پیشنویس:خانهداری: تفاوت میان نسخهها
بدون خلاصۀ ویرایش |
|||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
'''<big>خانهداری؛</big>''' مجموعهای از فعالیتها برای اداره و مدیریت امور خانه و خانواده. | '''<big>خانهداری؛</big>''' مجموعهای از فعالیتها برای اداره و مدیریت امور خانه و خانواده. | ||
خانهداری مجموعهای از مهارتها و مسئولیتهای تعریف شده است که مدیریت امور خانه را شامل میشود و با نقشهای | خانهداری مجموعهای از مهارتها و مسئولیتهای تعریف شده است که مدیریت امور خانه را شامل میشود و با نقشهای همسری و [[مادری]] پیوند خورده است. در گذشته این مسئولیت عمدتاً بر عهده زنان بود، اما تحولات صنعتی و اجتماعی موجب پررنگتر شدن نقش مردان در این حوزه شده و در برخی جوامع اقداماتی برای به رسمیت شناختن اجتماعی و اقتصادی این نقش صورت گرفته است. از دیدگاه [[اسلام]]، کار خانگی بهعنوان بخشی از خانهداری فعالیتی ارزشمند و مبتنی بر انتخاب است که میتواند برای آن دستمزد ([[اجرتالمثل]]) در نظر گرفته شود و همچنین تقسیم مسئولیتهای خانگی میان زن و مرد مورد تأکید است. اهمیت این نقش در حفظ [[آرامش خانواده]]، تربیت نسل آینده، انتقال فرهنگ و کاهش آ[[سیبهای اجتماعی]]، آن را به یکی از پایههای اساسی زندگی تبدیل کرده است. | ||
== مفهومشناسی == | == مفهومشناسی == | ||
خانهداری در لغت به معنای میانهروی، درست خرجی، تدبیر امور منزل | خانهداری در لغت به معنای میانهروی، درست خرجی، تدبیر امور منزل است.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87+%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه خانهداری، وبسایت واژهیاب.]</ref> این مفهوم در گذشته مجموعهای از وظایف مرتبط با امور [[خانواده]]<ref>صادقی فسایی و میرحسینی، «فهم خانهداری در بستر نقشهای جنسیتی: مطالعه کیفی در شهر تهران»، ۱۳۹۵ش، ص۱۳.</ref> و [[مدیریت خانه]]، مهارتهای اداره خانه و مجموعه دانشهای مرتبط با آن مانند [[آشپزی]] و [[خیاطی]] را دربر میگرفت؛<ref>دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه خانهداری.</ref> با نقشهایی مانند مادری و همسری پیوند داشت<ref>کریمی و میرزادارائی، چند لقمه حرف حلال برای خانواده، ۱۳۹۷ش، ص۸۶.</ref> و دارای ابعاد مدیریتی، عاطفی و تربیتی بود.<ref>[https://www.isna.ir/news/99081308575/%D9%85%D8%B5%D8%A7%D8%A6%D8%A8-%D9%BE%D9%86%D9%87%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C «مصائب پنهان خانهداری»، وبسایت ایسنا.]</ref> | ||
در ادبیات معاصر، خانهداری بهعنوان رفتار، کردار یا وظیفهای که مرتبط با خانواده<ref>امینفر، «بررسی نگرش زنان جوان پیرامون منزلت نقش خانهداری»، ۱۳۹۳ش، ص۱۲۳.</ref> و یک الگوی مدیریت خانواده و نقش اجتماعی تعریف میشود. در این خوانش، خانهداری شامل مسئولیتهایی مرتبط با حیات خانوادگی است.<ref>[https://allarchive.ir/khane-dari-honar-e-masouliyat/ «خانهداری؛ هنری با مسئولیتهای بزرگ در بنای خانواده و جامعه»، وبسایت آرشیو کامل.]</ref> در این چارچوب، خانهداری نقشی با مسئولیتهای مشترک میان زن و مرد تلقی میشود؛ بهگونهای که نقشهای مادری و همسری در بستر آن معنا مییابند.<ref>بدريمنش و صادقيفسايي، «مطالعه تفسیری نقش خانهداری»، ۱۳۹۴ش، ص۸۲؛ غمامی و علوی، «الگوی اسلامی امنیت اقتصادی زنان خانهدار»، ۱۳۹۷ش، ص۳۳-۳۰.</ref> با این حال، در جوامع مختلفی از جمله ایران، سهم زنان در انجام وظایف خانهداری بیشتر گزارش شده و در فرهنگ ایرانی از زنان خانهدار با عنوان کدبانو یاد میشود. از این منظر، خانهداری بیش از آنکه شغلی با تعریف قراردادی و دستمزد رسمی باشد، یک وظیفه خانوادگی و نقش اجتماعی چندبعدی محسوب میشود.<ref>آزاد ارمکی، جامعهشناسی خانواده ایرانی، 1390ش، ص101.</ref> | |||
=='''اقسام خانهداری'''== | |||
الگوهای غالب در ایفای نقش خانهداری در مطالعات مرتبط با خانواده و جنسیت، به سه شکل اصلی دستهبندی میشود: | |||
* '''الگو با محوریت زن:''' مسئولیت اصلی اداره و مدیریت امور خانه بهعنوان وظیفهای خانوادگی بر عهده زن است. | |||
* '''الگو با محوریت مرد:''' ایفای نقش خانهداری بهعنوان مسئولیت و پیشه اصلی مرد است. | |||
* '''الگوی مشارکتی:''' الگویی که در آن وظایف عملی خانه و کار خانگی و مسئولیتهای مدیریتی بین زن و مرد براساس توافق، علاقه یا وقت تقسیم میشود.<ref>گلشن فومنی، روانشناسی اجتماعی، 1391ش، ص49.</ref> | |||
