کمیکال

کمیکال؛ ماده‌ای مخدر معروف به ماری‌جوانای صنعتی.

کمیکال مادۀ روان‌گردان و ماری‌جوانای صنعتی است که تا ۸۰۰ برابر قوی‌تر از حشیش بر سیستم عصبی اثر می‌گذارد. این ماده به‌دلیل قیمت ارزان، نفوذ گسترده‌ای در میان نوجوانان یافته و حتی با یک‌بار مصرف، وابستگی شدید جسمی و روانی ایجاد می‌کند. ریشۀ گرایش به این ماده در ناکامی‌های اجتماعی و ضعف باورهای معنوی دانسته شده است. مصرف آن با علائمی نظیر توهم، هذیان و آسیب‌های مغزی همراه بوده که در بلندمدت منجر به زوال اراده و فروپاشی اخلاقی فرد می‌شود. فرآیند درمان این اعتیاد شامل دوره‌های تخصصی سم‌زدایی، روان‌درمانی و حمایت خانواده است که با تقویت عزت‌نفس و التزام به سبک زندگی اسلامی و مناسک دینی، سدی محکم در برابر لغزش مجدد ایجاد می‌کند.

مفهوم‌شناسی

کمیکال (Chemical) ماده‌ای مخدر است که با روش‌های شیمیایی و در آزمایشگاه‌های غیرقانونی از طریق ترکیب ماده‌ای به نام مراسوئیت با گیاه مریم‌گلی و پخت آن تولید می‌شود. این ماده یک روانگردان محسوب شده و ماری‌جوانای صنعتی است. در میان مصرف‌کنندگان، این ماده با نام‌های متعددی از جمله نعناع جادویی، مریم‌گلی، گیاه چوپان، برگ نبوت، سالی‌دی، ماریا پاستورا و سالویا نیز شناخته می‌شود. همچنین با نام‌های کمیک و بونزای به فروش می‌رسد و ظاهر آن به‌شکل مادۀ گیاهی خردشده سبزرنگ و گاهی معطر است. در تفاوت با گل یا حشیش طبیعی که ترکیبات آنها ثابت و قابل شناسایی است، کمیکال معمولاً از ترکیب چندین نوع مادۀ شیمیایی متفاوت تشکیل می‌شود و تا ۸۰۰ برابر از مواد سنتی مانند حشیش قوی‌تر و اثرگذاری مخرب‌تری دارد و به‌عنوان یکی از پرخطرترین مواد مخدر مصنوعی شناخته می‌شود.

تاریخچه

کمیکال بیشتر در جنوب مکزیک و بخش‌هایی از آمریکای جنوبی و مرکزی یافت می‌شود و ریشۀ آن را به سرخ‌پوستان مازاتک می‌رسانند. جان ویلیام هافمن استاد شیمی دانشگاه کلمسون آمریکا در ۱۹۸۴م به‌دنبال تحقیقاتی برای درمان بیماری ناتوان‌کنندۀ مغز و سیستم عصبی مرکزی، موفق شد بیش از ۴۵۰ نوع ترکیبات کانابینوئید مصنوعی کشف کند و به‌عنوان کاشف کابینوئید مصنوعی اسم خود را بر آن بگذارد. پس از کشف این کانابینوئیدهای مصنوعی،‌ استفاده از آنها برای کاربرد تفریحی تغییر کاربری داد و به‌عنوان مواد مخدر جایگزین ماری‌جوانای گیاهی در ۲۰۰۰م به‌ بازار عرضه شد. در ۲۰۰۴م این کانابینوئید به‌شکل ادویه ابتدا در لندن وارد بازار شد و تا ۲۰۰۸م انواع مختلف آن در سراسر آمریکا به‌صورت قانونی در فروشگاه‌های خرده‌فروشی به‌عنوان داروی غیرقابل استفاده برای انسان، رایج شدند. از ۲۰۰۸م تا ۲۰۱۴م، ۱۴۲ ترکیب از این کانابیوئید صنعتی به مرکز نظارت مخدر اروپا گزارش شد و مرکز کنترل و پیشگیری از بیماری دریافت که نرخ مرگ‌ومیر ناشی از مصرف کمیکال در بازه زمانی ۲۰۱۴م تا ۲۰۱۵م سه برابر افزایش یافته است. این پیامدها موجب شد که سازمان غذا و داروی آمریکا دربارۀ خطرات مصرف کمیکال بر سلامتی افراد به‌‌دلیل وجود سم موش برودیفاکوم، هشدار دهد.

