ازدواج موقت: تفاوت میان نسخه‌ها

ازدواج موقت یا متعه در فقه شیعه و قانون مدنی ایران نهاد قانونی و شرعی است که به­صورت عقدی با مدت و مهر معین میان زن و مرد برقرار می­شود و برخلاف ازدواج دائم پس از اتمام مدت خودبه­خود و بدون نیاز به طلاق منقضی می­شود. در ازدواج موقت، زن حق نفقه و ارث ندارد؛ مگر آنکه این موارد در ضمن عقد شرط شود. ارکان اصلی آن صیغه، مدت، مَهر و شرایط صحت بلوغ، عقل و رضایت است. این ازدواج برای پاسخگویی به نیازهای اجتماعی و جلوگیری از روابط نامشروع در اضطرار است؛ اما چالش­هایی مانند بی­ثباتی عاطفی و دشواری ثبت رسمی دارد. قوانین ایران آن را به رسمیت شناخته، ولی ثبت آن همیشه الزامی نیست.

عقد موقت، یکی از عقود شرعی<ref>- [https://lib.eshia.ir/11177/2/308 خمینی، تحریرالوسیله، 1358ش، ج2، ص308]؛ [https://rc.majlis.ir/fa/law/show/97937 مواد 1075الی 1077 قانون مدنی؛ مواد 1095 الی 1098 قانون مدنی و ماده­ 1152 قانون مدنی].</ref> و قانونی در فقه امامیه و قانون مدنی ایران است که میان زن و مردی که مانعی برای نکاح ندارند،<ref>- [https://rc.majlis.ir/fa/law/show/97937 مواد قانون مدنی 1045 الی 1061] ؛ [https://lib.eshia.ir/11177/2/309 خمینی، تحریرالوسیله، 1358ش، ج2، ص309.]</ref> با تعیین مدت مشخص<ref>- [https://rc.majlis.ir/fa/law/show/97937 ماده ۱۰۷۵ قانون مدنی]؛ [https://lib.eshia.ir/11177/2/309 خمینی، تحریرالوسیله، 1358ش، ج2، ص309.]</ref> و مهریه معین<ref>- [https://rc.majlis.ir/fa/law/show/97937 ماده ۱۰۷۶ قانون مدنی]؛ [https://lib.eshia.ir/11177/2/308 خمینی، تحریرالوسیله، 1358ش، ج2، ص308.]</ref> برقرار می‌شود.<ref>- [https://lib.eshia.ir/86875/1/469 مشکینی، مصطلحات الفقه، 1434ق، ص469]؛ مؤسسه دایرة المعارف الفقه الاسلامی، فرهنگ فقه فارسی، ۱۳۸۷ش، ج۱، ص۳۹۹.</ref> در متون فقهی و روایی واژه­های «متعة»<ref>- [https://lib.eshia.ir/11177/2/258 خمینی، تحریرالوسیله، 1358ش، ج2، ص258]؛ [https://lib.eshia.ir/86875/1/469 مشکینی، مصطلحات الفقه، 1434ق، ص469].</ref>، «نکاح متعه»<ref>- مسلم ابن حجاج، صحیح مسلم، 1412ق، ج5، ص18.</ref>، «متعه زنان»<ref>- مجلسی، مرآۀ العقول فی شرح اخبار آل الرسول، 1363ش، ج1، ص273.</ref> و «نکاح منقطع»<ref>- [https://lib.eshia.ir/11176/2/310/%D9%88%DB%8C%D9%82%D8%A7%D9%84 خمینی، تحریرالوسیله (موسوعة الإمام الخمینی 22 و 23)، 1434ق، ج2، ص310].</ref> معادل ازدواج موقت به‌کار رفته­است. ازدواج موقت منطبق بر مذهب جعفری - مذهب رسمی ایران - بوده و از ویژگی­های منحصر به فرد قوانین نظام خانواده در این کشور است، امتیازی که قوانین سایر کشورها از آن بی‌بهره‌اند.<ref>- صفایی، مختصر حقوق خانواده، 1384ش، ص2.</ref>  

شیعیان مبنی بر اجماع فقهای امامیه<ref>- شهید ثانی، الروضة الفقهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، ۱۴۱۲ق، ج۲، ص۱۰۳</ref> همواره ازدواج موقت را مشروع و از احکام مسلّم اسلامی و تحریم آن را بدعت می­دانستند.<ref>- شهید ثانی، الروضة الفقهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، ۱۴۱۲ق، ج۲، ص۱۰۳.</ref>