== تحولات آماری == | == تحولات آماری == | ||
=== جهان === | === جهان === | ||
ارزش اقتصادی فعالیتهای کار خانگی بدون | برآوردهای سازمان ملل متحد در سال ۲۰۲۱م نشان میدهد ارزش اقتصادی فعالیتهای کار خانگی بدون مزد ـ که عمدتاً توسط زنان انجام میشود ـ حدود ۱۱ تریلیون دلار بوده است. این رقم صرفاً ناظر بر ارزش مالی فعالیتهایی چون نظافت، پختوپز و مراقبت روزمره است و تمام ابعاد مفهومی و اجتماعی خانهداری را دربر نمیگیرد.<ref>[https://qjsd.atu.ac.ir/article_13147.html حسینپور، «فهم خانهداری به عنوان یک شغل و چالشهای آن از منظر زنان خانهدار شهر قم»، ۱۴۰۰ش، ص۹۶.]</ref> | ||
=== ایران === | === ایران === | ||
بر اساس گزارش مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی در سال ۱۴۰۱ش، حدود ۲۱ میلیون زن خانهدار در ایران وجود دارد که معادل ۶۲ درصد از کل جمعیت زنان و حدود ۸۰ درصد از زنان متأهل کشور است.<ref>[https://www.rahyaftjournal.ir/article_224838.html سنجریمقدم و همکاران، «بررسی جایگاه اشتغال زنان به خانهداری در سیاستگذاریهای جمهوری اسلامی ایران»، ۱۴۰۴ش، ص۷۴.]</ref> در سرشماری سال ۱۳۹۰ش نیز بیش از ۱۴ میلیون زن در وضعیت خانهداری ثبت شده است.<ref>[https://payeshjournal.ir/article-1-490-fa.html ساروی و همکاران، «مقایسه کیفیت زندگی وابسته بهسلامت زنان شاغل و خانهدار»، ۱۳۹۰ش، ص۱۰۰.]</ref> بیشترین تمرکز جمعیتی زنان خانهدار در گروه سنی ۳۰ تا ۳۴ سال گزارش شده و حدود ۶ درصد از آنان ازدواج نکردهاند.<ref>[https://www.rahyaftjournal.ir/article_224838.html سنجریمقدم و همکاران، «بررسی جایگاه اشتغال زنان به خانهداری در سیاستگذاریهای جمهوری اسلامی ایران»، ۱۴۰۴ش، ص۷۴.]</ref> | |||
== تحولات تاریخی و اجتماعی خانهداری == | == تحولات تاریخی و اجتماعی خانهداری == | ||
=== خانهداری در جوامع سنتی === | === خانهداری در جوامع سنتی === | ||
در گذشته، هویت | در جوامع گذشته، نقش خانهداری بهعنوان بخش اصلی هویت زنان شناخته میشد.<ref>[https://pubs.jz.ac.ir/article_86175.html غمامی و علوی، «الگوی اسلامی امنیت اقتصادی زنان خانهدار»، ۱۳۹۷ش، ص۳۰.]</ref> نبود زیرساختهای شهری و فناوری، انجام کارهای خانگی ضروری برای بقا، مانند تهیه و حمل [[آب]]، پختوپز با سوختهای سنتی و نگهداری وسایل گرمایشی را پرزحمت میکرد. با اینحال، خانهداری صرفاً به فعالیتهای فیزیکی محدود نبود و مدیریت منابع خانوار، مراقبت عاطفی و تربیت اعضای خانواده را نیز دربر میگرفت. با گسترش [[شهرنشینی|شهرنشینی و فناوری]]، بخشی از این وظایف دگرگون شد، اما کارکردهای مدیریتی و مراقبتی همچنان باقی ماند.<ref name=":0">امینفر، «بررسی نگرش زنان جوان پیرامون منزلت نقش خانه داری»، ۱۳۹۳ش، ص۱۲۷.</ref> | ||
=== خانهداری در جوامع صنعتی و مدرنیته === | === خانهداری در جوامع صنعتی و مدرنیته === | ||
انقلاب صنعتی با تفکیک کار از | انقلاب صنعتی با تفکیک کار از خانه و گسترش اشتغال، حضور زنان در عرصه عمومی را افزایش داد. جنبشهای فمینیستی نیز در سرعت گرفتن این فرآیند مؤثر بود.<ref>لگیت، زنان در روزگارشان: تاریخ فمینیسم در غرب، ۱۳۹۴ش، ص۲۱۲-۲۰۹.</ref> این فرآید بخشی از کارهای خانگی را به تولید عمومی منتقل و انجام برخی وظایف را آسانتر کرد. با اینحال، محورهای خانهداری شامل مدیریت خانوار، نظافت، شستوشو و مراقبت روزمره و عاطفی از کودکان بر جای ماند.<ref>امینفر، «بررسی نگرش زنان جوان پیرامون منزلت نقش خانه داری»، ۱۳۹۳ش، ص۱۲۷.</ref> با این حال، ورود زنان به بازار کار رسمی، با رخداد پدیده «بار دوگانه»، ضرورت تقسیم متوازنتر مسئولیتهای خانگی و سیاستهای حمایتی مانند مرخصی والدین و پوششهای بیمهای را در برخی دیدگاهها برجسته کرده است.<ref name=":1">آبوت و والاس، جامعهشناسی زنان، 1393ش، ص288.</ref> <ref>حسینی اکبرنژاد، «ارزشگذاری کار خانگی زنان در اسلام و رویه نهادهای بینالمللی»، ۱۳۹۹ش، ص۱۵۱-۱۵۰.</ref> این تجربه در برخی جوامع، به بازنگری درباره ارزش این نقش و تقویت تمایل به مدیریت خانواده انجامید. در واکنش، برخی کشورها با به رسمیت شناختن ارزش اجتماعی و اقتصادی نقش خانهداری، حمایتهایی مانند بیمه، تأمین اجتماعی و تسهیلات مراقبت از کودک را برای ایفاکنندگان این نقش فراهم کردند.<ref>[https://www.jwss.ir/article_135057.html حسینی اکبرنژاد، «ارزشگذاری کار خانگی زنان در اسلام و رویه نهادهای بینالمللی»، ۱۳۹۹ش، ص۱۶۶-۱۵۷.]</ref> | ||