نحوه عملکرد کمیکال

کمیکال جزو گروه کانابیس‌ها محسوب می‌شود و حاوی ترکیب روان‌گردان THC (تتراهیدروکانابینول) است که اثرات و عوارض قابل توجهی بر بدن و روان می‌گذارد. میزان این عوارض بستگی به درصد تی‌اچ‌سی موجود و نحوۀ ترکیب ماده بستگی دارد؛ به‌طوری‌ که هرچه غلظت تی‌اچ‌سی بالاتر باشد، شدت و خطر عوارض نیز افزایش می‌یابد. گاهی نیز برای تشدید اثر، مواد مخدر دیگر را با آن ترکیب می‌کنند.

اعتیاد به کمیکال

بر اساس اظهارات کارشناس پیشگیری و درمان اعتیاد سازمان بهزیستی، کمیکال دارای قدرت اعتیادآوری بسیار بالایی است؛ به‌طوری که در برخی موارد، تنها یک بار مصرف می‌تواند به‌دلیل تأثیرات روانی شدید، منجر به وابستگی شود.

بازار مصرف

به‌دلیل احتمال نداشتن بازار مصرف صنعتی برای این ترکیبات، تولیدکنندگان آن را به‌صورت اسپری روی گیاهان خشک و بی‌اثر می‌پاشند. این محصول در بسته‌بندی‌هایی با درج این عبارت که «برای مصرف انسانی نیست و جهت رایحه و بخور درمانی استفاده شود»، در بازار به فروش می‌رسد. واردکنندگان غیرمجاز برای عرضۀ این مواد، آن‌ها را با نام‌هایی همچون ادویه، بونزای، یا بخور گیاهی و با استفاده از علائم و بسته‌بندی‌های متنوع به مشتریان ارائه می‌دهند. نکتۀ مشترک در میان این بسته‌بندی‌ها، درج عباراتی نظیر «برای عطردرمانی» یا «برای مصرف انسانی نیست» است. علاوه بر این، مصرف‌کنندگان این مواد را به‌شکل دخانی نیز استفاده می‌کنند؛ به این صورت که گیاهان خشک‌شده را درون سیگار یا کاغذ سیگارپیچ ریخته و دود می‌کنند. تولیدکنندگان و واردکنندگان غیرمجاز با استفادۀ مکرر از همین جملات تلاش می‌کنند سیستم‌های پلیس و ضد مواد مخدر بین‌المللی را فریب دهند و در برخی موارد، حتی از همین روش برای عبور از گمرک کشورها بهره می‌برند.

زمینه‌های اجتماعی و فرهنگی

براساس پژوهش‌های انجام شده سه عامل عدم کنترل اجتماعی، یادگیری و ناکامی مهم‌ترین زمینه‌های اجتماعی اعتیاد به مواد صنعتی از جمله کمیکال دانسته شده است. فقدان کنترل اجتماعی به‌معنای عدم نظارت اجتماعی‌ مانند ضعف کنترل غیررسمی از سوی خانواده، نهادها، مدرسه و جامعۀ محلی است که هر چه پیوند میان اعضای خانواده و مدرسه ضعیف باشد و فرد تعهد و مسئولیت‌پذیری اجتماعی کمتری داشته باشد،‌ بیشتر به اعتیاد کشیده می‌شود. یادگیری اجتماعی بیشتر از طریق ارتباط و معاشرت با بزهکاران و افراد دارای اعتیاد در میان دوستان، اعضای خانواده،‌ مدرسه و محل سکونت اتفاق می‌افتد؛ اما ناکامی اجتماعی ناشی از شکست و عدم دستیابی به منزلت‌های اجتماعی، شکست تحصیلی و عاطفی است که افراد احساس سرخوردگی کرده و برای فراموشی این احساس ناکامی به مواد مخدر پناه می‌برند.

