پیش‌نویس:جشن سیرسور

جشن سیرسور؛ آیینی کهن ایرانی در چهاردهم دی و هم‌زمان با روز گوش، با محوریت سیر و باورهای مرتبط با تندرستی.

جشن سیرسور از آیین‌های کهن ایرانی است که در روایت‌های تاریخی با روز گوش در دی‌ماه همزمان است. این جشن با خوراک‌های دارای سیر و باورهای مربوط به تندرستی و دوری از بیماری شناخته شده و گزارش‌هایی از آن در منابع دورۀ اسلامی برجای مانده است.

معرفی

نام سیرسور در منابع لغوی به جشنی مربوط به روز گوش اشاره دارد. این نام از دو جزء سیر، به‌معنای ثوم و سور، به‌معنای جشن، تشکیل شده است. جشن سیرسور یا جشن سیر، از آیین‌های کهن ایرانی است که در چهاردهم دی، هم‌زمان با روز گوش، برگزار می‌شده است. در منابع لغوی، گوش نام چهاردهمین روز هر ماه دانسته شده است؛ با این حال، گزارش‌های ثبت شده نشان می‌دهد که جشن سیرسور به‌طور مشخص با چهاردهم دی ارتباط داشته است.

تاریخچه

قدیمی‌ترین گزارش‌های شناخته‌شده دربارۀ سیرسور در آثار ابوریحان بیرونی دیده می‌شود. او در آثارالباقیه، این جشن را مربوط به روز چهاردهم دی و روز گوش دانسته و قدمت آن را به زمان جمشید نسبت داده است. بر اساس این گزارش، مردم در این روز سیر و شراب و خوراک‌هایی از سبزی و گوشت مصرف می‌کردند. بیرونی در قانون مسعودی نیز به سیرسور اشاره کرده است. گردیزی در زین‌الاخبار نیز سیرسور را از آیین‌های این روز دانسته است. پرهیز از خوردن چربی در این گزارش از رسوم سیرسور شمرده شده است.
در برهان قاطع، ابن‌خلف تبریزی سیرسور را با روز گوش مرتبط دانسته و آن را چهاردهم هر ماه خورشیدی معرفی کرده است. این در حالی است که محمد معین در حاشیۀ این اثر، با استناد به گزارش بیرونی، این برداشت را اصلاح کرده و سیرسور را جشنی ویژۀ چهاردهم دی دانسته است.
کوشیار نیز از روز پانزدهم دی، برابر با دی به مهر، به‌عنوان روز جشن و زمان خوردن سیر و سعتر یاد کرده است. این گزارش با آیین‌های مربوط به چهاردهم دی تفاوت داشته و نشان می‌دهد که در منابع مربوط به جشن‌های دی ماه، آیین‌های مرتبط با سیر در بیش از یک روز گزارش شده‌اند.

آیین و خوراک

سیر بخش اصلی آیین سیرسور بوده است. بر اساس گزارش‌های بیرونی، گردیزی و ابن خلف تبریزی، در این روز خوراک‌هایی با سیر، سبزی و گوشت تهیه می‌کردند. سیر گاه همراه غذا مصرف می‌شد و گاه در ترکیب خوراک قرار می‌گرفت.
در گزارش‌های موجود، خوردن گوشت در سیرسور منع نشده است. این نکته اهمیت دارد زیرا در برخی منابع جدید، این جشن به‌عنوان جشنی گیاه‌خواری معرفی شده است؛ در حالی‌که گزارش‌های تاریخی موجود از مصرف گوشت در خوراک‌های این روز خبر می‌دهند.
بیرونی همچنین از سنتی در میان برخی بهدینان یاد کرده است که بر اساس آن، چهار روز هر ماه، شامل روزهای دوم، دوازدهم، چهاردهم و بیست‌ویکم، روز نَبُر نام داشت و در آنها از کشتن حیوانات و خوردن گوشت پرهیز می‌کردند. با این حال، گزارش او دربارۀ سیرسور نشان می‌دهد که این جشن با مصرف گوشت و سبزی همراه بوده است.
در برخی گزارش‌های متأخر، برای روز پس از سیرسور نیز آیینی ذکر شده است. بر اساس این روایت، در پانزدهم دی صورتی از خمیر یا گل سرخ می‌ساختند و آن را بالای درگاه خانه قرار می‌دادند.

خوراک آیینی سیروسدو

سیروسدو از خوراک‌های آیینی مرتبط با سنت زرتشتی است که در برخی منابع دربارۀ آن گزارش شده است. این خوراک از سیر، سداب، روغن کنجد، سرکه، پیاز و نان تهیه می‌شده و در گاهنبار و برخی مراسم‌های مربوط به درگذشتگان تهیه می‌شده است می‌رفته است. این خوراک با آیین سیرسور ارتباط موضوعی دارد اما گزارش‌های موجود دربارۀ سیروسدو آن را به‌عنوان خوراکی آیینی در سنت زرتشتی معرفی می‌کنند و نه فقط خوراک ویژۀ جشن سیرسور.

باورهای مرتبط

سیرسور با باور به دفع بیماری و زیان دیوان مرتبط است. در گزارش بیرونی، خوردن سیر و خوراک‌های همراه آن برای دور شدن اندوه و بیماری و دستیابی به شفا بیان شده است. گردیزی نیز خوراک‌های این روز را در ارتباط با دفع زیان دیوان معرفی کرده است. در برهان قاطع نیز خوردن گوشت و سیر در این روز برای در امان ماندن از جن و آسیب آن سودمند دانسته شده است. همچنین چهاردهم دی روزی نیک برای سپردن فرزند به مکتب و آموختن پیشه و صنعت شمرده شده است.
در برخی روایت‌ها، سیرسور با کشته شدن جمشید و غلبۀ دیوان بر انسان‌ها ارتباط دارد. بر اساس این روایت، مردم پس از این رویداد برای دفع شر دیوان به خوردن سیر روی آوردند و این رسم در چهاردهم دی ادامه یافت. این روایت در برخی گزارش‌های جدید نیز تکرار شده و در ارتباط با روایت‌های مربوط به جمشید در شاهنامه قرار گرفته است.