=== خانهداری در جامعه شهری === | |||
شهرنشینی با فراهم کردن زیرساختهایی مانند سیستم آبرسانی، برق، حملونقل و خدمات شهری، نقش خانهداری را به مدیریت کیفیت زندگی خانوار در محیط شهری تبدیل کرده است. این تحول، پیچیدگی و اهمیت مدیریتی نقش مذکور را افزایش داده و نیازمند مهارتهایی مانند بهرهگیری از خدمات شهری و برنامهریزی اقتصادی مؤثر است. همچنین، امکان تعاملات شهری و استفاده از فضاهای عمومی، به غنیتر شدن ابعاد تربیتی و اجتماعی این نقش کمک کرده است.<ref>امینفر، «بررسی نگرش زنان جوان پیرامون منزلت نقش خانه داری»، ۱۳۹۳ش، ص۱۲۷.</ref> | |||
=== | == دیدگاههای نظری == | ||
=== | === خانهداری در فقه اسلامی === | ||
در [[فقه|فقه اسلامی]]، بر تعاون و محوریت محبت در زندگی خانوادگی تأکید میشود. در احکام فقهی، خانهداری وظیفه واجب شرعی زن محسوب نمیشود<ref>احمدیه، «حق اجرتالمثل و نحله در یک بررسی حقوقی»، 1383ش، ص۲۹۸.</ref> و انجام آن بر پایه توافق و همکاری میان زوجین استوار است. همچنین در مواردی مانند پختوپز یا شستوشو، امکان دریافت اجرتالمثل وجود دارد.<ref>بجنوردی، القواعد الفقهیه، ۱۴۱۹ق، ص۱۶۷-۱۶۶.</ref> <ref>شریفی و همکاران، «عدالتسنجی شغل خانهداری»، ۱۳۹۶ش، ص۱۶۶.</ref> این حکم به فعالیتهای عینی و قابل تقویم محدود است و نقشهای عاطفی و تربیتی زن از جمله مادری و همسری را در بر نمیگیرد.<ref>احمدیه، «حق اجرتالمثل و نحله در یک بررسی حقوقی»، 1383ش، ص۲۹۸.</ref> | |||
=== | === خانهداری در نظریات فمینیستی === | ||
نظریات فمینیستی از نخستین رویکردهای اجتماعی است که خانهداری را بهعنوان مسئلهای محوری در نابرابریهای جنسیتی مطرح کرده است.<ref>شیری و همکاران، «کار و خانه: پدیدارشناسی تجربۀ زیسته و روایت زنان شاغل از کار خانگی»، ۱۴۰۴ش، ص۹۶.</ref> اثر «زن خانهدار» آن اکلی از مطالعات اولیه این حوزه بهشمار میرود.<ref>بدریمنش و صادقی فسایی، «مطالعه تفسیری نقش خانهداری»، ۱۳۹۴ش، ص۶۱.</ref> جامعهشناسان فمینیست از جمله مرلین فرنچ،<ref>فرنچ، جنگ علیه زنان، ۱۳۷۴ش، ص۱۹.</ref> آن اکلی،<ref>آبوت و والاس، جامعهشناسی زنان، ۱۳۸۳ش، ص۱۷۹.</ref> اسکات هیلدا و مارگارت بنستون<ref>تانگ، نقد و نظر: درآمدی جامع به نظریههای فمینیستی، ۱۳۸۷ش، ص۹۴.</ref> با تأثیر از اندیشههای مارکسیستی، کار خانگی را در نظام سرمایهداری فاقد ارزش اقتصادی دانسته و آن را سازوکاری برای بازتولید تقسیم جنسی کار و تداوم نظام مردسالاری تفسیر کردهاند.<ref>هام، فرهنگ نظریههای فمنیستی، ۱۳۸۲ش، ص۲۱۲.</ref> | |||
علیرغم اشتراک نظر فمینیستها در نقد ماهیت خانهداری،<ref>شیری و همکاران، «کار و خانه: پدیدارشناسی تجربۀ زیسته و روایت زنان شاغل از کار خانگی»، ۱۴۰۴ش، ص۹۶.</ref> رویکردهای عملی آنها متفاوت است. برخی معتقدند تعیین دستمزد در برابر خانهداری میتواند این مسئله را حل کند. در نقطه مقابل، گروهی دیگر این دیدگاه را رد میکنند و معتقدند که دستمزدیکردن خانهداری، زنان را در انزوا نگه میدارد، نهاد خانواده هستهای را تحکیم میبخشد و مشکل بنیادین تقسیم جنسی کار را برطرف نمیکند.<ref>هام، فرهنگ نظریههای فمنیستی، ۱۳۸۲ش، ص۲۱۳.</ref> | |||
== دیدگاههای فرهنگی و اجتماعی معاصر == | |||
پس از [[جنگ جهانی دوم]]، بازتعریف نقش خانهداری با گسترش اشتغال و برجستهشدن ارزش اقتصادی کار شتاب گرفت و به تقابل میان ارزشهای اقتصادی و کارکردهای غیرمادی این نقش، مانند تربیت و ایجاد آرامش، انجامید.<ref>مطهری، نظام حقوق زن در اسلام، 1369ش، ص225.</ref> این تقابل در نگاههای معاصر نیز ادامه دارد؛ بهگونهای که تأکید بر حق انتخاب زنان میان خانهداری، اشتغال یا ترکیب هر دو مطرح است. الگوی ترکیبی این نقش بهویژه از سوی مردان مورد توجه است.<ref>ابوالحسنی و همکاران، «فهم مردان و زنان از نقش خانه داری»، ۱۴۰۴ش.</ref> | |||
با این حال برخی معتقدند نگاه صرفاً اقتصادی به خانهداری با اشکالاتی همراه است، زیرا ابعاد غیرقابلتقویم آن، از جمله ایجاد آرامش روانی،<ref>حسینی اکبرنژاد، «ارزشگذاری کار خانگی زنان در اسلام و رویه نهادهای بینالمللی»، ۱۳۹۹ش، ص۱۶۸-۱۶۷.</ref> انتقال فرهنگ، جامعهپذیری و سرمایه اجتماعی، را نادیده میگیرد و میتواند به تضعیف کارکردهای فرهنگی و اجتماعی خانواده بینجامد.<ref>حسینی اکبرنژاد، «ارزشگذاری کار خانگی زنان در اسلام و رویه نهادهای بینالمللی»، ۱۳۹۹ش، ص۱۶۷.</ref> | |||