ازدواج موقت نزد فقهای امامیه مشروع است؛<ref>- شهید ثانی، الروضة الفقهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، ۱۴۱۲ق، ج۲، ص۱۰۳؛ شهید ثانی، الروضة الفقهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، ۱۴۱۲ق، ج۲، ص۱۰۳.</ref> اما اهل سنت<ref>- جمعی از نویسندگان، الموسوعة الفقهیة الکویتیة، ۱۴۲۷ق، ج۴۱، ص۳۳۳-۳۳۴؛ محقق کرکی، جامع المقاصد، ۱۴۱۴ق، ج۱۳، ص۷.</ref>، زیدیه<ref>- احمد بن عیسی، رأب الصدع، ۱۴۲۸ق، ج۲، ص۸۷۶-۸۷۷.</ref>، اسماعیلیه<ref>- نعمان مغربی، دعائم الاسلام، ۱۳۸۵ش، ج۲، ص۲۲۹.</ref> و اباضیه<ref>- جمعی از نویسندگان، موسوعة الفقه الاباضی، ۱۴۳۸ق، ج۷، ص۳۵۳-۳۵۴.</ref> آن را جایز نمی­دانند و به تحریم<ref>- آلوسی، روح المعانی، ۱۴۱۵ق، ج۳، ص۷.</ref> یا نسخ ازدواج موقت پس از پیامبر<ref>- به جمعی از نویسندگان، الموسوعة الفقهیة الکویتیة، ۱۴۲۷ق، ج۴۱، ص۳۳۳-۳۳۴؛ محقق کرکی، جامع المقاصد، ۱۴۱۴ق، ج۱۳، ص۷؛ احمد بن عیسی، رأب الصدع، ۱۴۲۸ق، ج۲، ص۸۷۶-۸۷۷؛ نعمان مغربی، دعائم الاسلام، ۱۳۸۵ش، ج۲، ص۲۲۹؛ جمعی از نویسندگان، موسوعة الفقه الاباضی، ۱۴۳۸ق، ج۷، ص۳۵۳-۳۵۴؛ برای نمونه نگاه کنید به جصاص، احکام القرآن، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۳۵۲؛ ماوردی، الحاوی الکبیر، ۱۴۱۹ق، ج۹، ص۳۲۸؛ سرخسی، المبسوط، ۱۴۱۴ق، ج۴، ص۲۷.</ref> استناد می­کنند، برخی نیز آن را محدود به ضرورت دانسته­اند.<ref>- ابن‌عاشور، التحریر و التنویر، ۱۴۲۰ق، ج۴، ص۸۹.</ref> امامیه برای جایز بودن ازدواج موقت به آیۀ ۲۴ نساء<ref>- فاضل مقداد، کنز العرفان فی فقه القرآن، ۱۳۷۳ش، ج۲، ص۱۴۹-۱۵۳؛ سبزواری، مهذب الاحکام، دار التفسیر، 1413ق، ج۲۵، ص۷۹-۸۰؛ مکارم شیرازی، کتاب النکاح، ۱۴۲۴ق، ج۵، ص۱۰.</ref>و روایات متواتر،<ref>- سبزواری، مهذب الاحکام، دار التفسیر، 1413ق، ج۲۵، ص۷۹؛ مکارم شیرازی، کتاب النکاح، ۱۴۲۴ق، ج۵، ص۱۵؛ بحرانی، البرهان، 1415 ق، ج2، ص58؛ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۳، ص۵۳.</ref> استناد می­کنند و با تکیه بر لزوم نسخ قرآن به قرآن یا روایات متواتر، نسخ آن را نپذیرفته‌اند.<ref>- مغنیه، الکاشف، ۱۴۲۴ق، ج۲، ص۲۹۷.</ref>

*زوجین: مرد مسلمان می­تواند با زن مسلمان و اهل کتاب ازدواج کند؛ ولی زن مسلمان با غیرکتابی نمی­تواند.<ref>- [http://lib.eshia.ir/10088/30/27/السادس نجفی جواهری، جواهر الکلام، 1362ش، ج۳۰، ص۲۷-۲۸]؛ [https://lib.eshia.ir/11176/2/310 خمینی، تحریرالوسیله (موسوعة الإمام الخمینی 22 و 23)، 1434ق، ج۲،ص310.]</ref> احکام نکاح دائم (مانند منع جمع بین دو خواهر)<ref>- [https://lib.eshia.ir/11176/2/310/یتمتّع خمینی، تحریرالوسیله (موسوعة الإمام الخمینی 22 و 23)، 1434ق، ج۲، ص۳۱۰.]</ref> در آن جاری است. ازدواج با زن مومن و عفیف مستحب است.<ref>- [http://lib.eshia.ir/10088/30/157/کل نجفی جواهری، جواهر الکلام، 1362ش، ج۳۰، ص۱۵۷-۱۶۰]</ref>