کمرنگ شدن تعالیم دین در سبک زندگی افراد یکی از عوامل روی آوردن به انواع اعتیاد است. طبق تحقیقات انجام شده بین باورهای دینی و میزان ابتلا به اعتیاد رابطۀ معکوس وجود دارد. دین با ارائۀ جهان‌بینی توحیدی فرد را در ارتباط با خداوند متعال و تحت حمایت او می‌داند؛ در حالی‌که فقدان این باور شخص را در معرض بی‌پناهی و تنهایی قرار داده و زمینه‌ را برای کشیده‌شدن به اعتیاد و انحراف فراهم می‌سازد.

علائم مصرف

کارشناسان معتقدند تشخیص به‌موقع علائم مصرف می‌تواند از بروز بحران‌های جدی جلوگیری کند. نشانه‌های رایج مصرف کمیکال عبارت‌اند از:

• تغییر ناگهانی خلق و رفتار؛
• قرمزی شدید چشم‌ها و گشادشدن مردمک؛
• تعریق شدید و تپش قلب؛
• بی‌قراری و پرحرفی غیرعادی؛
• کاهش تمرکز و واکنش کند به محیط؛
• حالت خلسه یا جداشدن از واقعیت.

عوارض مصرف

عوارض جسمی و روحی مصرف کمیکال در جدول ذیل آمده است:

عوارض مصرف	علائم
روانی و ادراکی	سرخوشی شدید، توهم‌های شدید شنیداری و دیداری، پارانویا، افزایش خطر ابتلا به اسکیزوفرنی و اختلالات فکری نامنظم، روان‌پریشی مداوم، فلاش‌بک، اختلال ادراک پایدار، سفر در زمان و مکان، خنده‌های زیاد، انزوا و اختلالات خلقی.
شناختی و رفتاری	اختلال در حافظه و یادگیری، کاهش قدرت عکس‌العمل، رفتارهای غیرعادی و نامتناسب، صحبت‌های نابجا، عدم مسئولیت‌پذیری و کاهش روابط اجتماعی.
معنوی	سلب آزادی و اسارت نفس، انحراف از مسیر عبودیت و سقوط ارزش‌های اخلاقی و فرهنگی.
جسمی (کوتاه‌مدت)	سرگیجه، حالت تهوع، نوسان فشار خون (کاهش یا افزایش شدید)، تشنج، شل شدن بافت اعضای بدن، عدم تعادل فیزیکی، خواب‌های کوتاه بریده‌بریده، فرورفتن در کمای کوتاه‌مدت و حالتی شبیه به سکته مغزی.
جسمی (بلندمدت)	مشکلات ریوی (برونشیت، التهاب و سرطان ریه)، احتمال مرگ، کاهش حجم کلی مغز و ماده خاکستری، کوتاهی قد (در صورت شروع قبل از ۱۷ سالگی)، تغییر در DNA، ناباروری و از بین رفتن میل جنسی.

پیشگیری

پیشگیری از اعتیاد به کمیکال در گام نخست بر آگاهی‌بخشی نسبت به ریشه‌های گرایش به مواد، تقویت عزت‌نفس و بهره‌گیری از مشاوره‌های تخصصی استوار است. یافته‌های پژوهشی نشان می‌دهند که در کنار این مهارت‌های فردی، معنویت، باورها و نهادهای دینی سدی استوار در برابر آسیب‌های اجتماعی ایجاد می‌کنند. تعالیم اسلام راهنمایی‌ها و قواعد خاص اخلاقی مانند منع استفاده از الکل ارائه می‌دهد. التزام به جهان‌بینی و سبک زندگی اسلامی سبب می‌شود که فرد خود را مخلوق و بندۀ پروردگاری که همواره تحت حمایت او قرار دارد، بداند. ایمان به خدا و یاد او به فرد کمک می‌کند که در برابر فشارهای درونی و اجتماعی احساس اطمینان و آرامش داشته باشد. این سبک زندگی با هرگونه وابستگی که به سلامت ذهن، روح و جسم آسیب برساند، در تضاد است. همچنین، اعمال عبادی همچون نماز کارکردی بازدارنده و تربیتی دارند که فرد را از افتادن در دام ناهنجاری‌ها و منکرات حفظ می‌کنند.