در این میان، گسترش کسبوکارهای خانگی در برخی جوامع، نشاندهنده امکان همزیستی نقشهای مراقبتی با فعالیتهای اقتصادی در فضای خانه است، بدون آنکه ماهیت خانوادگی این نقش دگرگون شود.<ref>مژدکانلو و سیلاخوری، «تاثیر بررسی کسب و کارهای خانگی بر رضایت زنان خانهدار»، ۱۴۰۲ش، ص۷.</ref> | |||
در | |||
== خانهداری در سبک زندگی اسلامی-ایرانی == | == خانهداری در سبک زندگی اسلامی-ایرانی == | ||
در چارچوب سبک زندگی اسلامی-ایرانی، خانهداری بهعنوان یک الگوی زیست خانوادگی و یک نقش اجتماعیِ دارای ارزش افزوده است که مادری و همسری را دربر میگیرد و بر مشارکت و توافق استوار است. این نگاه، ضمن به رسمیت شناختن امکان حق مالی برای کار خانگی مشخص مانند اجرتالمثل، بر مدیریت مشترک خانه و الگوی تعاون تأکید میورزد.<ref>احمدیه، «حق اجرتالمثل و نحله در یک بررسی حقوقی»، 1383ش، ص۳۰۲-۳۰۱.</ref> | در چارچوب سبک زندگی اسلامی-ایرانی، خانهداری بهعنوان یک الگوی زیست خانوادگی و یک نقش اجتماعیِ دارای ارزش افزوده است که مادری و همسری را دربر میگیرد و بر مشارکت و توافق استوار است. این نگاه، ضمن به رسمیت شناختن امکان حق مالی برای کار خانگی مشخص مانند اجرتالمثل، بر مدیریت مشترک خانه و الگوی تعاون تأکید میورزد.<ref>احمدیه، «حق اجرتالمثل و نحله در یک بررسی حقوقی»، 1383ش، ص۳۰۲-۳۰۱.</ref> | ||
در این بستر، خانه کانون اصلی جامعهپذیری، انتقال ارزشهای فرهنگی و هنجاری و تربیت نسل است. مدیریت مؤثر نهاد خانهداری بهعنوان نقش مدیریتی و تربیتی در خانواده، علاوه بر تأثیر مستقیم بر سلامت روانی و انسجام عاطفی خانواده، بهعنوان یک سرمایه اجتماعی | در این بستر، خانه کانون اصلی جامعهپذیری، انتقال ارزشهای فرهنگی و هنجاری و تربیت نسل است. مدیریت مؤثر نهاد خانهداری بهعنوان نقش مدیریتی و تربیتی در خانواده، علاوه بر تأثیر مستقیم بر سلامت روانی و انسجام عاطفی خانواده، بهعنوان یک سرمایه اجتماعی عمل میکند که در مقیاس کلان به حفظ هویت جمعی، کاهش ناهنجاریها و تقویت پیوندهای اجتماعی منجر میشود.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/525797/ دولتخواه و همکاران، «رهیافتی برشغل خانهداری و تأثیرگذاری تربیتی آن در دین اسلام»، ۱۴۰۱ش، ص۱۷-۱۶.]</ref> | ||
== راهکارهای حمایت از خانهداری == | |||
برخی راهکارهای پیشنهادشده برای حمایت از خانهداری عبارتند از: | |||
راهکارهای | |||
# شناسایی قانونی خانهداری بهعنوان شغل. | # شناسایی قانونی خانهداری بهعنوان شغل. | ||
# ایجاد نظام [[بیمه]] ویژه (بازنشستگی و درمان).<ref>سنجریمقدم، «بررسی جایگاه اشتغال زنان»، ۱۴۰۴ش، ص۷۵.</ref> | # ایجاد نظام [[بیمه]] ویژه (بازنشستگی و درمان).<ref>سنجریمقدم، «بررسی جایگاه اشتغال زنان»، ۱۴۰۴ش، ص۷۵.</ref> | ||
| خط ۸۵: | خط ۶۳: | ||
# افزایش حمایتهای مالیاتی و یارانهای برای خانوادههای دارای زن خانهدار. | # افزایش حمایتهای مالیاتی و یارانهای برای خانوادههای دارای زن خانهدار. | ||
# درج فعالیتهای خانگی در نظام آماری و محاسبه در [[تولید ناخالص داخلی]].<ref>سنجریمقدم، همان، ص۷۶.</ref> | # درج فعالیتهای خانگی در نظام آماری و محاسبه در [[تولید ناخالص داخلی]].<ref>سنجریمقدم، همان، ص۷۶.</ref> | ||
# ایجاد مراکز مهارتافزایی و | # گسترش آموزش با ایجاد مراکز مهارتافزایی و توانمندسازی، آموزشهای هدفمند اولیه و ضمنخدمت.<ref>حسینی اکبرنژاد، «ارزشگذاری کار خانگی زنان در اسلام و رویه نهادهای بینالمللی»، ۱۳۹۹ش، ص۱۶۶.</ref> | ||
== پانویس == | == پانویس == | ||
نسخهٔ ۶ بهمن ۱۴۰۴، ساعت ۱۳:۰۸
خانهداری؛ مجموعهای از فعالیتها برای اداره و مدیریت امور خانه و خانواده.
خانهداری مجموعهای از مهارتها و مسئولیتهای تعریف شده است که مدیریت امور خانه را شامل میشود و با نقشهای همسری و مادری پیوند خورده است. در گذشته این مسئولیت عمدتاً بر عهده زنان بود، اما تحولات صنعتی و اجتماعی موجب پررنگتر شدن نقش مردان در این حوزه شده و در برخی جوامع اقداماتی برای به رسمیت شناختن اجتماعی و اقتصادی این نقش صورت گرفته است. از دیدگاه اسلام، کار خانگی بهعنوان بخشی از خانهداری فعالیتی ارزشمند و مبتنی بر انتخاب است که میتواند برای آن دستمزد (اجرتالمثل) در نظر گرفته شود و همچنین تقسیم مسئولیتهای خانگی میان زن و مرد مورد تأکید است. اهمیت این نقش در حفظ آرامش خانواده، تربیت نسل آینده، انتقال فرهنگ و کاهش آسیبهای اجتماعی، آن را به یکی از پایههای اساسی زندگی تبدیل کرده است.