*مهر: تعیین آن شرط صحت عقد بوده،<ref>- [https://rc.majlis.ir/fa/law/show/97937 ماده 1095 قانون مدنی]؛ [http://lib.eshia.ir/10088/30/162/وأما نجفی جواهری، جواهر الکلام،1362، ج۳۰، ص۱۶۲].</ref> و مهریه باید مالیت داشته و مشخص باشد.<ref>- [https://lib.eshia.ir/11176/2/310/ذکر خمینی، تحریرالوسیله (موسوعة الإمام الخمینی 22 و 23)، 1434ق، ص۳۱۰]</ref> زن در زمان انعقاد عقد مالک مهر می­شود؛ اما استقرار آن به دخول و تمکین وابسته است.<ref>- [http://lib.eshia.ir/10088/30/164/کیف نجفی جواهری، جواهر الکلام، 1362ش، ج۳۰، ص۱۶۴و167-168].</ref> درصورت بخشش مدت پیش از دخول، زن تنها نصف مهر را مالک می­شود.<ref>- [https://rc.majlis.ir/fa/law/show/97937 ماده 1097 قانون مدنی].</ref> نشوز زن موجب کسر مهر به همان میزان است.<ref>- [https://lib.eshia.ir/11176/2/311/المتمتّعة خمینی، تحریرالوسیله (موسوعة الإمام الخمینی 22 و 23)، 1434ق،، ج۲، ص۳۱۱.]</ref>

*مدت: در ازدواج موقت باید معیّن و بدون ابهام باشد.<ref>- [https://rc.majlis.ir/fa/law/show/97937 ماده 1076 قانون مدنی]؛ [https://lib.eshia.ir/10088/30/176/%D8%AD%D8%A7%D9%84 نجفی جواهری، جواهر الکلام، 1362ش، ج30، ص 176].</ref> اگر مدت عقد ذکر نشود عقد باطل است،<ref>- کاتوزیان، ناصر، قانون مدنی در نظم حقوقی کنونی، ۱۳۸۲ش، ص۶۶۵.</ref> و اگر محدود نباشد عقد دائم محسوب می­شود.<ref>- کاتوزیان، ناصر، قانون مدنی در نظم حقوقی کنونی، ۱۳۸۲ش، ص۶۶۵؛ [https://lib.eshia.ir/11176/2/311/وتقدیر خمینی، تحریرالوسیله (موسوعة الإمام الخمینی 22 و 23)، 1434ق، ج۲، ص۳۱۱].</ref>

*مدت: در این نوع ازدواج، مدت باید معین باشد و عدم تعیین آن موجب بطلان عقد است. <ref>- [https://rc.majlis.ir/fa/law/show/97937 ماده 1095 قانون مدنی].</ref>

*'''پایان ازدواج''': پایان ازدواج دائم با فوت، فسخ<ref>- [https://rc.majlis.ir/fa/law/show/97937 مواد ۱۱۰۱، ۱۱۲۰ تا ۱۱۲۸ و ۱۱۳۱ قانون مدنی]</ref>یا طلاق<ref>- [https://rc.majlis.ir/fa/law/show/97937 ماده ۱۱۲۰ قانون مدنی]</ref> است. در ازدواج موقت طلاق وجود ندارد،<ref>- [https://rc.majlis.ir/fa/law/show/97937 ماده ۱۱۳۹ قانون مدنی]</ref>و زوجیت از طریق فسخ،<ref>- [https://rc.majlis.ir/fa/law/show/97937 بر اساس ماده ۱۱۲۰ قانون مدنی]</ref> فوت و اتمام یا بخشیدن مدت اتفاق می­افتد.<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/law/show/97937 - ماده ۱۱۳۹ قانون مدنی]</ref>

