خانه‌داری: تفاوت میان نسخه‌ها

در جوامع گذشته، نقش خانه‌داری به‌عنوان بخش اصلی هویت زنان شناخته می‌شد.<ref>[https://pubs.jz.ac.ir/article_86175.html غمامی و علوی، «الگوی اسلامی امنیت اقتصادی زنان خانه‌دار»، ۱۳۹۷ش، ص۳۰.]</ref> نبود زیرساخت‌های شهری و فناوری، انجام کارهای خانگی ضروری برای بقا، مانند تهیه و حمل [[آب]]، پخت‌وپز با سوخت‌های سنتی و نگهداری وسایل گرمایشی را پرزحمت می‌کرد. با این‌حال، خانه‌داری صرفاً به فعالیت‌های فیزیکی محدود نبود و مدیریت منابع خانوار، مراقبت عاطفی و تربیت اعضای خانواده را نیز دربر می‌گرفت. با گسترش [[شهرنشینی]] و فناوری، بخشی از این وظایف دگرگون شد، اما کارکردهای مدیریتی و مراقبتی همچنان باقی ماند.<ref name=":0">امین‌فر، «بررسی نگرش زنان جوان پیرامون منزلت نقش خانه‌داری»، ۱۳۹۳ش، ص۱۲۷.</ref>

=== خانه‌داری در جوامع صنعتی و مدرنیته ===

انقلاب صنعتی با تفکیک کار از خانه و گسترش اشتغال، حضور زنان در عرصه عمومی را افزایش داد. جنبش‌های فمینیستی نیز در سرعت گرفتن این فرایند مؤثر بود.<ref>لگیت، زنان در روزگارشان: تاریخ فمینیسم در غرب، ۱۳۹۴ش، ص۲۱۲–۲۰۹.</ref> این فرآید بخشی از کارهای خانگی را به تولید عمومی منتقل و انجام برخی وظایف را آسان‌تر کرد. با این‌حال، محورهای خانه‌داری شامل مدیریت خانوار، نظافت، شست‌وشو و مراقبت روزمره و عاطفی از کودکان بر جای ماند.<ref>امین‌فر، «بررسی نگرش زنان جوان پیرامون منزلت نقش خانه‌داری»، ۱۳۹۳ش، ص۱۲۷.</ref> با این حال، ورود زنان به بازار کار رسمی، با رخداد پدیده «بار دوگانه»، ضرورت تقسیم متوازن‌تر مسئولیت‌های خانگی و سیاست‌های حمایتی مانند مرخصی والدین و پوشش‌های بیمه‌ای را در برخی دیدگاه‌ها برجسته کرده است.<ref name=":1">آبوت و والاس، جامعه‌شناسی زنان، 1393ش، ص288.</ref><ref>حسینی اکبرنژاد، «ارزش‌گذاری کار خانگی زنان در اسلام و رویه نهادهای بین‌المللی»، ۱۳۹۹ش، ص۱۵۱–۱۵۰.</ref> این تجربه در برخی جوامع، به بازنگری دربارهٔ ارزش این نقش و تقویت تمایل به مدیریت خانواده انجامید. در واکنش، برخی کشورها با به رسمیت شناختن ارزش اجتماعی و اقتصادی نقش خانه‌داری، حمایت‌هایی مانند بیمه، تأمین اجتماعی و تسهیلات مراقبت از کودک را برای ایفاکنندگان این نقش فراهم کردند.<ref>[https://www.jwss.ir/article_135057.html حسینی اکبرنژاد، «ارزش‌گذاری کار خانگی زنان در اسلام و رویه نهادهای بین‌المللی»، ۱۳۹۹ش، ص۱۶۶-۱۵۷.]</ref>

=== خانه‌داری در فقه اسلامی ===

=== خانه‌داری در نظریات فمینیستی ===

نظریات فمینیستی از نخستین رویکردهای اجتماعی است که خانه‌داری را به‌عنوان مسئله‌ای محوری در نابرابری‌های جنسیتی مطرح کرده است.<ref>شیری و همکاران، «کار و خانه: پدیدارشناسی تجربهٔ زیسته و روایت زنان شاغل از کار خانگی»، ۱۴۰۴ش، ص۹۶.</ref> اثر «زن خانه‌دار» آن اکلی از مطالعات اولیه این حوزه به‌شمار می‌رود.<ref>بدری‌منش و صادقی فسایی، «مطالعه تفسیری نقش خانه‌داری»، ۱۳۹۴ش، ص۶۱.</ref> جامعه‌شناسان فمینیست از جمله مرلین فرنچ،<ref>فرنچ، جنگ علیه زنان، ۱۳۷۴ش، ص۱۹.</ref> آن اکلی،<ref>آبوت و والاس، جامعه‌شناسی زنان، ۱۳۸۳ش، ص۱۷۹.</ref> اسکات هیلدا و مارگارت بنستون<ref>تانگ، نقد و نظر: درآمدی جامع به نظریه‌های فمینیستی، ۱۳۸۷ش، ص۹۴.</ref> با تأثیر از اندیشه‌های مارکسیستی، کار خانگی را در نظام سرمایه‌داری فاقد ارزش اقتصادی دانسته و آن را سازوکاری برای بازتولید تقسیم جنسی کار و تداوم نظام مردسالاری تفسیر کرده‌اند.<ref>هام، فرهنگ نظریه‌های فمنیستی، ۱۳۸۲ش، ص۲۱۲.</ref>

