بدون خلاصۀ ویرایش |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
{{درشت|'''سعدیه شیخ؛'''}} [[فمینیست اسلامی]] و استاد دانشگاه کیپتاون در آفریقای جنوبی. | {{درشت|'''سعدیه شیخ؛'''}} [[فمینیست اسلامی]] و استاد دانشگاه کیپتاون در آفریقای جنوبی. | ||
سعدیه شیخ، پژوهشگر، استاد مطالعات دینی و نظریهپرداز فمینیسم اسلامی اهل آفریقای جنوبی است. او با تمرکز بر تفسیر | سعدیه شیخ، پژوهشگر، استاد مطالعات دینی و نظریهپرداز فمینیسم اسلامی اهل آفریقای جنوبی است. او با تمرکز بر [[تفسیر قرآن]]، [[عرفان اسلامی]] و [[هرمنوتیک فمینیستی،]] به بازخوانی انتقادی سنت تفسیری اسلام در نسبت با [[عدالت جنسیتی]]، [[خشونت]] و ساختارهای پدرسالارانه میپردازد. اندیشههای شیخ متأثر از تجربه زیسته در دوران آپارتاید، روششناسی فضلالرحمن و [[عرفان ابنعربی]] است و آثار او در کنار تأثیرگذاری علمی، با نقدها و مناقشات گستردهای در میان متفکران اسلامی و مفسران سنتی همراه بوده است. | ||
== زندگینامه و تحصیلات == | == زندگینامه و تحصیلات == | ||
سعدیه شیخ (زادهٔ ۱۹۷۰م) پژوهشگر و استاد مطالعات دینی اهل آفریقای جنوبی است. او در فضای اجتماعی–سیاسی دوران اوج مبارزات ضد آپارتاید رشد یافت؛ تجربهای که نقش مهمی در شکلگیری دغدغههای فکریاش دربارهٔ | سعدیه شیخ (زادهٔ ۱۹۷۰م) پژوهشگر و استاد مطالعات دینی اهل آفریقای جنوبی است. او در فضای اجتماعی–سیاسی دوران اوج مبارزات ضد آپارتاید رشد یافت؛ تجربهای که نقش مهمی در شکلگیری دغدغههای فکریاش دربارهٔ [[عدالت]]، [[آزادی]] و نسبت دین با رهایی ایفا کرد. شیخ تحصیلات دانشگاهی خود را در ایالات متحده ادامه داد و در دههٔ ۱۹۹۰م دکترای مطالعات دین را از دانشگاه تمپل در فیلادلفیا دریافت کرد.<ref>[https://jrm.usb.ac.ir/article_8576_c2fe6bc96d6fbe068bc698d26c23b5e3.pdf نیری و دیگران، «تحلیل انتقادی تأثیر آرای فضل الرحمن و محی الدین عربی بر اندیشه هرمونتیکی سعدیه شیخ در آیات مربوط به زنان»، 1403ش، ص163.]</ref> | ||
او پس از پایان تحصیل به آفریقای جنوبی بازگشت و هماکنون استاد دانشگاه کیپتاون است. مواجههٔ مستقیم با تبعیض نژادی و ساختاری، او را به بازخوانی انتقادی متون اسلامی، بهویژه | او پس از پایان تحصیل به آفریقای جنوبی بازگشت و هماکنون استاد دانشگاه کیپتاون است. مواجههٔ مستقیم با تبعیض نژادی و ساختاری، او را به بازخوانی انتقادی متون اسلامی، بهویژه [[قرآن]]، با تأکید بر مفاهیم برابری، عدالت و رهایی سوق داده است.<ref>[https://jrm.usb.ac.ir/article_8576_c2fe6bc96d6fbe068bc698d26c23b5e3.pdf نیری و دیگران، «تحلیل انتقادی تأثیر آرای فضل الرحمن و محی الدین عربی بر اندیشه هرمونتیکی سعدیه شیخ در آیات مربوط به زنان»، 1403ش، ص163.]</ref> | ||
== زمینههای فکری == | == زمینههای فکری == | ||