اسلام برای نیاز جنسی، تشکیل خانواده و حفظ نسل، اصل را بر ازدواج دائم می­داند،<ref>- [http://lib.eshia.ir/10088/30/152 نجفی جواهری، جواهرالکلام، 1362ش، ج30، ص152.]</ref> و ازدواج موقت تنها در موارد ضرورت مجاز است.<ref>- [https://sanad.iau.ir/journal/jzvj/Article/1175503 صالحی، «بررسی ازدواج موقت مردان متأهل و آثار آن بر روابط زوجین»، 1400ش، ص103.]</ref> ازدواج موقت در کنترل غرایز جنسی، جلوگیری از زنا و صیانت جامعه از فحشا کارکرد مثبت دارد.<ref>- محقق داماد، بررسی فقهی حقوق خانواده-نکاح و انحلال آن، بی‌تا، ص211.</ref>  

بر خلاف روابط بی­چارچوب جنسی، ازدواج موقت زن را ملزم به رعایت عده می­کند،<ref>- [https://davoudabadi.ir/page/9215648/%D9%85%D8%A7%D8%AF%D9%87-1152-%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86-%D9%85%D8%AF%D9%86%DB%8C ماده 1152 قانون مدنی]؛ [http://www.parsquran.com/data/showall.php?sura=4&ayat=24&user=far&lang=far نسا،24].</ref>رعایت عده موجب جلوگیری از هم­باشی بی­ضابطه، مقید شدن افراد در چارچوب­ قاعده­مند<ref>- محقق داماد، بررسی فقهی حقوق خانواده-نکاح و انحلال آن، بی‌تا، ص213.</ref>  و حفظ طهارت نسل خواهد شد.<ref>- شهید ثانی، مسالک الافهام، 1413ق، ج9، ص213</ref>  

در ازدواج موقت، بر خلاف روابط آزاد، افراد نسبت به حقوق یکدیگر متعهد می­شوند.<ref>- [https://rc.majlis.ir/fa/law/show/97937 ماده 1075 قانون مدنی]؛ [https://davoudabadi.ir/page/8172046/%D9%85%D8%A7%D8%AF%D9%87-1103-%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86-%D9%85%D8%AF%D9%86%DB%8C ماده 1103 قانون مدنی].</ref>تعیین مهریه<ref>- [https://rc.majlis.ir/fa/law/show/97937 ماده ۱۰۹۵ قانون مدنی]</ref>و مدت،<ref>- [https://rc.majlis.ir/fa/law/show/97937 ماده ۱۰۷۶ قانون مدنی]</ref> فضای سالم و ضابطه­مند حقوقی_اخلاقی در روابط جنسی حکم­فرما می­کند؛ که موجب حفظ کرامت انسانی است.<ref>- [https://hawzah.net/fa/Article/View/113240/%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D9%88%D8%A7%D8%AC_%D9%85%D9%88%D9%82%D8%AA_%D9%88_%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%85%D8%AA_%D8%B2%D9%86 «ازدواج موقت و کرامت زن»، پایگاه اطلاع­رسانی حوزه.]</ref>

برای زنان، نیاز جنسی جنبه فرعی دارد و آن‌ها بیشتر به منظور تأمین نیازهای عاطفی و احساس امنیت به ازدواج موقت روی می‌آورند؛<ref>- [https://journal.manaviyat.ir/article_202532.html ثمنی و دیگران، «امکان سنجی ضابطه­مندی ازدواج موقت بر مبنای شاخصه­های سبک­زندگی اسلامی»،1402]ش، ص68.</ref> لذا می­تواند پشتوانۀ مالی، عاطفی و اجتماعی موقت برای زنان بیوه یا بی­همسر فراهم کند.<ref>- [https://journal.manaviyat.ir/article_202532.html ثمنی و دیگران، «امکان سنجی ضابطه­مندی ازدواج موقت بر مبنای شاخصه­های سبک­زندگی اسلامی»،1402]ش، ص69.</ref>

ازدواج موقت با وضع محدودیت­های قانونی و شرعی در روابط جنسی، امیال جنسی را در مسیر مشروع و امن هدایت کرده و از بروز رفتارهایی مانند خودارضایی، روابط نامشروع و سوءاستفاده جنسی جلوگیری می­کند<ref>- [https://feqh.semnan.ac.ir/article_5419.html الهی و دیگران، «سیاست جنائی پیشگیرانه ناظر بر جرائم جنسی در فقه اسلامی»، 1399ش، 1400ش، ص.62.]</ref> و به حفظ سلامت روانی، کاهش جرایم جنسی و پیشگیری از انحرافات جنسی کمک می‌کند.<ref>- جورکویه، «سیاست جنایی اسلام در جرایم جنسی»، 1388ش، ص98.</ref>