پیش‌نویس:جشن سیرسور

جشن سیرسور؛ آیین کهن ایرانی در چهاردهم دی، با محوریت سیر و باورهای مرتبط با تندرستی.

۱۴ دی روز جشن سیرسور از آیین‌های کهن ایرانی است که در روایت‌های تاریخی با روز گوش در دی‌ماه همزمان است. این جشن با خوراک‌های دارای سیر و باورهای مربوط به تندرستی و دوری از بیماری شناخته شده و گزارش‌هایی از آن در منابع دورۀ اسلامی برجای مانده است.

معرفی

جشن سیرسور یا جشن سیر، از آیین‌های کهن ایرانی است. این نام از دو جزء سیر، به‌معنای ثوم و سور، به‌معنای جشن، تشکیل شده است. این جشن در چهاردهم دی، هم‌زمان با روز گوش، برگزار می‌شده است. برخی نیز این جشن را با نام جشن گیاه‌خواری یادآور شده‌اند. ابن‌خلف تبریزی در برهان قاطع، سیرسور را با روز گوش مرتبط دانسته و آن را چهاردهم هر ماه خورشیدی معرفی کرده است. این در حالی است که محمد معین در حاشیۀ این اثر، با استناد به گزارش بیرونی، این برداشت را اصلاح کرده و سیرسور را جشنی ویژۀ چهاردهم دی معرفی کرده است.

تاریخچه

قدیمی‌ترین گزارش‌های شناخته‌شده دربارۀ سیرسور در آثار ابوریحان بیرونی دیده می‌شود. او در آثارالباقیه، این جشن را مربوط به روز چهاردهم دی و روز گوش دانسته و قدمت آن را به زمان جمشید نسبت داده است. بیرونی در این گزارش آورده است که در دورۀ ساسانیان، روز 14 دی ماه جشنی به‌نام سیرسور برپا می‌شده که در آن مردمان، به خوردن سیر می‌پرداختند. بیرونی در قانون مسعودی نیز به سیرسور اشاره کرده است. گردیزی در زین‌الاخبار نیز سیرسور را از آیین‌های این روز دانسته است.

آیین و خوراک

سیر بخش اصلی آیین سیرسور بوده است. بر اساس گزارش‌های بیرونی، گردیزی و ابن خلف تبریزی، در این روز خوراک‌هایی با سیر، سبزی و گوشت تهیه می‌کردند. سیر گاه همراه غذا مصرف می‌شد و گاه در ترکیب خوراک قرار می‌گرفت. پرهیز از خوردن چربی در این گزارش‌ها از رسوم سیرسور شمرده شده است.

بیرونی همچنین از سنتی در میان برخی بهدینان یاد کرده است که بر اساس آن، چهار روز هر ماه، شامل روزهای دوم، دوازدهم، چهاردهم و بیست‌ویکم، روز نَبُر نام داشت و در آنها از کشتن حیوانات و خوردن گوشت پرهیز می‌کردند. با این حال، گزارش او دربارۀ سیرسور نشان می‌دهد که این جشن با مصرف گوشت و سبزی همراه بوده است.
در برخی گزارش‌های متأخر، برای روز پس از سیرسور نیز آیینی ذکر شده است. بر اساس این روایت، در پانزدهم دی صورتی از خمیر یا گل سرخ می‌ساختند و آن را بالای درگاه خانه قرار می‌دادند.

باورهای مرتبط

سیرسور با باور به دفع بیماری و زیان دیوان مرتبط است. در گزارش بیرونی، خوردن سیر و خوراک‌های همراه آن برای دور شدن اندوه و بیماری و دستیابی به شفا بیان شده است. گردیزی نیز خوراک‌های این روز را در ارتباط با دفع زیان دیوان معرفی کرده است. در برهان قاطع نیز خوردن گوشت و سیر در این روز برای در امان ماندن از جن و آسیب آن سودمند دانسته شده است. همچنین چهاردهم دی روزی نیک برای سپردن فرزند به مکتب و آموختن پیشه و صنعت شمرده شده است.
در برخی روایت‌ها، سیرسور با کشته شدن جمشید و غلبۀ دیوان بر انسان‌ها ارتباط دارد. بر اساس این روایت، مردم پس از این رویداد برای دفع شر دیوان به خوردن سیر روی آوردند و این رسم در چهاردهم دی ادامه یافت. این روایت در برخی گزارش‌های جدید نیز تکرار شده و در ارتباط با روایت‌های مربوط به جمشید در شاهنامه قرار گرفته است.

منابع

• «14 دی روز جشن گیاه خواری در ایران باستان». پایگاه خبری گردشگری لبخند سبز. دریافت‌شده در ۷ شهریور ۱۴۰۵.
• «14 دی، سیرسور (جشن گیاه سیر)». وب‌سایت آسمونی. ۱۷ اردیبهشت ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۷ شهریور ۱۴۰۵.
• بیرونی، ابوریحان (۱۳۸۰). الآثار الباقیه. به کوشش پرویز اذکایی. تهران: خیام.
• «جشنی که در آن سیر می‌خوردند». خبرگزاری ایسنا. ۱۰ دی ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۷ شهریور ۱۴۰۵.
• دوانلو، فرانک (۳۰ آذر ۱۳۹۵). «جشن‌های چله و دیگان بر پایۀ نوشتارهای کهن و شاهنامه». وب‌سایت مرکز دائره‌المعارف بزرگ اسلامی. دریافت‌شده در ۱۵ شهریور ۱۴۰۵.
• «سیرسور». وب‌سایت منظومۀ ایرانیان. دریافت‌شده در ۷ شهریور ۱۴۰۵.
• «سیرسور یا جشن سیر چیست؟ تاریخچه و خواص سیر». خبرگزاری ایمنا. ۱۶ دی ۱۳۹۹. دریافت‌شده در ۷ شهریور ۱۴۰۵.