زیبا میرحسینی: تفاوت میان نسخه‌ها

<big>'''زیبا میرحسینی؛'''</big> پژوهشگر، فیلم‌ساز و استاد مردم‌شناسی.

زیبا میرحسینی، پژوهشگر و [[فمینیسم اسلامی|فمینیست مسلمان]]، با مطالعۀ قوانین اسلامی درباره [[خانواده]]، به نقد خوانش‌های سنتی و [[مردسالاری|مردسالارانه]] از متون دینی پرداخت و از بنیان‌گذاران جنبش‌هایی برای برابری در [[خانواده مسلمان]] است. او بر بازتفسیر متون برای تحقق [[عدالت جنسیتی]] تأکید دارد، اما از سوی منتقدان به‌دلیل تقابل با مبانی اسلامی و تفسیر گزینشی به چالش کشیده شده‌ است.

 

در پی [[انقلاب فرهنگی]] و بازگشایی دانشگاه‌ها پس از یک دورۀ تعطیلی، وی به‌دلیل عدم پایبندی به [[حجاب]]، نتوانست در دانشگاه تدریس کند. هم‌زمان، زندگی مشترک او نیز با بحران مواجه شد. مواجهه با محدودیت‌های قانونی در زمینه [[طلاق]] و خروج از کشور، او را به مطالعه متون و قوانین اسلامی خانواده واداشت. وی پس از پیگیری پروندۀ خود در دادگاه‌های مدنی خاص، در ۱۳۶۲ش از همسر خود جدا شد و برای ادامۀ فعالیت‌های آکادمیک به دانشگاه کمبریج بازگشت.<ref>میرحسینی، اسلام و جنسیت، زیبا میرحسینی، مقدمۀ کتاب، 1999م. </ref>

میرحسینی لیسانس خود را در 1353ش از [[دانشگاه تهران]] و دکترایش در مردم‌شناسی اجتماعی را در ۱۳۵۹ش از دانشگاه کمبریج گرفت. او استاد محقق در دانشگاه لندن است. زیبا میرحسینی مطالعه‌ای مقایسه‌ای در قانون خانواده میان مراکش و ایران انجام داده است.<ref>[https://asre-nou.net/php/view.php?objnr=22135 «تحلیلی مقایسه‌ای بین روند اصلاحات در قانون خانواده ایران و مراکش»، وب‌سایت عصر نو.]</ref> از دست‌آوردهای مطالعات وی بر روی قوانین خانواده در [[ایران]]، فیلم‌های طلاق به سبک ایرانی و فراری است. میرحسینی از بنیان‌گذاران جنبش جهانی مساوات؛ برای عدالت و برابری در خانواده مسلمان است و به واسطه فعالیت‌های خود در این جنبش، یافته‌های تحقیقاتی فمینیست‌های مسلمان را به برنامه‌های عملی پیوند می‌زند.<ref>[https://zananemrooz.com/article/%D8%B3%D9%86%D8%AA-%D8%AD%D9%82%D9%88%D9%82%DB%8C-%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%D9%88-%DA%86%D8%A7%D9%84%D8%B4-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D8%B1%DB%8C-%D8%AC%D9%86%D8%B3%DB%8C%D8%AA/ میرحسینی،  «سنت حقوقی مسلمانان و چالش برابری جنسیتی»، وب‌سایت زنان امروز]</ref>