مفهومشناسی
خانهداری در لغت به معنای میانهروی، درست خرجی، تدبیر امور منزل است.[۱] این مفهوم در گذشته مجموعهای از وظایف مرتبط با امور خانواده[۲] و مدیریت خانه، مهارتهای اداره خانه و مجموعه دانشهای مرتبط با آن مانند آشپزی و خیاطی را دربر میگرفت؛[۳] با نقشهایی مانند مادری و همسری پیوند داشت[۴] و دارای ابعاد مدیریتی، عاطفی و تربیتی بود.[۵]
در ادبیات معاصر، خانهداری بهعنوان رفتار، کردار یا وظیفهای که مرتبط با خانواده[۶] و یک الگوی مدیریت خانواده و نقش اجتماعی تعریف میشود. در این خوانش، خانهداری شامل مسئولیتهایی مرتبط با حیات خانوادگی است.[۷] در این چارچوب، خانهداری نقشی با مسئولیتهای مشترک میان زن و مرد تلقی میشود؛ بهگونهای که نقشهای مادری و همسری در بستر آن معنا مییابند.[۸] با این حال، در جوامع مختلفی از جمله ایران، سهم زنان در انجام وظایف خانهداری بیشتر گزارش شده و در فرهنگ ایرانی از زنان خانهدار با عنوان کدبانو یاد میشود. از این منظر، خانهداری بیش از آنکه شغلی با تعریف قراردادی و دستمزد رسمی باشد، یک وظیفه خانوادگی و نقش اجتماعی چندبعدی محسوب میشود.[۹]
اقسام خانهداری
الگوهای غالب در ایفای نقش خانهداری در مطالعات مرتبط با خانواده و جنسیت، به سه شکل اصلی دستهبندی میشود:
- الگو با محوریت زن: مسئولیت اصلی اداره و مدیریت امور خانه بهعنوان وظیفهای خانوادگی بر عهده زن است.
- الگو با محوریت مرد: ایفای نقش خانهداری بهعنوان مسئولیت و پیشه اصلی مرد است.
- الگوی مشارکتی: الگویی که در آن وظایف عملی خانه و کار خانگی و مسئولیتهای مدیریتی بین زن و مرد براساس توافق، علاقه یا وقت تقسیم میشود.[۱۰]
تحولات آماری
جهان
برآوردهای سازمان ملل متحد در سال ۲۰۲۱م نشان میدهد ارزش اقتصادی فعالیتهای کار خانگی بدون مزد ـ که عمدتاً توسط زنان انجام میشود ـ حدود ۱۱ تریلیون دلار بوده است. این رقم صرفاً ناظر بر ارزش مالی فعالیتهایی چون نظافت، پختوپز و مراقبت روزمره است و تمام ابعاد مفهومی و اجتماعی خانهداری را دربر نمیگیرد.[۱۱]
ایران
بر اساس گزارش مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی در سال ۱۴۰۱ش، حدود ۲۱ میلیون زن خانهدار در ایران وجود دارد که معادل ۶۲ درصد از کل جمعیت زنان و حدود ۸۰ درصد از زنان متأهل کشور است.[۱۲] در سرشماری سال ۱۳۹۰ش نیز بیش از ۱۴ میلیون زن در وضعیت خانهداری ثبت شده است.[۱۳] بیشترین تمرکز جمعیتی زنان خانهدار در گروه سنی ۳۰ تا ۳۴ سال گزارش شده و حدود ۶ درصد از آنان ازدواج نکردهاند.[۱۴]
تحولات تاریخی و اجتماعی خانهداری
خانهداری در جوامع سنتی
در جوامع گذشته، نقش خانهداری بهعنوان بخش اصلی هویت زنان شناخته میشد.[۱۵] نبود زیرساختهای شهری و فناوری، انجام کارهای خانگی ضروری برای بقا، مانند تهیه و حمل آب، پختوپز با سوختهای سنتی و نگهداری وسایل گرمایشی را پرزحمت میکرد. با اینحال، خانهداری صرفاً به فعالیتهای فیزیکی محدود نبود و مدیریت منابع خانوار، مراقبت عاطفی و تربیت اعضای خانواده را نیز دربر میگرفت. با گسترش شهرنشینی و فناوری، بخشی از این وظایف دگرگون شد، اما کارکردهای مدیریتی و مراقبتی همچنان باقی ماند.[۱۶]
خانهداری در جوامع صنعتی و مدرنیته
انقلاب صنعتی با تفکیک کار از خانه و گسترش اشتغال، حضور زنان در عرصه عمومی را افزایش داد. جنبشهای فمینیستی نیز در سرعت گرفتن این فرآیند مؤثر بود.[۱۷] این فرآید بخشی از کارهای خانگی را به تولید عمومی منتقل و انجام برخی وظایف را آسانتر کرد. با اینحال، محورهای خانهداری شامل مدیریت خانوار، نظافت، شستوشو و مراقبت روزمره و عاطفی از کودکان بر جای ماند.[۱۸] با این حال، ورود زنان به بازار کار رسمی، با رخداد پدیده «بار دوگانه»، ضرورت تقسیم متوازنتر مسئولیتهای خانگی و سیاستهای حمایتی مانند مرخصی والدین و پوششهای بیمهای را در برخی دیدگاهها برجسته کرده است.[۱۹] [۲۰] این تجربه در برخی جوامع، به بازنگری درباره ارزش این نقش و تقویت تمایل به مدیریت خانواده انجامید. در واکنش، برخی کشورها با به رسمیت شناختن ارزش اجتماعی و اقتصادی نقش خانهداری، حمایتهایی مانند بیمه، تأمین اجتماعی و تسهیلات مراقبت از کودک را برای ایفاکنندگان این نقش فراهم کردند.[۲۱]
خانهداری در جامعه شهری
