پیش‌نویس:خانه‌داری

خانه‌داری؛ مجموعه‌ای از فعالیت‌ها برای اداره و مدیریت امور خانه و خانواده.

خانه‌داری مجموعه‌ای از مهارت‌ها و مسئولیت‌های تعریف شده است که مدیریت امور خانه را شامل می‌شود و با نقش‌های همسری، مادری پیوند خورده است. در گذشته این مسئولیت عمدتاً بر عهده زنان بود، اما تحولات صنعتی و اجتماعی موجب پررنگ‌تر شدن نقش مردان در این حوزه شده و در برخی جوامع اقداماتی برای به رسمیت شناختن اجتماعی و اقتصادی این نقش صورت گرفته است. از دیدگاه اسلام، کار خانگی به‌عنوان بخشی از خانه‌داری فعالیتی ارزشمند و مبتنی بر انتخاب است که می‌تواند برای آن دستمزد (اجرت‌المثل) در نظر گرفته شود و همچنین تقسیم مسئولیت‌های خانگی میان زن و مرد مورد تأکید است. اهمیت این نقش در حفظ آرامش خانواده، تربیت نسل آینده، انتقال فرهنگ و کاهش آسیب‌های اجتماعی، آن را به یکی از پایه‌های اساسی زندگی تبدیل کرده است.

مفهوم‌شناسی

خانه‌داری در لغت به معنای میانه‌روی، درست خرجی، تدبیر امور منزل و نگه‌داری زن از کارهای خانه می‌باشد. اصطلاح خانه‌داری در زمان گذشته، به تمام اشتغالات و فعالیت‌هایی اشاره داشت که به مدیریت خانه و امور خانواده مرتبط بودند. در واقع، دامنۀ آن بسیار گسترده بود و کلیه امور معیشتی و مراقبتی داخل خانه را در برمی‌گرفت. این نقش، زمینه‌ساز ایفای مسئولیت‌هایی مانند مادری و همسری، نیز بوده و مدیریت امور داخلی منزل و مهارت‌های اداره خانه یا مجموعه دانش‌های مرتبط با آن مانند آشپزی و خیاطی را شامل می‌شد. امروزه خانه‌داری عمدتاْ به‌عنوان رفتار، کردار یا وظیفه‌ای که مرتبط با خانواده صورت می‌گیرد، شناخته می‌شود.

خانه‌داری، یک نقش اجتماعیِ شامل وظایف و مسيولیت‌های مشترک بین زن و مرد تعریف شده است. هرچند، در اکثر جوامع از جمله ایران، سهم زنان در انجام این وظایف همچنان پررنگ‌تر است و در فرهنگ ایرانی، از زنان خانه‌دار با واژه کدبانو نام برده می‌شود. بر این اساس، خانه‌داری را می‌توان پیش از هر چیز یک وظیفه خانوادگی و نقش اجتماعی چندبُعدی دانست که لزوماً در چهارچوب تعریف متعارف شغل با دستمزد مشخص و قرارداد رسمی قرار نمی‌گیرد.

تحولات آماری

جهان

ارزش اقتصادی فعالیت‌های کار خانگی بدون مزد، که عمدتاً بر عهده زنان است، مطابق برآوردهای سازمان ملل متحد در سال ۲۰۲۱م بالغ بر ۱۱ تریلیون دلار برآورد شده است. این آمار، صرفاً به جنبه‌های مالی فعالیت‌های عملی خانه مانند نظافت و آشپزی اشاره دارد و تمامیت مفهومی خانه‌داری را در برنمی‌گیرد.

ایران

با توجه به تعریف خانه‌داری به‌عنوان یک نقش اجتماعی، آمارهای رسمی در ایران وسعت این نقش را نشان می‌دهند بر اساس گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی در سال ۱۴۰۱ش، حدود ۲۱ میلیون زن خانه‌دار در کشور وجود دارد که حدود ۶۲٪ از کل جمعیت زنان و ۸۰٪ از زنان متأهل را تشکیل می‌دهند. پیش‌تر و بر اساس سرشماری سال ۱۳۹۰ش، بیش از ۱۴میلیون زن در گروه‌های سنی مختلف در وضعیت خانه‌داری قرار داشتند، در حالی که تنها حدود ۲.۱میلیون زن معادل ۱۱٪ از نیروی کار رسمی، شاغل محسوب می‌شدند. تمرکز جمعیتی زنان خانه‌دار در گروه سنی ۳۰ تا ۳۴ سال بیشترین است و نزدیک به ۶٪ از آنان هرگز ازدواج نکرده‌اند.