به نظر محققان اندیشههای سعدیه شیخ متأثر از دو بستر اصلی شکل گرفته است: ابتدا روششناسی فضلالرحمن که بر فهم بافت تاریخی قرآن و نقد تفاسیر مردسالارانه تأکید داشت و سپس آشنایی با عرفان ابنعربی که مسیر فکری او را متحول کرد. شیخ با ترکیب این دو رویکرد، هرمنوتیک فمینیستی خود را توسعه داد که از | به نظر محققان اندیشههای سعدیه شیخ متأثر از دو بستر اصلی شکل گرفته است: ابتدا روششناسی فضلالرحمن که بر فهم بافت تاریخی قرآن و نقد تفاسیر مردسالارانه تأکید داشت و سپس آشنایی با عرفان ابنعربی که مسیر فکری او را متحول کرد. شیخ با ترکیب این دو رویکرد، هرمنوتیک فمینیستی خود را توسعه داد که از یکسو به نقد ساختارهای پدرسالارانه در سنت تفسیری میپردازد و از سوی دیگر با استفاده از مفاهیم عرفانی مانند [[انسان کامل]]، خوانشهای برابریطلبانه از متون دینی ارائه میدهد.<ref>[https://jrm.usb.ac.ir/article_8576_c2fe6bc96d6fbe068bc698d26c23b5e3.pdf نیری و دیگران، «تحلیل انتقادی تأثیر آرای فضل الرحمن و محی الدین عربی بر اندیشه هرمونتیکی سعدیه شیخ در آیات مربوط به زنان»، 1403ش، ص163.]</ref> | ||
== دیدگاههای سعدیه شیخ == | == دیدگاههای سعدیه شیخ == | ||
=== دیدگاه دربارهٔ عرفان ابنعربی و عدالت جنسیتی === | === دیدگاه دربارهٔ عرفان ابنعربی و عدالت جنسیتی === | ||
سعدیه شیخ در پی معرفی عرفان اسلامی بهعنوان منبعی از شناختهای جایگزین دربارهٔ جنسیت است که به عدالت جنسیتی در قرآن نزدیکتر بوده و با ارائه برداشتهای متفاوت انسانشناختی، راه را برای بازنگری در احکام حقوق اسلامی میگشاید. نقطه تمرکز او در این رهیافت، اندیشههای محییالدین ابنعربی است. به باور شیخ، مهمترین راه برای درک قوانین الهی، جستوجو در فهم رابطهٔ خدا با انسان بوده که خود مستلزم شناخت خداوند، ماهیت انسان و هدف آفرینش او است. در دیدگاه او، برخی از اصول عرفانی، امکان بازاندیشی در پیشفرضهای موجود دربارهٔ زن و مرد و ماهیت آنها را میدهند و از این رو، رهیافتی مؤمنانه به مسائل جنسیتی را در چارچوب شناخت اسلامی ممکن میسازند.<ref>[http://ensani.ir/file/download/article/1635938712-10475-1-2.pdf دانشفرد و محصص، «بررسی خوانش سعدیه شیخ از اندیشههای ابنعربی دربارۀ زنان»، 1400ش، -ص35-33.]</ref> | سعدیه شیخ در پی معرفی [[عرفان اسلامی]] بهعنوان منبعی از شناختهای جایگزین دربارهٔ جنسیت است که به [[عدالت جنسیتی]] در قرآن نزدیکتر بوده و با ارائه برداشتهای متفاوت انسانشناختی، راه را برای بازنگری در احکام حقوق اسلامی میگشاید. نقطه تمرکز او در این رهیافت، اندیشههای [[محییالدین ابنعربی]] است. به باور شیخ، مهمترین راه برای درک قوانین الهی، جستوجو در فهم رابطهٔ خدا با انسان بوده که خود مستلزم شناخت خداوند، ماهیت انسان و هدف آفرینش او است. در دیدگاه او، برخی از اصول عرفانی، امکان بازاندیشی در پیشفرضهای موجود دربارهٔ [[زن]] و [[مرد]] و ماهیت آنها را میدهند و از این رو، رهیافتی مؤمنانه به مسائل جنسیتی را در چارچوب شناخت اسلامی ممکن میسازند.<ref>[http://ensani.ir/file/download/article/1635938712-10475-1-2.pdf دانشفرد و محصص، «بررسی خوانش سعدیه شیخ از اندیشههای ابنعربی دربارۀ زنان»، 1400ش، -ص35-33.]</ref> | ||