شهرنشینی با فراهم کردن زیرساختهایی مانند سیستم آبرسانی، برق، حملونقل و خدمات شهری، نقش خانهداری را به مدیریت کیفیت زندگی خانوار در محیط شهری تبدیل کرده است. این تحول، پیچیدگی و اهمیت مدیریتی نقش مذکور را افزایش داده و نیازمند مهارتهایی مانند بهرهگیری از خدمات شهری و برنامهریزی اقتصادی مؤثر است. همچنین، امکان تعاملات شهری و استفاده از فضاهای عمومی، به غنیتر شدن ابعاد تربیتی و اجتماعی این نقش کمک کرده است.[۲۲]
دیدگاههای نظری
خانهداری در فقه اسلامی
در فقه اسلامی، بر تعاون و محوریت محبت در زندگی خانوادگی تأکید میشود. در احکام فقهی، خانهداری وظیفه واجب شرعی زن محسوب نمیشود[۲۳] و انجام آن بر پایه توافق و همکاری میان زوجین استوار است. همچنین در مواردی مانند پختوپز یا شستوشو، امکان دریافت اجرتالمثل وجود دارد.[۲۴] [۲۵] این حکم به فعالیتهای عینی و قابل تقویم محدود است و نقشهای عاطفی و تربیتی زن از جمله مادری و همسری را در بر نمیگیرد.[۲۶]
خانهداری در نظریات فمینیستی
نظریات فمینیستی از نخستین رویکردهای اجتماعی است که خانهداری را بهعنوان مسئلهای محوری در نابرابریهای جنسیتی مطرح کرده است.[۲۷] اثر «زن خانهدار» آن اکلی از مطالعات اولیه این حوزه بهشمار میرود.[۲۸] جامعهشناسان فمینیست از جمله مرلین فرنچ،[۲۹] آن اکلی،[۳۰] اسکات هیلدا و مارگارت بنستون[۳۱] با تأثیر از اندیشههای مارکسیستی، کار خانگی را در نظام سرمایهداری فاقد ارزش اقتصادی دانسته و آن را سازوکاری برای بازتولید تقسیم جنسی کار و تداوم نظام مردسالاری تفسیر کردهاند.[۳۲]
علیرغم اشتراک نظر فمینیستها در نقد ماهیت خانهداری،[۳۳] رویکردهای عملی آنها متفاوت است. برخی معتقدند تعیین دستمزد در برابر خانهداری میتواند این مسئله را حل کند. در نقطه مقابل، گروهی دیگر این دیدگاه را رد میکنند و معتقدند که دستمزدیکردن خانهداری، زنان را در انزوا نگه میدارد، نهاد خانواده هستهای را تحکیم میبخشد و مشکل بنیادین تقسیم جنسی کار را برطرف نمیکند.[۳۴]
دیدگاههای فرهنگی و اجتماعی معاصر
پس از جنگ جهانی دوم، بازتعریف نقش خانهداری با گسترش اشتغال و برجستهشدن ارزش اقتصادی کار شتاب گرفت و به تقابل میان ارزشهای اقتصادی و کارکردهای غیرمادی این نقش، مانند تربیت و ایجاد آرامش، انجامید.[۳۵] این تقابل در نگاههای معاصر نیز ادامه دارد؛ بهگونهای که تأکید بر حق انتخاب زنان میان خانهداری، اشتغال یا ترکیب هر دو مطرح است. الگوی ترکیبی این نقش بهویژه از سوی مردان مورد توجه است.[۳۶]
با این حال برخی معتقدند نگاه صرفاً اقتصادی به خانهداری با اشکالاتی همراه است، زیرا ابعاد غیرقابلتقویم آن، از جمله ایجاد آرامش روانی،[۳۷] انتقال فرهنگ، جامعهپذیری و سرمایه اجتماعی، را نادیده میگیرد و میتواند به تضعیف کارکردهای فرهنگی و اجتماعی خانواده بینجامد.[۳۸]
در این میان، گسترش کسبوکارهای خانگی در برخی جوامع، نشاندهنده امکان همزیستی نقشهای مراقبتی با فعالیتهای اقتصادی در فضای خانه است، بدون آنکه ماهیت خانوادگی این نقش دگرگون شود.[۳۹]
خانهداری در سبک زندگی اسلامی-ایرانی
در چارچوب سبک زندگی اسلامی-ایرانی، خانهداری بهعنوان یک الگوی زیست خانوادگی و یک نقش اجتماعیِ دارای ارزش افزوده است که مادری و همسری را دربر میگیرد و بر مشارکت و توافق استوار است. این نگاه، ضمن به رسمیت شناختن امکان حق مالی برای کار خانگی مشخص مانند اجرتالمثل، بر مدیریت مشترک خانه و الگوی تعاون تأکید میورزد.[۴۰]
در این بستر، خانه کانون اصلی جامعهپذیری، انتقال ارزشهای فرهنگی و هنجاری و تربیت نسل است. مدیریت مؤثر نهاد خانهداری بهعنوان نقش مدیریتی و تربیتی در خانواده، علاوه بر تأثیر مستقیم بر سلامت روانی و انسجام عاطفی خانواده، بهعنوان یک سرمایه اجتماعی عمل میکند که در مقیاس کلان به حفظ هویت جمعی، کاهش ناهنجاریها و تقویت پیوندهای اجتماعی منجر میشود.[۴۱]
راهکارهای حمایت از خانهداری
برخی راهکارهای پیشنهادشده برای حمایت از خانهداری عبارتند از:
- شناسایی قانونی خانهداری بهعنوان شغل.
- ایجاد نظام بیمه ویژه (بازنشستگی و درمان).[۴۲]
- ترویج فرهنگی پرداخت اجرتالمثل.
- افزایش حمایتهای مالیاتی و یارانهای برای خانوادههای دارای زن خانهدار.
- درج فعالیتهای خانگی در نظام آماری و محاسبه در تولید ناخالص داخلی.[۴۳]
- گسترش آموزش با ایجاد مراکز مهارتافزایی و توانمندسازی، آموزشهای هدفمند اولیه و ضمنخدمت.[۴۴]
پانویس
- ↑ دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه خانهداری، وبسایت واژهیاب.