علی‌رغم اشتراک نظر فمینیست‌ها در نقد ماهیت خانه‌داری،<ref>شیری و همکاران، «کار و خانه: پدیدارشناسی تجربهٔ زیسته و روایت زنان شاغل از کار خانگی»، ۱۴۰۴ش، ص۹۶.</ref> رویکردهای عملی آن‌ها متفاوت است. برخی معتقدند تعیین دستمزد در برابر خانه‌داری می‌تواند این مسئله را حل کند. در نقطه مقابل، گروهی دیگر این دیدگاه را رد می‌کنند و معتقدند که دستمزدی‌کردن خانه‌داری، زنان را در انزوا نگه می‌دارد، نهاد خانواده هسته‌ای را تحکیم می‌بخشد و مشکل بنیادین تقسیم جنسی کار را برطرف نمی‌کند.<ref>هام، فرهنگ نظریه‌های فمنیستی، ۱۳۸۲ش، ص۲۱۳.</ref>

پس از [[جنگ جهانی دوم]]، بازتعریف نقش خانه‌داری با گسترش اشتغال و برجسته‌شدن ارزش اقتصادی کار شتاب گرفت و به تقابل میان ارزش‌های اقتصادی و کارکردهای غیرمادی این نقش، مانند تربیت و ایجاد آرامش، انجامید.<ref>مطهری، نظام حقوق زن در اسلام، 1369ش، ص225.</ref> این تقابل در نگاه‌های معاصر نیز ادامه دارد؛ به‌گونه‌ای که تأکید بر حق انتخاب زنان میان خانه‌داری، اشتغال یا ترکیب هر دو مطرح است. الگوی ترکیبی این نقش به‌ویژه از سوی مردان مورد توجه است.<ref>ابوالحسنی و همکاران، «فهم مردان و زنان از نقش خانه‌داری»، ۱۴۰۴ش.</ref>

 

 

== خانه‌داری در سبک زندگی اسلامی-ایرانی ==

در چارچوب سبک زندگی اسلامی-ایرانی، خانه‌داری به‌عنوان یک الگوی زیست خانوادگی و یک نقش اجتماعیِ دارای ارزش افزوده است که مادری و همسری را دربر می‌گیرد و بر مشارکت و توافق استوار است. این نگاه، ضمن به رسمیت شناختن امکان حق مالی برای کار خانگی مشخص مانند اجرت‌المثل، بر مدیریت مشترک خانه و الگوی تعاون تأکید می‌ورزد.<ref>احمدیه، «حق اجرت‌المثل و نحله در یک بررسی حقوقی»، 1383ش، ص۳۰۲–۳۰۱.</ref>

 

در این بستر، خانه کانون اصلی جامعه‌پذیری، انتقال ارزش‌های فرهنگی و هنجاری و تربیت نسل است. مدیریت مؤثر نهاد خانه‌داری به‌عنوان نقش مدیریتی و تربیتی در خانواده، علاوه بر تأثیر مستقیم بر سلامت روانی و انسجام عاطفی خانواده، به‌عنوان یک سرمایه اجتماعی عمل می‌کند که در مقیاس کلان به حفظ هویت جمعی، کاهش ناهنجاری‌ها و تقویت پیوندهای اجتماعی منجر می‌شود.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/525797/ دولت‌خواه و همکاران، «رهیافتی برشغل خانه‌داری و تأثیرگذاری تربیتی آن در دین اسلام»، ۱۴۰۱ش، ص۱۷-۱۶.]</ref>

برخی راه‌کارهای پیشنهادشده برای حمایت از خانه‌داری عبارتند از:

# ایجاد نظام [[بیمه]] ویژه (بازنشستگی و درمان).<ref>سنجری‌مقدم، «بررسی جایگاه اشتغال زنان»، ۱۴۰۴ش، ص۷۵.</ref>

# ترویج فرهنگی پرداخت اجرت‌المثل.

# افزایش حمایت‌های مالیاتی و یارانه‌ای برای خانواده‌های دارای زن خانه‌دار.