به نظر سعدیه از آنجا که احکام اسلامی همواره مبتنی بر برداشتهای خاصی از ماهیت انسان و جنسیتمندبودن آن است، روایتهای صوفیه و انسانشناسی عرفانی میتواند مبنای ژرفی برای این بازنگری فراهم آورد. شیخ از طریق بررسی روانشناسی صوفیه و روایتهای عارفان، تعریف جنسیت در تفکر مسلمانان را مورد تحلیل قرار میدهد. او استدلال میکند که هستیشناسی ابنعربی چارچوبی ارائه میدهد که به روشنی با مقولهٔ جنسیت پیوند میخورد و مفهوم تازهای برای برابری در حوزهٔ اجتماعی پدیدمیآورد. این رویکرد عرفانی، منابع نظری و روششناختی در اختیار مسلمانانی قرار میدهد که میخواهند پارادایم جنسیتی غالب در اسلام را بازاندیشی کنند.<ref>[http://ensani.ir/file/download/article/1635938712-10475-1-2.pdf دانشفرد و محصص، «بررسی خوانش سعدیه شیخ از اندیشههای ابنعربی دربارۀ زنان»، 1400ش، ص33.]</ref> | به نظر سعدیه از آنجا که احکام اسلامی همواره مبتنی بر برداشتهای خاصی از ماهیت انسان و جنسیتمندبودن آن است، روایتهای صوفیه و انسانشناسی عرفانی میتواند مبنای ژرفی برای این بازنگری فراهم آورد. شیخ از طریق بررسی روانشناسی صوفیه و روایتهای عارفان، تعریف جنسیت در تفکر مسلمانان را مورد تحلیل قرار میدهد. او استدلال میکند که هستیشناسی ابنعربی چارچوبی ارائه میدهد که به روشنی با مقولهٔ جنسیت پیوند میخورد و مفهوم تازهای برای برابری در حوزهٔ اجتماعی پدیدمیآورد. این رویکرد عرفانی، منابع نظری و روششناختی در اختیار مسلمانانی قرار میدهد که میخواهند پارادایم جنسیتی غالب در اسلام را بازاندیشی کنند.<ref>[http://ensani.ir/file/download/article/1635938712-10475-1-2.pdf دانشفرد و محصص، «بررسی خوانش سعدیه شیخ از اندیشههای ابنعربی دربارۀ زنان»، 1400ش، ص33.]</ref> | ||
=== دیدگاه دربارهٔ هرمنوتیک فمینیستی === | === دیدگاه دربارهٔ هرمنوتیک فمینیستی === | ||
سعدیه شیخ رسالت فمینیسم اسلامی را در انجام دو نقد همزمان میداند: نقد پدرسالاری و تفاسیر تبعیضآمیز درون جهان اسلام و نقد گفتمانهای فمینیستی نواستعماری که اسلام را یکپارچه مردسالار تصویر میکنند. او برای دستیابی به این هدف، روشی تحلیلی با عنوان هرمنوتیک فمینیستی را بهکار میگیرد که متشکل از دو مؤلفه کلیدی است: نخست هرمنوتیک شکاکانه، برای نقد و واکاوی پیشفرضهای مردسالارانه در متون و تفاسیر تاریخی و دوم هرمنوتیک بازسازی، برای ارائهٔ خوانشهای جایگزین و برابریطلبانه از همان متون.<ref>[https://jsm.journals.iau.ir/article_678706_59e259f438c62e51c5a832563708f868.pdf هدایتزاده و پیروز فر، «رهیافتی به فمنیسم اسلامی: خوانش دیدگاه سعدیه شیخ و پردازش فمنیستی او از آراء ابنعربی»، 1399ش، ص20-26.]