- ↑ صادقی فسایی و میرحسینی، «فهم خانهداری در بستر نقشهای جنسیتی: مطالعه کیفی در شهر تهران»، ۱۳۹۵ش، ص۱۳.
- ↑ دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه خانهداری.
- ↑ کریمی و میرزادارائی، چند لقمه حرف حلال برای خانواده، ۱۳۹۷ش، ص۸۶.
- ↑ «مصائب پنهان خانهداری»، وبسایت ایسنا.
- ↑ امینفر، «بررسی نگرش زنان جوان پیرامون منزلت نقش خانهداری»، ۱۳۹۳ش، ص۱۲۳.
- ↑ «خانهداری؛ هنری با مسئولیتهای بزرگ در بنای خانواده و جامعه»، وبسایت آرشیو کامل.
- ↑ بدريمنش و صادقيفسايي، «مطالعه تفسیری نقش خانهداری»، ۱۳۹۴ش، ص۸۲؛ غمامی و علوی، «الگوی اسلامی امنیت اقتصادی زنان خانهدار»، ۱۳۹۷ش، ص۳۳-۳۰.
- ↑ آزاد ارمکی، جامعهشناسی خانواده ایرانی، 1390ش، ص101.
- ↑ گلشن فومنی، روانشناسی اجتماعی، 1391ش، ص49.
- ↑ حسینپور، «فهم خانهداری به عنوان یک شغل و چالشهای آن از منظر زنان خانهدار شهر قم»، ۱۴۰۰ش، ص۹۶.
- ↑ سنجریمقدم و همکاران، «بررسی جایگاه اشتغال زنان به خانهداری در سیاستگذاریهای جمهوری اسلامی ایران»، ۱۴۰۴ش، ص۷۴.
- ↑ ساروی و همکاران، «مقایسه کیفیت زندگی وابسته بهسلامت زنان شاغل و خانهدار»، ۱۳۹۰ش، ص۱۰۰.
- ↑ سنجریمقدم و همکاران، «بررسی جایگاه اشتغال زنان به خانهداری در سیاستگذاریهای جمهوری اسلامی ایران»، ۱۴۰۴ش، ص۷۴.
- ↑ غمامی و علوی، «الگوی اسلامی امنیت اقتصادی زنان خانهدار»، ۱۳۹۷ش، ص۳۰.
- ↑ امینفر، «بررسی نگرش زنان جوان پیرامون منزلت نقش خانه داری»، ۱۳۹۳ش، ص۱۲۷.
- ↑ لگیت، زنان در روزگارشان: تاریخ فمینیسم در غرب، ۱۳۹۴ش، ص۲۱۲-۲۰۹.
- ↑ امینفر، «بررسی نگرش زنان جوان پیرامون منزلت نقش خانه داری»، ۱۳۹۳ش، ص۱۲۷.
- ↑ آبوت و والاس، جامعهشناسی زنان، 1393ش، ص288.
- ↑ حسینی اکبرنژاد، «ارزشگذاری کار خانگی زنان در اسلام و رویه نهادهای بینالمللی»، ۱۳۹۹ش، ص۱۵۱-۱۵۰.
- ↑ حسینی اکبرنژاد، «ارزشگذاری کار خانگی زنان در اسلام و رویه نهادهای بینالمللی»، ۱۳۹۹ش، ص۱۶۶-۱۵۷.
- ↑ امینفر، «بررسی نگرش زنان جوان پیرامون منزلت نقش خانه داری»، ۱۳۹۳ش، ص۱۲۷.
- ↑ احمدیه، «حق اجرتالمثل و نحله در یک بررسی حقوقی»، 1383ش، ص۲۹۸.
- ↑ بجنوردی، القواعد الفقهیه، ۱۴۱۹ق، ص۱۶۷-۱۶۶.
- ↑ شریفی و همکاران، «عدالتسنجی شغل خانهداری»، ۱۳۹۶ش، ص۱۶۶.
- ↑ احمدیه، «حق اجرتالمثل و نحله در یک بررسی حقوقی»، 1383ش، ص۲۹۸.
- ↑ شیری و همکاران، «کار و خانه: پدیدارشناسی تجربۀ زیسته و روایت زنان شاغل از کار خانگی»، ۱۴۰۴ش، ص۹۶.
- ↑ بدریمنش و صادقی فسایی، «مطالعه تفسیری نقش خانهداری»، ۱۳۹۴ش، ص۶۱.
- ↑ فرنچ، جنگ علیه زنان، ۱۳۷۴ش، ص۱۹.
- ↑ آبوت و والاس، جامعهشناسی زنان، ۱۳۸۳ش، ص۱۷۹.
- ↑ تانگ، نقد و نظر: درآمدی جامع به نظریههای فمینیستی، ۱۳۸۷ش، ص۹۴.
- ↑ هام، فرهنگ نظریههای فمنیستی، ۱۳۸۲ش، ص۲۱۲.
- ↑ شیری و همکاران، «کار و خانه: پدیدارشناسی تجربۀ زیسته و روایت زنان شاغل از کار خانگی»، ۱۴۰۴ش، ص۹۶.
- ↑ هام، فرهنگ نظریههای فمنیستی، ۱۳۸۲ش، ص۲۱۳.
- ↑ مطهری، نظام حقوق زن در اسلام، 1369ش، ص225.
- ↑ ابوالحسنی و همکاران، «فهم مردان و زنان از نقش خانه داری»، ۱۴۰۴ش.
- ↑ حسینی اکبرنژاد، «ارزشگذاری کار خانگی زنان در اسلام و رویه نهادهای بینالمللی»، ۱۳۹۹ش، ص۱۶۸-۱۶۷.
- ↑ حسینی اکبرنژاد، «ارزشگذاری کار خانگی زنان در اسلام و رویه نهادهای بینالمللی»، ۱۳۹۹ش، ص۱۶۷.
- ↑ مژدکانلو و سیلاخوری، «تاثیر بررسی کسب و کارهای خانگی بر رضایت زنان خانهدار»، ۱۴۰۲ش، ص۷.
