمصطفی، «زندگی‌نامه سید علی بهشتی» وب‌لاگ سادات، تاریخ درج مطلب: ۲۹ تیر ۱۳۹۲ش.
• موسوی مشکات، سیدجمال، «آیةالله سیدعلی بهشتی ورسی» وب‌سایت افق اندیشه، تاریخ درج مطلب: ۱۲ جوزا (خرداد) ۱۴۰۱ش.
• میرحسینی، سید علی‌نقی، سانچارک در بستر زمان، قم، اشراق، ۱۳۸۸ش.
• ناصری داوودی، عبدالمجید، مشاهیر تشیع در افغانستان، قم، نشر المصطفی، ۱۳۹۰ش.
• نجومی، سید مرتضی، «نجوم امت – آیت‌الله علامه شیخ حیدرقلی سردار کابلی»، در مجله نور علم، شماره ۴۹، بهمن و اسفند ۱۳۷۱ش.
• «همایش مدیران و اساتید حوزه‌های علمیه افغانستان تحت عنوان راهکارها و بررسی چالش‌ها»، وب‌سایت افق اندیشه، تاریخ درج مطلب: ۷ اردیبهشت ۱۴۰۲ش.