</ref> | سعدیه شیخ رسالت [[فمینیسم اسلامی]] را در انجام دو نقد همزمان میداند: نقد [[پدرسالاری]] و تفاسیر تبعیضآمیز درون [[جهان اسلام]] و نقد گفتمانهای فمینیستی نواستعماری که [[اسلام]] را یکپارچه مردسالار تصویر میکنند. او برای دستیابی به این هدف، روشی تحلیلی با عنوان هرمنوتیک فمینیستی را بهکار میگیرد که متشکل از دو مؤلفه کلیدی است: نخست هرمنوتیک شکاکانه، برای نقد و واکاوی پیشفرضهای مردسالارانه در متون و تفاسیر تاریخی و دوم هرمنوتیک بازسازی، برای ارائهٔ خوانشهای جایگزین و برابریطلبانه از همان متون.<ref>[https://jsm.journals.iau.ir/article_678706_59e259f438c62e51c5a832563708f868.pdf هدایتزاده و پیروز فر، «رهیافتی به فمنیسم اسلامی: خوانش دیدگاه سعدیه شیخ و پردازش فمنیستی او از آراء ابنعربی»، 1399ش، ص20-26.]</ref> | ||
تحول فکری شیخ پس از آشنایی عمیق با عرفان ابنعربی صورت گرفت. او با استفاده از مفاهیم بنیادین اندیشهٔ ابنعربی، مانند مفهوم انسان کامل که ذاتاً فاقد جنسیت است و امکان تجلی برابر صفات جلال و جمال الهی برای هر دو جنس، به بازسازی مبانی انسانشناختی اسلام میپردازد. هدف او از این بازسازی، ایجاد پایههای نظری لازم برای بازنگری در فقه و کمک به شکلگیری | تحول فکری شیخ پس از آشنایی عمیق با عرفان ابنعربی صورت گرفت. او با استفاده از مفاهیم بنیادین اندیشهٔ ابنعربی، مانند مفهوم انسان کامل که ذاتاً فاقد جنسیت است و امکان تجلی برابر صفات جلال و جمال الهی برای هر دو جنس، به بازسازی مبانی انسانشناختی اسلام میپردازد. هدف او از این بازسازی، ایجاد پایههای نظری لازم برای بازنگری در [[فقه اسلامی]] و کمک به شکلگیری [[فقه فمینیستی]] است. او مفاهیمی در ظاهر سلسلهمراتبی مانند درجهٔ مردان بر زنان را با تشبیه رابطهٔ زن و مرد به رابطهٔ عالم صغیر و کبیر، از حالت برتری ذاتی به رابطهای مبتنی بر نقشهای عملکردی تفسیر میکند.<ref>[https://jsm.journals.iau.ir/article_678706_59e259f438c62e51c5a832563708f868.pdf هدایتزاده و پیروز فر، «رهیافتی به فمنیسم اسلامی: خوانش دیدگاه سعدیه شیخ و پردازش فمنیستی او از آراء ابنعربی»، 1399ش، ص20-26.]</ref> | ||
=== دیدگاه دربارهٔ خشونت === | === دیدگاه دربارهٔ خشونت === | ||
سعدیه شیخ تفاسیر سنتی از آیهٔ ۳۴ سوره نساء را ناقض اصل توحید میداند. از نگاه او، این تفاسیر با قراردادن اقتدار مردان در راستای اقتدار خداوند، یک سلسله مراتب معنوی مشروط ایجاد میکنند که در آن خدا در رأس، مردان بهعنوان واسطه در وسط و زنان در پایین قرار میگیرند. به باور وی، این خوانش، حاکمیت مطلق و یگانگی خدا را زیر سؤال برده و ماهیتی مشرکانه به خود میگیرد؛ بنابراین شیخ با تکیه بر بافت تاریخی نزول آیه، معتقد است آیه نه برای تأیید زدن زن توسط مرد، بلکه برای محدودکردن خشونت شدید رایج در آن زمان نازل شده است. او در نهایت برداشت خود از آیه را به دو شکل مطرح میکند: یا اعمال مجازات یاد شده تنها در شرایط استثنایی بسیار محدود مجاز است، یا منظور از «ضرب»، ضربهای نمادین است.<ref>[https://jrm.usb.ac.ir/article_8576_c2fe6bc96d6fbe068bc698d26c23b5e3.pdf نیری و دیگران، «تحلیل انتقادی تأثیر آرای فضل الرحمن و محی الدین عربی بر اندیشه هرمونتیکی سعدیه شیخ در آیات مربوط به زنان»، 1403ش، ص165-169.]