میرحسینی با استناد به اصل عدل ذاتی در اسلام، این پرسش را مطرح می‌کند که چرا قوانین فقهی تنظیم‌کنندۀ [[روابط زن و مرد]] اغلب ناعادلانه هستند. به باور او، تحقق [[عدالت اسلامی]] در جهان مدرن مستلزم مدرن‌سازی خوانش حقوقی از متون دینی و گشودن فضایی دموکراتیک برای بازتفسیر است.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=7rSix9lsIK0 «زیبا میرحسینی: فمینیسم اسلامی چیست؟»، وب‌سایت یوتویوب.]</ref> وی ظهور فمینیسم اسلامی را پاسخی درونی به [[اسلام‌گرایی سیاسی]] می‌داند که با استفاده از زبان و منابع خود [[اسلام]]، به نقد قوانین تبعیض‌آمیز می‌پردازد. این جنبش به‌استناد بازخوانی زمینه‌مند متون و افشای تاریخ ناگفته، معتقد است نابرابری‌های کنونی برساخته‌هایی انسانی و متأثر از فرهنگ‌های مردسالارانه تاریخی هستند، نه تجلی [[عدل الهی]]. هدف نهایی آن، توانمندسازی زنان مسلمان برای طلب برابری، بدون روی‌گرداندن از ایمانشان است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/creator/29640/%D8%B2%DB%8C%D8%A8%D8%A7_%D9%85%DB%8C%D8%B1_%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86%DB%8C میرحسینی، آواهای تازه فمینیستی در جهان اسلام، 1385ش، ص417-420.]</ref>

میرحسینی با واکاوی [[آیه ۳۴ سورۀ نساء]]، تفسیر سنتی از مفهوم [[نشوز]] و مجازات مرتبط با آن را به چالش می‌کشد. از نظر او، مفسران سنتی به‌طور عمده خوف از نشوز (ترس مرد از ناسازگاری زن) را معادل وقوع نشوز گرفته‌اند تا اقدامات تنبیهی علیه زن را توجیه کنند. او با خوانشی سیاق‌محور استدلال می‌کند که هدف آیه، مدیریت تعارض و تعدیل ترس مرد از ناسازگاری است، نه مجازات زن به صرف احتمال نافرمانی. این بازخوانی، بار منفی و یک‌جانبه‌ای را که در طول تاریخ بر دوش مفهوم نشوز گذاشته شده، برمی‌دارد.<ref>[https://zananemrooz.com/article/%D8%B3%D9%86%D8%AA-%D8%AD%D9%82%D9%88%D9%82%DB%8C-%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%D9%88-%DA%86%D8%A7%D9%84%D8%B4-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D8%B1%DB%8C-%D8%AC%D9%86%D8%B3%DB%8C%D8%AA/ میرحسینی، «سنت حقوقی مسلمانان و چالش برابری جنسیتی»، وب‌سایت زنان امروز.]</ref>

میرحسینی اصل قوامیت مردان را سنگ بنای توجیه نابرابری‌های گسترده‌تر حقوقی در سنت فقهی می‌داند. به نظر وی، تفسیر رایج از قوامیت به‌عنوان تفویض اقتدار و سلطۀ ذاتی مرد بر زن، مبنای منطقی برای احکامی چون [[تعدد زوجات]]، [[حق طلاق]] یک‌طرفه برای مرد و [[ارث|سهم الارث]] کمتر زنان شده است. او این برداشت را نیز برساخته‌ای تاریخی و متأثر از پیش‌فرض‌های مردسالارانه دنیای قدیم می‌داند که به متن دینی تحمیل شده است. میرحسینی با اشاره به تفاوت‌های تکوینی زن و مرد، بر این باور است که این تفاوت‌ها لزوماً به‌معنای برتری ذاتی یک [[جنس]] نیست و نباید منجر به نادیده‌گرفتن عدالت و شرافت انسانی زن شود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/creator/29640/%D8%B2%DB%8C%D8%A8%D8%A7_%D9%85%DB%8C%D8%B1_%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86%DB%8C میرحسینی، آواهای تازه فمینیستی در جهان اسلام، 1385ش، ص417-420.]</ref>

نخست آن‌که در تعریف مفهوم عدالت، دیدگاه وی عدل را به‌معنای برابری مطلق تفسیر کرده و هرگونه تفاوت حقوقی را نافی عدالت دانسته است. در حالی‌که از منظر منتقدان، عدالت به‌معنای قراردادن هر چیز در جایگاه متناسب خود است و رویکرد صحیح، تناسب‌محوری است که بسته به موضوع، گاه اقتضای تساوی و گاه اقتضای تفاوت دارد. تفاوت‌های حقوقی شرعی، اگر مبتنی بر مصالح و حکمت باشد، عین عدالت تلقی می‌شود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/creator/29640/%D8%B2%DB%8C%D8%A8%D8%A7_%D9%85%DB%8C%D8%B1_%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86%DB%8C میرحسینی، آواهای تازه فمینیستی در جهان اسلام، 1385ش، ص421-422]</ref>