ترک اعتیاد

فرآیند پاک‌سازی بدن از کمیکال به‌دلیل پایه تشکیل‌دهندۀ آن، شباهت زیادی به ترک ماری‌جوانا دارد. به‌طور معمول، خروج کامل اثرات این کانابینوئیدهای مصنوعی از جسم بیمار حدود ۶ هفته زمان می‌برد؛ هرچند بسته به شدت وابستگی و میزان مصرف، این بازه ممکن است تا ۱۰ هفته نیز به طول بیانجامد. شرط اصلی در موفقیت این مسیر قطع کامل و ناگهانی مصرف از همان ابتدای دوره درمان دانسته شده است. همچنین با توجه به وابستگی ذهنی شدید این ماده، بهره‌گیری از مشاوره‌های روان‌شناختی برای تقویت اراده و مدیریت وسوسه‌های فکری، نقش مهمی در ترک اعتیاد به آن ایفا می‌کند. ترک اعتیاد به کمیکال مراحل ذیل را دارد:

سم‌زدایی

در این مرحله، هدف اصلی پاک‌سازی کامل بدن از بقایای مواد و مدیریت واکنش‌های جسمی و روانی ناشی از قطع مصرف است. به‌‌دلیل احتمال بروز بحران‌های ناگهانی نظیر تشنج یا حملات اضطرابی شدید، این فرایند زیر نظر متخصص انجام می‌شود. در صورت لزوم، پزشک با تجویز داروهای آرام‌بخش و ضداضطراب، شرایطی را فراهم می‌کند تا سم‌زدایی به‌صورت ایمن، کنترل‌شده و با کمترین سطح درد و تنش سپری شود. پس از اتمام دورۀ سم‌زدایی اولیه که معمولا ۱۲ روز به طول می‌انجامد، تا پایان هفتۀ سوم، عوارضی نظیر عدم تعادل فیزیکی، ناتوانی در انجام امور روزمره و وسوسه‌ برای مصرف مجدد همچنان وجود دارند. پس از این، علائم بیشتر جنبۀ روانی و رفتاری پیدا می‌کنند؛ حالاتی مانند گوشه‌گیری و تحریک‌پذیری عصبی در این دوران شایع است. در این مرحله، بهره‌گیری از درمان‌های شناختی‌رفتاری و مشاوره‌های تخصصی می‌تواند نقش تعیین‌کننده‌ای در کاهش این اختلالات روانی ایفا کند.

دارودرمانی

پس از مرحلۀ سم‌زدایی، درمان دارویی هدفمند با هدف مدیریت عوارضی نظیر بی‌خوابی، تحریک‌پذیری، افسردگی و اضطراب آغاز می‌شود. ضرورت این مرحله در آن است که فرد بتواند بدون تحمل فشار روانی و دردهای مزمن، مسیر بهبودی را طی کند. این مرحله صرفاً باید زیر نظر پزشک متخصص انجام شود و از مصرف خودسرانه دارو اجتناب شود.

روان‌درمانی

در این روش، فرد توانایی شناسایی و بازسازی الگوهای فکری مخرب و رفتارهای ناسالم خود را پیدا می‌کند. در روان‌درمانی، فرد چگونگی مواجهه با وسوسه‌ها و موقعیت‌های پرخطر را می‌آموزد و واکنش‌های خود را مدیریت کرده و بر احساسات و تصمیم‌های حیاتی زندگی‌اش تسلط می‌یابد.

حمایت خانواده و بازتوانی پس از ترک

در این مرحله، خانواده به‌عنوان اصلی‌ترین کانون حمایتی، نقشی تعیین‌کننده دارد؛ به همین دلیل اعضای خانواده تحت آموزش‌ قرار می‌گیرند تا نحوۀ حمایت و برخورد صحیح با فرد در حال بهبود را فرا بگیرند. علاوه بر این، شرکت در جلسات مشاوره، گروه‌درمانی و برنامه‌های بازتوانی، به فرد کمک می‌کند تا به زندگی عادی بازگردد.

درمان معنوی

نقش راهبردی معنویت و سبک زندگی دینی، باورها و مناسک مذهبی نظیر نماز، توکل و صبر، با ایجاد هدفمندی و کاهش استرس، سدی محکم در برابر اعتیاد می‌سازند. التزام به این ارزش‌ها و حضور در گروه‌های دینی، شبکه‌ای حمایتی ایجاد می‌کند که با اصلاح سبک زندگی و ایجاد تعهدات اخلاقی، سلامت همه‌جانبۀ فرد را تضمین و میل به مصرف مواد را به‌شدت کاهش می‌دهد.