تحولات در خانه‌داری

در گذشته، نقش اجتماعی خانه‌داری به طور سنتی به زنان اختصاص داشت. پیش از گسترش شهرنشینی، انجام امور خانه و کارهای خانگی به دلیل نبود امکاناتی مانند سیستم‌های آب‌رسانی و انرژی، با دشواری‌های فراوانی همراه بود. وظایفی مانند حمل آب، گرم کردن آب، آشپزی با اجاق‌های هیزمی و نگهداری از وسایل گرمایشی زغالی، کارهای خانه را بسیار سخت می‌کرد. مجموعه این وظایف عملی، محتوای اصلی نقش خانه‌داری را تشکیل می‌داد. تکنولوژی و صنعتی‌شدن، منجر به توسعه محصولات و خدمات جدیدی شد که تأثیرات عمیقی بر زندگی خانوادگی داشت و بسیاری از فعالیت‌های پیشین کار خانگی را از چرخه وظایف داخل خانه خارج کرد و به عرصه عمومی تولید منتقل نمود. از حدود سال ۱۸۷۰م، تحولاتی نظیر استفاده از اجاق چدنی، تخصصی شدن قصابی و تولید موادغذایی کنسروشده، سبب رهایی مردان از برخی مسئولیت‌ها شد، اما وظایفی مانند نظافت، شست‌وشو و مراقبت از کودکان همچنان بر عهده زنان باقی ماند.

اقسام خانه‌داری

اقسام خانه‌داری در مطالعات مرتبط با خانواده و جنسیت، به سه شکل اصلی دسته‌بندی می‌شود:

• زن خانه‌دار: مسئولیت اصلی اداره و مدیریت امور خانه را بر عهده دارد.
• مرد خانه‌دار: مردی که خانه‌داری پیشه اصلی وی است.
• خانه‌داری مشترک: الگویی که در آن وظایف بین زن و مرد براساس علاقه یا وقت تقسیم می‌شود.

از نظر حقوقی و شرعی، وظایف زوجین به دو دسته تقسیم می‌شود: وظایف مشترک میان زوجین و وظایف مختص هر یک. انجام کارهای داخل خانه شرعاً جزو وظایف الزامی زن نیست.

ارزش خانه‌داری

ارزش خانه‌داری پس از جنگ جهانی دوم، هنگامی که غرب با کمبود نیروی کار مواجه شد، تغییر کرد. تبلیغات گسترده برای جذب زنان به بازار کار با استدلال استقلال اقتصادی صورت گرفت که به باور برخی صدماتی به نهاد خانواده وارد آورد. امروزه تفاوت در نگرش مردان و زنان مشهود است؛ زنان خواستار به رسمیت شناخته شدن حق انتخاب خود هستند، در حالی که بسیاری از مردان تمایل به حفظ نقش سنتی زن در کنار پذیرش نقش مدرن او دارند.

دیدگاه‌های نظری

نظریه‌های جامعه‌شناختی درباره خانه‌داری عبارتند از:

کارکردگرایی

نخستین تحلیل توسط تالکوت پارسونز بیان شد. طبق این نظریه، نقش‌های جنسیتی مکمل یکدیگرند؛ مردان عهده‌دار نقش ابزاری (تأمین مادی) و زنان مسئول نقش اظهاری (برآوردن نیازهای عاطفی) هستند. پارسونز معتقد بود حفظ این جدایی برای اجتناب از تنش میان حوزه عمومی و خصوصی ضروری است.

تحلیل تاریخی

کوئن متغیر کلیدی در شکل کنونی تقسیم کار خانگی را ظهور تکنولوژی معرفی می‌کند که باعث شد دو قلمرو مجزا (خصوصی برای زنان و عمومی برای مردان) شکل بگیرد.

فمنیستی

نظریه فمینیستی خانه‌داری را مسئله‌ای تعیین‌کننده در روابط جنسیتی می‌داند. جامعه‌شناسانی چون آن اکلی و مارگارت بنستون با تأثیر از کارل مارکس، کار خانگی را در نظام سرمایه‌داری بی‌ارزش شمرده و آن را ابزاری برای سرکوب زنان می‌دانند. کتاب «زن خانه‌دار» اثر ان اکلی از نخستین مطالعات در این زمینه است.

نظریه‌های پست‌مدرن

متفکرانی چون لیوتار بر تنوع تجربه‌ها تأکید دارند. دریدا با مفهوم واسازی، دوگانه‌های سنتی مانند عمومی-خصوصی را به چالش می‌کشد. فوکو به بازنمایی قدرت در گفتمان‌ها می‌پردازد. جودیت باتلر نیز بر اساس نظریه عملکرد جنسیتی، جنسیت را یک برساخته اجتماعی می‌داند که از طریق تکرار رفتارها اجرا می‌شود.

