شایعه: تفاوت میان نسخه‌ها

واژه عربی شایعه به‌معنای خبر بی‌اصل و نادرست یا خبری که درستی آن معلوم نیست،<ref>[https://abadis.ir/fatofa/%D8%B4%D8%A7%DB%8C%D8%B9%D9%87/ دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه شایعه.]</ref> در اصطلاح به خبری گفته می‌شود که بدون استناد به منبع مطمئن میان افراد یا جامعه منتشر می‌شود. غالب شایعات پیرامون رویدادهای مهم، اشخاص مشهور، مسئولان، سازمان‌ها و نهادها ساخته و پرداخته می‌شود.<ref>[https://jpsyedu.ut.ac.ir/article_12922.html افروز، «مبانی روانشناختی شایعه»، 1374ش، ص3.]</ref> منبع خبر در شایعه کم‌رنگ بوده و غالباً با جملاتی مثل «می‌گویند»، «راستی شنیده‌ای» آغاز می‌شود یا اینکه شنیدهٔ خود را به افراد مورد اطلاع نسبت می‌دهند.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/1628237038-10444-1400-22.pdf کرامتی مقدم و دیگران، «مروری بر تأثیرات شبکه‌های اجتماعی در تولید، انتشار و باورپذیری شایعه در سطح جامعه»، ۱۴۰۰ش، ص۱۵۹.]</ref> بعضی پژوهشگران مطالعات اجتماعی، تفاوت اصلی [[دروغ]] و [[شایعه]] را در دو عنصر عمد و آگاهی می‌دانند؛ در دروغ، فرد یا گروهی آگاهانه و با قصد مشخص [[حقیقت]] را کتمان یا [[تحریف]] می‌کند، در حالی که در شایعه، لزوماً چنین خودآگاهی وجود ندارد و ممکن است انتقال‌دهندگان نیز دربارۀ آن تردید داشته باشند، اما احتمال نادرست بودن آن را نادیده می‌گیرند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/26289/%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%C2%AB%D8%B4%D8%A7%DB%8C%D8%B9%D9%87%C2%BB-%D8%AF%D8%B1-%DA%AF%D9%81%D8%AA-%D9%88%DA%AF%D9%88-%D8%A8%D8%A7-%D9%86%D8%A7%D8%B5%D8%B1-%D9%81%DA%A9%D9%88%D9%87%DB%8C فکوهی، «تبارشناسی شایعه»، وب‌سایت مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref>

گاهی برای باورپذیر کردن شایعه، بخشی از خبر تاییدشده و واقعیت در آن گنجانده می‌شود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1185625/%D8%B4%D8%A7%DB%8C%D8%B9%D9%87-%D9%88-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C?q=%D8%B4%D8%A7%D حسین‌نژاد، «شایعه و کارکردهای آن در عملیات روانی»، ۱۳۸۴ش، ص۴1.]</ref> [[قرآن]] شایعه‌پردازان را '''مرجفون''' نامیده<ref>سوره احزاب، آیه 60.</ref> به‌معنای کسانی‌که شایعه می‌پراکنند تا جامعه را دچار تشویش و اضطراب کنند.<ref>[https://lib.eshia.ir/27575/17/458/%C2«Ù…ُرْجِفُون%C2»_از_ماده_%C2«Ø§Ø±Ø¬Ø§Ù%C2»ØŒ مکارم شیرازی،  تفسیر نمونه، ج17، ص458.]</ref> مطالعات نشان می‌دهد که شایعات در همۀ جوامع وجود دارد. بعضی پژوهشگران عقیده دارند هرجا که [[انسان]] و [[زبان]] وجود دارد. شایعه نیز به وجود می‌آید.<ref>[https://www.qjmst.ir/article_27122_a4111706bdc4b0445173f69f8418889b.pdf عسگری، «عوامل اجتماعی در مهندسی شایعه»، ۱۳۸۸ش، ص66.]</ref> دانشمندان [[علوم اجتماعی]]، شایعه را جزئی از [[فرهنگ]]<ref>[https://sid.ir/paper/222064/fa چراغی، «شایعه و شایعه‌پردازی در عصر قاجار»، ۱۳۹۰ش، ص۲۲.]</ref> و یک پدیدهٔ اجتماعی تلقی می‌کنند.<ref>[https://www.qjmst.ir/article_27122_a4111706bdc4b0445173f69f8418889b.pdf عسگری، «عوامل اجتماعی در مهندسی شایعه»، ۱۳۸۸ش، ص67.]</ref>