مصرف کمیکال در ایران

در اواخر دهۀ ۲۰۱۰م، کمیکال از کشورهای همسایه به ایران راه یافت و ابتدا در پوشش سیگار و تنباکوی گیاهی آغشته به مواد شیمیایی عرضه شد. امروزه این ماده به‌دلیل قیمت ارزان و شباهت ظاهری به گیاهان معمولی، به‌خاطر نبود آگاهی عمومی، به‌شکلی گسترده و متنوع در بسیاری از شهرهای کشور شیوع پیدا کرده است.

طبق گزارش‌ها مصرف کمیکال در ایران در میان نوجوانان ۱۲ تا ۱۴ ساله افزایش یافته است و به‌راحتی قابل تهیه است.

منابع

• قرآن کریم.
• احدی، رضا و همکاران، «عوامل اجتماعی مؤثر اعتیاد به مواد مخدر صنعتی (مطالعۀ موردی: شهر زنجان)»، مجلۀ پژوهش‌های حقوقی، شمارۀ ۴۹، بهار ۱۴۰۱ش.
• «باورهای دینی چه تأثیری در پیشگیری از اعتیاد دارد؟»، وب‌سایت ستاد مبارزه با مواد مخدر، تاریخ بازدید: 20 بهمن 1404ش.
• «به «کمیکال» لب نزنیم»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: 14 شهریور 1400ش.
• پاک‌نیا، عبدالکریم، پدیدۀ اعتیاد، قم، پاد اندیشه، ۱۳۹۳ش.
• «تاریخچۀ کمیکال چیست؟ و سازنده آن کیست؟»، وب‌سایت طلوعی دیگر، تاریخ درج مطلب: 13 اسفند 1401ش.
• «رواج مصرف ماده مخدر کمکیال در کشور؛ ماده‌ای که مغز مصرف‌کننده را دچار تغییر می‌کند»، وب‌سایت سرپوش، تاریخ درج مطلب: 20 شهریور 1402ش.
• «عوارض کمیکال از ناهماهنگی حرکتی تا احساس حالت سقوط»، پورتال جامع ستاد مبارزه با مواد مخدر، تاریخ درج مطلب: 21 مرداد 1402ش.
• فیروزی ارنان، رسول و همکاران، «رابطه بين باورهای دینی و بحران هویت با گرایش به مصرف مواد مخدر»، دوفصلنامۀ علوم تربیتی از دیدگاه اسلام، شمارۀ ۱۲، ۱۳۹۸ش.
• «قدرت تخریب‌ «کمیکال» چند برابر دیگر مواد مخدر است»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: 15 شهریور 1400ش.
• «کمیکال چیست؟ عوارض مصرف و ترک کمیکال»، وب‌سایت rebirth، تاریخ درج مطلب: 22 آذر 1400ش.
• ««کمیکال» چیست؟ | نوجوانان مشتری کمیکال در ایران»، شهرآرانیوز، تاریخ درج مطلب: 9 شهریور 1400ش.
• «کمیکال چیست؟»، وب‌سایت کلینیک ترک اعتیاد طلوعی دیگر، تاریخ درج مطلب: 1 آبان 1404ش.
• «کمیکال یا k2 چیست؟»، وب‌سایت رپیدتست، تاریخ درج مطلب: 28 اردیبهشت 1403ش.
• «مادۀ مخدر کمیکال چیست؟»، وب‌سایت به‌روان شیم، تاریخ بازدید: 18 بهمن 1404ش.
• ندیمی، محسن، «نقش مذهب و نهادهای مذهبی در پیشگیری از سوء‌مصرف مواد»، سلامت اجتماعی و اعتیاد، سال دوم، شمارۀ 6، تابستان 1394ش.
• «ورود روان‌گردان جدید «کِمیکال» به ایران/ «اوردُز» مصرف‌کنندگان»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: 21 مرداد 1402ش.
• .The History of Synthetic Drugs (Spice, K2 and Bath Salts)", Narconon website, Date of Upload: 10 November 2024"