خانه‌داری از دیدگاه فقه

در اندیشه اسلامی، خانواده واحد اصلی برای تحقق آرامش است. در فقه اسلامی، خانه‌داری تکلیف واجب زن نیست، بلکه فعالیتی انتخابی است که امکان دریافت دستمزد در قبال آن (اجرت‌المثل) وجود دارد. فعالیت‌هایی مانند آشپزی و فرزندپروری در شمار وظایف مشترک محسوب می‌شوند. برخلاف رویکرد فمینیستی که بر محاسبه مادی تأکید دارد، اسلام بر انتخاب آزادانه و کانون محبت خانواده تأکید می‌ورزد.

خانه‌داری در عصر نوین

در گذشته، زنان علاه بر کار خانه، در فعالیت‌هایی مانند کشاورزی و دام‌پروری نیز حضور داشتند اما نقش اصلی آنان در چارچوب خانه‌داری، همسری و مادری تعریف می‌شد. انقلاب صنعتی با تفکیک محل کار از خانه، دوره‌ای جدید را رقم زد که به تدریج به خروج زنان از خانه و اشتغال در عرصه عمومی انجامید. جنبش‌های فمینیستی نیز با شعار برابری‌خواهی، این روند را شتاب بخشیدند. با این حال، اشتغال بیرون از خانه به معنای کاهش مسئولیت‌های سنتی زنان نبود و پدیده «بار دوگانه» یا تعارض بین نقش شغلی و خانوادگی را ایجاد کرد. این تجربه دشوار، همراه با بازاندیشی درباره اولویت‌های زندگی، در برخی جوامع به تمایلی برای بازگشت به کانون خانواده انجامید. در واکنش، برخی کشورها با رسمیت بخشیدن به خانه‌داری به‌عنوان یک شغل، حمایت‌هایی مانند برخورداری از خدمات بیمه درمانی و تأمین اجتماعی، دریافت حقوق از دولت برای دوران مراقبت از کودکان خردسال خود، سهیم بودن در حق بیمه بازنشستگی همسران خود، بسته‌های حمایتی کالایی و نیز اجرای ایده کارـ خانواده در برخی کشورهای صنعتی مانند کار پاره‌وقت و تسهیلات دیگر را برای زنان خانه‌دار یا شاغل فراهم کردند.

خانه‌داری در سبک زندگی اسلامی-ایرانی

در اسلام، خانه‌داری نه یک تکلیف الزامی جنسیتی، بلکه یک وظیفه‌ای انتخابی و دارای ارزش افزوده است که نقش مادری و همسری را در بر می‌گیرد. این نگاه، با به رسمیت شناختن حق مالی زن یا اجرت‌المثل در قبال کار خانگی، درصدد است تا از یک سو، ارزش اقتصادی این فعالیت را تصدیق کند و از سوی دیگر، با تأکید بر مشترک بودن مدیریت امور خانه، الگویی مبتنی بر مشارکت و تقسیم کار بین مرد و زن ارائه کند. این چارچوب نظری، در بستر سبک زندگی اسلامی-ایرانی، کارکردی اجتماعی و فرافردی می‌یابد. خانه در این دیدگاه، کارکردی فراتر از یک واحد مسکونی دارد و کانون اصلی جامعه‌پذیری، انتقال فرهنگ و تربیت نسل است. مدیریت مؤثر این نهاد، مستقیماً بر سطح سلامت روانی و انسجام عاطفی اعضای خانواده تأثیر می‌گذارد و با ایجاد محیطی امن و پایدار، همچون یک سرمایه اجتماعی قوی عمل می‌کند که می‌تواند در مقیاس کلان به کاهش ناهنجاری‌های اجتماعی و تقویت پیوندهای اجتماعی منجر شود.

راهکارهای حمایت از خانه‌داری

راه‌کارهای پیشنهادی برای حمایت از خانه‌داری در ۶ محور خلاصه می‌شود:

1. شناسایی قانونی خانه‌داری به‌عنوان شغل.
2. ایجاد نظام بیمه ویژه (بازنشستگی و درمان).
3. ترویج فرهنگی پرداخت اجرت‌المثل.
4. افزایش حمایت‌های مالیاتی و یارانه‌ای برای خانواده‌های دارای زن خانه‌دار.
5. درج فعالیت‌های خانگی در نظام آماری و محاسبه در تولید ناخالص داخلی.
6. ایجاد مراکز مهارت‌افزایی و توانمندسازی.