- ↑ احمدیه، «حق اجرتالمثل و نحله در یک بررسی حقوقی»، 1383ش، ص۳۰۲-۳۰۱.
- ↑ دولتخواه و همکاران، «رهیافتی برشغل خانهداری و تأثیرگذاری تربیتی آن در دین اسلام»، ۱۴۰۱ش، ص۱۷-۱۶.
- ↑ سنجریمقدم، «بررسی جایگاه اشتغال زنان»، ۱۴۰۴ش، ص۷۵.
- ↑ سنجریمقدم، همان، ص۷۶.
- ↑ حسینی اکبرنژاد، «ارزشگذاری کار خانگی زنان در اسلام و رویه نهادهای بینالمللی»، ۱۳۹۹ش، ص۱۶۶.
- دیدگاههای ارزیابان
منابع
- آبوت، پاملا؛ والاس، کلر، جامعهشناسی زنان، ترجمه منیژه نجمعراقی، تهران، نی، ۱۳۸۳ش.
- آزاد ارمکی، تقی، جامعهشناسی خانواده ایرانی، تهران، سمت، ۱۳۹۰ش.
- ابوالحسنی، فضه؛ مهدیزاده اردکانی، محمد؛ دانافر، فاطمه، «فهم مردان و زنان از نقش خانه داری»، خانوادهپژهی، سال۲۱، شماره۱، ۱۴۰۴ش.
- امینفر، صبورا، «بررسی نگرش زنان جوان پیرامون منزلت نقش خانهداری»، دین و سیاست فرهنگی، دوره۱، شماره۲، ۱۳۹۳ش.
- بجنوردی، سیدحسن، القواعد الفقهیه، قم، الهادی، ۱۴۱۹ق.
- بدریمنش، اعظم؛ صادقی فسایی، سهیلا، «مطالعه تفسیری نقش خانهداری»، فرهنگی-تربیتی زنان و خانواده، سال۱۰، شماره۳۱، ۱۳۹۴ش.
- تانگ، روزماری، نقد و نظر: درآمدی جامع به نظریههای فمینیستی، ترجمه منیژه نجمعراقی، تهران، نی، ۱۳۸۷ش.
- حسینپور، فاطمه؛ علیزاده اقدم، محمدباقر؛ عباسزاده، محمد، «فهم خانهداری به عنوان یک شغل و چالشهای آن از منظر زنان خانهدار شهر قم»، دوره۱۲، شماره۴۶، ۱۴۰۰ش.
- حسینی اکبرنژاد، حوریه، «ارزشگذاری کار خانگی زنان در اسلام و رویه نهادهای بینالمللی»، شورای فرهنگی اجتماعی زنان و خانواده، سال۲۲، شماره۸۸، ۱۳۹۹ش.
- «خانهداری؛ هنری با مسئولیتهای بزرگ در بنای خانواده و جامعه»، وبسایت آرشیو کامل، تاریخ درج مطلب: ۲۱ آذر ۱۴۰۴ش.
- دولتخواه، لیلا؛ حیدری، حسن؛ حسینی، سیدحسامالدین، «رهیافتی برشغل خانهداری و تأثیرگذاری تربیتی آن در دین اسلام»، خانواده درمانی کاربردی، دوره۳، شماره۵، ۱۴۰۱ش.
- دهخدا، علیاکبر، لغتنامه، سایت واژهیاب.
- ساروی، فتیحهکرمان؛ منتظری، علی؛ بیات، معصومه، «مقایسه کیفیت زندگی وابسته بهسلامت زنان شاغل و خانهدار»، پایش، سال۱۱، شماره۱، ۱۳۹۰ش.
- سنجریمقدم، فریبا؛ رئیسی، روحالله؛ آذریان، حبیبالله، «بررسی جایگاه اشتغال زنان به خانهداری در سیاستگذاریهای جمهوری اسلامی ایران»، رهیافت انقلاب اسلامی، دوره۱۹، شماره۷۰، ۱۴۰۴ش.
- شریفی، الهام؛ رهایی، سعید؛ راعی، مسعود، «عدالتسنجی شغل خانهداری زنان خانهدار»، آموزههای فقه مدنی، دوره۹، شماره۱۵، ۱۳۹۶ش.
- شیری، حامد و همکاران، «کار و خانه: پدیدارشناسی تجربۀ زیسته و روایت زنان شاغل از کار خانگی»، زن در توسعه و سیاست، سال۲۳، شماره۱، ۱۴۰۴ش.
- غمامی، زهرا سادات؛ علوی، سیدیحیی علوی، «الگوی اسلامی امنیت اقتصادی زنان خانهدار»، مطالعات زنان و خانواده، سال۵، شماره۸، ۱۳۹۷ش.
- فرنچ، مارلین، جنگ علیه زنان، ترجمه توراندخت تمدن، تهران، علمی، ۱۳۷۴ش.
- کریمی، نسیم؛ میرزادارائی، حمیده، چند لقمه حرف حلال برای خانواده، اصفهان، حدیث راه عشق، ۱۳۹۷ش.
- گلشن فومنی، محمدرسول، روانشناسی اجتماعی، تهران، وانیا، ۱۳۹۱ش.
- مژدکانلو، داود؛ سیلاخوری، زهرا، «تاثیر بررسی کسب و کارهای خانگی بر رضایت زنان خانهدار»، هفتمین کنفرانس ملی افق های نوین در علوم انسانی، اقتصاد، کارآفرینی، اصفهان، د انشگاه شهید اشرفی اصفهانی، ۱۴۰۲ش.
- «مصائب پنهان خانهداری»، وبسایت ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۱۳ آبان ۱۳۹۹ش.
- مطهری، مرتضی، نظام حقوق زن در اسلام، تهران، صدرا، 1369ش.
- لگیت، مارلین، زنان در روزگارشان: تاریخ فمینیسم در غرب، تهران، نی، ۱۳۹۴ش.
- هام، مگی، فرهنگ نظریههای فمنیستی، ترجمه فیروزه مهاجر و همکاران، تهران، توسعه، ۱۳۸۲ش.