</ref> | سعدیه شیخ تفاسیر سنتی از [[آیه ۳۴ سوره نساء|آیهٔ ۳۴ سوره نساء]] را ناقض اصل [[توحید]] میداند. از نگاه او، این تفاسیر با قراردادن اقتدار مردان در راستای اقتدار خداوند، یک سلسله مراتب معنوی مشروط ایجاد میکنند که در آن خدا در رأس، مردان بهعنوان واسطه در وسط و زنان در پایین قرار میگیرند. به باور وی، این خوانش، حاکمیت مطلق و یگانگی خدا را زیر سؤال برده و ماهیتی مشرکانه به خود میگیرد؛ بنابراین شیخ با تکیه بر بافت تاریخی نزول آیه، معتقد است آیه نه برای تأیید زدن زن توسط مرد، بلکه برای محدودکردن خشونت شدید رایج در آن زمان نازل شده است. او در نهایت برداشت خود از آیه را به دو شکل مطرح میکند: یا اعمال مجازات یاد شده تنها در شرایط استثنایی بسیار محدود مجاز است، یا منظور از «ضرب»، ضربهای نمادین است.<ref>[https://jrm.usb.ac.ir/article_8576_c2fe6bc96d6fbe068bc698d26c23b5e3.pdf نیری و دیگران، «تحلیل انتقادی تأثیر آرای فضل الرحمن و محی الدین عربی بر اندیشه هرمونتیکی سعدیه شیخ در آیات مربوط به زنان»، 1403ش، ص165-169.]</ref> | ||
=== دیدگاه دربارهٔ مفهوم قوامیت === | === دیدگاه دربارهٔ مفهوم قوامیت === | ||
| خط ۳۶: | خط ۳۶: | ||
=== انتقاد به دیدگاه دربارهٔ قوامیت === | === انتقاد به دیدگاه دربارهٔ قوامیت === | ||
از نظر محققان قوامیت بخشی از یک شبکه به همپیوسته احکام است که در چارچوب معاشرت به معروف قرار میگیرد و هدف آن تحکیم نهاد خانواده است. از نظر آنها قوامیت مردان در اسلام، نه یک حق مطلق بلکه مسئولیتی مدیریتی و مبتنی بر دو عامل تواناییهای طبیعی متفاوت و تکلیف نفقه است. این جایگاه، بهمعنای مالکیت مرد بر زن یا دسترسی بیقید به جسم او نیست، بلکه سازوکاری حقوقی برای ایجاد نظم و تعادل در خانواده و تأمین امنیت و آسایش زن است. از طرف دیگر قوامیت قابل تحدید است و زوجین میتوانند با شرط ضمن | از نظر محققان قوامیت بخشی از یک شبکه به همپیوسته احکام است که در چارچوب معاشرت به معروف قرار میگیرد و هدف آن تحکیم نهاد خانواده است. از نظر آنها [[قوامیت مردان]] در اسلام، نه یک حق مطلق بلکه مسئولیتی مدیریتی و مبتنی بر دو عامل تواناییهای طبیعی متفاوت و تکلیف [[نفقه]] است. این جایگاه، بهمعنای مالکیت مرد بر زن یا دسترسی بیقید به جسم او نیست، بلکه سازوکاری حقوقی برای ایجاد نظم و تعادل در خانواده و تأمین امنیت و آسایش زن است. از طرف دیگر قوامیت قابل تحدید است و زوجین میتوانند با [[شرط ضمن عقد]]، دامنهٔ آن را محدود کنند. نفقه نیز بهعنوان تکلیف مرد، حمایتی مالی برای استحکام خانواده و کرامت زن است، نه معاملهای برای بهرهکشی.<ref>[https://jrm.usb.ac.ir/article_8576_c2fe6bc96d6fbe068bc698d26c23b5e3.pdf نیری و دیگران، «تحلیل انتقادی تأثیر آرای فضل الرحمن و محی الدین عربی بر اندیشه هرمونتیکی سعدیه شیخ در آیات مربوط به زنان»، 1403ش، ص165-169.]</ref> | ||
== آثار == | == آثار == | ||