از طرف دیگر ادعای عدم تعارض بین اسلام و فمینیسم و امکان تشکیل فمینیسم اسلامی مورد مناقشه جدی قرار گرفته است. این نقد بر تقابل مبانی فلسفی فمینیسم، مانند [[اومانیسم]]، [[سکولاریسم]]، [[نسبیت‌گرایی]] و [[فردگرایی]] افراطی، با مبانی اسلامی تأکید دارد. از این‌رو، ترکیب این دو گفتمان، از سوی بسیاری از اندیشمندان مسلمان و نیز فمینیست‌های سکولار، ناممکن تلقی شده است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/creator/29640/%D8%B2%DB%8C%D8%A8%D8%A7_%D9%85%DB%8C%D8%B1_%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86%DB%8C میرحسینی، آواهای تازه فمینیستی در جهان اسلام، 1385ش، ص421-422]</ref>

همچنین فمینیسم اسلامی، حداقل چهار پیامد منفی به همراه دارد: عملکرد گزینشی نسبت به گزاره‌های دینی، انکار یا تأویل افراطی نصوص شرعی، اتهام‌زدن به سنت تفسیری فقها و مفسران و ایجاد دوگانگی در [[هویت زن مسلمان]]. این پیامدها موجب می‌شود که این پروژه در نهایت به تحمیل خوانشی ایدئولوژیک و خارج از چارچوب مسلم اجتهاد دینی تبدیل شود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/creator/29640/%D8%B2%DB%8C%D8%A8%D8%A7_%D9%85%DB%8C%D8%B1_%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86%DB%8C میرحسینی، آواهای تازه فمینیستی در جهان اسلام، 1385ش، ص421-422]</ref>

از دیگر سو، به نظر نویسندگان اشتراک سه دین بزرگ آسمانی بر وجود تمایزات بین زن و مرد، نشان‌دهندۀ امری فراتاریخی و مبتنی بر حکمت الهی در آفرینش است. این اتفاق نظر گسترده، که با وجود اختلافات فراوان در دیگر عقاید و فرهنگ‌ها پابرجا است، نمی‌تواند تنها برساخته شرایط تاریخی خاصی تلقی شود، بلکه بیانگر واقعیتی تکوینی است که شرایع الهی احکام خود را با توجه به آن و در چارچوب مصالح و حکمت تشریع کرده‌اند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/creator/29640/%D8%B2%DB%8C%D8%A8%D8%A7_%D9%85%DB%8C%D8%B1_%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86%DB%8C میرحسینی، آواهای تازه فمینیستی در جهان اسلام، 1385ش، ص421-422]</ref>

 

زیبا میرحسینی در قالب آثار پژوهشی متعددی به بازخوانی انتقادی [[فقه اسلامی]] و نسبت آن با مسائل جنسیتی، خانواده و [[دموکراسی]] پرداخته است. وی سعی در ارائه‌ی تفسیری معطوف به عدالت و برابری جنسیتی از درون سنت اسلامی داشته است. از مهم‌ترین کتاب‌های او می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

 

* ازدواج در محکمه: مطالعه‌ای بر قانون خانوادۀ اسلامی در ایران و مراکش(۲۰۰۱م)؛

* جنسیت و برابری در قانون خانوادۀ مسلمان: عدالت و اخلاق در سنت حقوقی اسلامی(۲۰۰۶م)؛