پانویس

دیدگاه‌های ارزیابان

منابع

• آبوت، پاملا؛ والاس، کلر، جامعه‌شناسی زنان، ترجمه منیژه نجم‌عراقی، تهران، نی، ۱۳۸۳ش.
• آزاد ارمکی، تقی، جامعه‌شناسی خانواده ایرانی، تهران، سمت، ۱۳۹۰ش.
• ابوالحسنی، فضه؛ مهدی‌زاده اردکانی، محمد؛ دانافر، فاطمه، «فهم مردان و زنان از نقش خانه داری»، خانواده‌پژهی، سال۲۱، شماره۱، ۱۴۰۴ش.
• امین‌فر، صبورا، «بررسی نگرش زنان جوان پیرامون منزلت نقش خانه‌داری»، دین و سیاست فرهنگی، دوره۱، شماره۲، ۱۳۹۳ش.
• بجنوردی، سیدحسن، القواعد الفقهیه، قم، الهادی، ۱۴۱۹ق.
• بدری‌منش، اعظم؛ صادقی فسایی، سهیلا، «مطالعه تفسیری نقش خانه‌داری»، فرهنگی-تربیتی زنان و خانواده، سال۱۰، شماره۳۱، ۱۳۹۴ش.
• بر، ویوین، جنیست و روانشناسی اجتماعی، ترجمه حبیب احمدی، شیراز، نوید، ۱۳۸۳ش.
• تانگ، روزماری، نقد و نظر: درآمدی جامع به نظریه‌های فمینیستی، ترجمه منیژه نجم‌عراقی، تهران، نی، ۱۳۸۷ش.
• حسین‌پور، فاطمه؛ علیزاده اقدم، محمدباقر؛ عباس‌زاده، محمد، «فهم خانه‌داری به عنوان یک شغل و چالش‌های آن از منظر زنان خانه‌دار شهر قم»، دوره۱۲، شماره۴۶، ۱۴۰۰ش.
• حسینی اکبرنژاد، حوریه، «ارزش‌گذاری کار خانگی زنان در اسلام و رویه نهادهای بین‌المللی»، شورای فرهنگی اجتماعی زنان و خانواده، سال۲۲، شماره۸۸، ۱۳۹۹ش.
• دولت‌خواه، لیلا؛ حیدری، حسن؛ حسینی، سیدحسام‌الدین، «رهیافتی برشغل خانه‌داری و تأثیرگذاری تربیتی آن در دین اسلام»، خانواده درمانی کاربردی، دوره۳، شماره۵، ۱۴۰۱ش.
• دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، سایت واژه‌یاب.
• ساروی، فتیحه‌کرمان؛ منتظری، علی؛ بیات، معصومه، «مقایسه کیفیت زندگی وابسته به‌سلامت زنان شاغل و خانه‌دار»، پایش، سال۱۱، شماره۱، ۱۳۹۰ش.
• سنجری‌مقدم، فریبا؛ رئیسی، روح‌الله؛ آذریان، حبیب‌الله، «بررسی جایگاه اشتغال زنان به خانه‏داری در سیاستگذاری‏های جمهوری اسلامی ایران»، رهیافت انقلاب اسلامی، دوره۱۹، شماره۷۰، ۱۴۰۴ش.
• شریفی، الهام؛ رهایی، سعید؛ راعی، مسعود، «عدالت‏سنجی شغل خانه‏داری زنان خانه‏دار»، آموزه‏های فقه مدنی، دوره۹، شماره 15، ۱۳۹۶ش.
• شیری، حامد و همکاران، «کار و خانه: پدیدارشناسی تجربۀ زیسته و روایت زنان شاغل از کار خانگی»، زن در توسعه و سیاست، سال۲۳، شماره۱، ۱۴۰۴ش.
• غمامی، زهرا سادات؛ علوی، سیدیحیی علوی، «الگوی اسلامی امنیت اقتصادی زنان خانه‌دار»، مطالعات زنان و خانواده، سال5، شماره۸، ۱۳۹۷ش.
• فرنچ، مارلین، جنگ علیه زنان، ترجمه توراندخت تمدن، تهران، علمی، ۱۳۷۴ش.
• کریمی، نسیم؛ میرزادارائی، حمیده، چند لقمه حرف حلال برای خانواده، اصفهان، حدیث راه عشق، ۱۳۹۷ش.
• گلشن فومنی، محمدرسول، روان‌شناسی اجتماعی، تهران، وانیا، ۱۳۹۱ش.
• مطهری، مرتضی، نظام حقوق زن در اسلام، تهران، صدرا، 1369ش.
• لگیت، مارلین، زنان در روزگارشان: تاریخ فمینیسم در غرب، تهران، نی، ۱۳۹۴ش.
• هام، مگی، فرهنگ نظریه‏های فمنیستی، ترجمه فیروزه مهاجر و همکاران، تهران، توسعه، 138۲ش.
• Primeau, A, Loree, “A Woman´s Place: Unpaid work in the Home”, The American Journal of Occupational Therapy, Vol.1, 1992.