* آیا مردان قیم زنان‌اند؟ بازاندیشی اقتدار در سنت حقوقی مسلمانان (۲۰۱۵م).<ref>[https://zananemrooz.com/article/%D8%B3%D9%86%D8%AA-%D8%AD%D9%82%D9%88%D9%82%DB%8C-%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%D9%88-%DA%86%D8%A7%D9%84%D8%B4-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D8%B1%DB%8C-%D8%AC%D9%86%D8%B3%DB%8C%D8%AA/ میرحسینی، «سنت حقوقی مسلمانان و چالش برابری جنسیتی»، وب‌سایت زنان امروز.]</ref>

===فیلم===

*طلاق به سبک ایرانی: (با همکاری کیم لانجینو، فیلم‌ساز مستقل بریتانیایی) این فیلم و کتاب Marriage on trial بر اساس مطالعۀ تطبیقی دعاوی خانوادگی دادگاه‌های ایران و مراکش ساخته شده‌ است. <ref>[https://www.isna.ir/news/7902-02033/%D9%85%D8%B3%D8%AA%D9%86%D8%AF-%D8%B7%D9%84%D8%A7%D9%82-%D8%A8%D9%87-%D8%B3%D8%A8%D9%83-%D8%A7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D8%A8%D9%87%D8%AA%D8%B1%D9%8A%D9%86-%D9%81%D9%8A%D9%84%D9%85-%D8%AC%D8%B4%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%AA%D9%84%D9%88%D9%8A%D8%B2%D9%8A%D9%88%D9%86%D9%8A-%D8%A8%D8%B1%D9%8A%D8%AA%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A7 «مستند طلاق به سبك ايراني بهترين فيلم جشنواره تلويزيوني بريتانيا»، خبرگزاری ایرنا.]

</ref>

*فراری: (با همکاری کیم لانجینو) دربارۀ فرار دختران از خانه، در 2000م ساخته شده است.<ref>[https://peykmagazine.com/3023/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%81%DB%8C%D9%84%D9%85-%D9%81%D8%B1%D8%A7%D8%B1%DB%8C/ «بررسی فیلم فراری»، وب‌سایت نشریۀ پیک.]</ref>

زیبا میرحسینی در ۲۰۱۵م جایزهٔ مارتین ای مارتین را در زمینهٔ درک عمومی از دین دریافت کرد. این جایزه به پاس تحقیقات و مطالعات مؤثر او در غنی‌سازی گفتمان آکادمیک دربارهٔ مذهب و نیز ترویج فهم دین در عرصه عمومی به وی اهدا شد.<ref>[https://zananemrooz.com/article/%D8%B3%D9%86%D8%AA-%D8%AD%D9%82%D9%88%D9%82%DB%8C-%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%D9%88-%DA%86%D8%A7%D9%84%D8%B4-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D8%B1%DB%8C-%D8%AC%D9%86%D8%B3%DB%8C%D8%AA/ میرحسینی، «سنت حقوقی مسلمانان و چالش برابری جنسیتی»، وب‌سایت زنان امروز.]</ref>

==پانویس==

==منابع==

*«بررسی فیلم فراری»، وب‌سایت نشریۀ پیک، تاریخ درج مطلب: 14 اسفند 1400ش.

*«تحلیلی مقایسه‌ای بین روند اصلاحات در قانون خانواده ایران و مراکش»، وب‌سایت عصر نو، تاریخ درج مطلب: 26 تیر 1391ش.

*«زیبا میرحسینی: فمینیسم اسلامی چیست؟»، وب‌سایت یوتویوب، تاریخ بازدید: 13 بهمن ا1404ش.

*«مستند طلاق به سبك ايرانی بهترين فيلم جشنواره تلويزيونی بريتانيا»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: 27 اردیبهشت 1379ش.

*میرحسینی، زیبا، آواهای تازه فمینیستی در جهان اسلام، مجلۀ بازتاب اندیشه، شمارۀ 132، 1385ش.

*میرحسینی، زیبا، اسلام و جنسیت، ترجمۀ نعمت‌الله فاضلی و اکرم حلاجی، 1999م.

*میرحسینی، زیبا، سنت حقوقی مسلمانان و چالش برابری جنسیتی، وب‌سایت زنان امروز، تاریخ درج مطلب: ۲۶ بهمن ۱۳۹۷ش.