* '''انگیزۀ جلب توجه''': برخی پژوهشگران معتقدند انگیزۀ جلب توجه اجتماعی، به‌ویژه در افرادی با اعتماد به نفس پایین یا مبتلا به [[خودتحقیری]]، می‌تواند از عوامل تکرار، بازنشر و حتی تولید شایعه باشد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1185625/%D8%B4%D8%A7%DB%8C%D8%B9%D9%87-%D9%88-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C?q=%D8%B4%D8%A7%D حسین‌نژاد، «شایعه و کارکردهای آن در عملیات روانی»، ۱۳۸۴ش، ص۵۰.]</ref>

'''پیامدهای فردی''': بعضی مطالعات در زمینهٔ برهم‌کنش میان شایعه و [[سلامت روانی]] افراد نشان داده که شایعه به‌مثابه یک عامل برای نقض [[حریم شخصی]]، [[تهمت]]، [[افترا]] و بی‌اعتبار ساختن اشخاص عمل می‌کند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2238369/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%85%D9%84%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%BE%DB%8C%D8%B4%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%A8%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D9%88-%D9%85%D9%82%D8%A7%D8%A8%D9%84%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D8%AA%D8%B1%D9%88%DB%8C%D8%AC-%D8%B4%D8%A7%DB%8C%D8%B9%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D8%AA%D8%A7%DA%A9%DB%8C%D8%AF-%D8%A8%D8%B1-%D9%85%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C رئیسی وانانی، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، ۱۳۹۶ش، ص۱۳۲-ص۱۳۳.]</ref> همچنین همبستگی مثبت معناداری میان دریافت شایعات منفی و شاخص‌هایی چون خستگی مزمن روانی و کاهش مراقبت حرفه‌ای و تعهد شغلی و فرهنگ ایمنی وجود دارد.<ref>[https://psychologicalscience.ir/article-1-259-en.pdf بابایی آقبلاغ و ستاری اردبیلی، «بررسی سازه‌های شکل دهنده رفتار شایعه‌سازی، روانی اجتماعی و سازمانی»، 1397ش،]</ref>

'''پیامدهای جامعه‌شناختی''': بعضی تحلیل‌های جامعه‌شناختی، شایعه را به‌عنوان یک عامل مختل‌کنندهٔ ساختار اجتماعی دسته‌بندی می‌کند. بر این پایه، شایعه به‌عنوان عاملی برای [[اضطراب اجتماعی]]، تضعیف [[سرمایه اجتماعی]]، ایجاد اختلال در فرایند [[جامعه‌پذیری]]<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2238369/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%85%D9%84%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%BE%DB%8C%D8%B4%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%A8%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D9%88-%D9%85%D9%82%D8%A7%D8%A8%D9%84%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D8%AA%D8%B1%D9%88%DB%8C%D8%AC-%D8%B4%D8%A7%DB%8C%D8%B9%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D8%AA%D8%A7%DA%A9%DB%8C%D8%AF-%D8%A8%D8%B1-%D9%85%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C رئیسی وانانی، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، ۱۳۹۶ش، ص۱۳۳.]</ref> و نیز القای حس [[خودتحقیری]] در یک جمع خاص عمل می‌کند.<ref>[https://kayhan.ir/fa/news/164412/%D8%AD%D9%85%D9%84%D9%87-%D8%A8%DB%8C%E2%80%8C%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D9%87%D9%88%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%A7%DB%8C-%D8%AE%D9%88%D8%AF-%D8%AA%D8%AD%D9%82%DB%8C%D8%B1%DB%8C درویشی، «حمله بی‌امان به هویت ایرانی باالقای خود تحقیری»، وب‌سایت روزنامه کیهان.]</ref>

'''پیامدهای اقتصادی''': کارشناسان، شایعه را به‌عنوان یک متغیر خارجی مهم در کاهش بهره‌وری و بازدهی تولید بر می‌شمرند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2238369/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%85%D9%84%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%BE%DB%8C%D8%B4%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%A8%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D9%88-%D9%85%D9%82%D8%A7%D8%A8%D9%84%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D8%AA%D8%B1%D9%88%DB%8C%D8%AC-%D8%B4%D8%A7%DB%8C%D8%B9%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D8%AA%D8%A7%DA%A9%DB%8C%D8%AF-%D8%A8%D8%B1-%D9%85%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C رئیسی وانانی، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، ۱۳۹۶ش، ص۱۳۳.]</ref> در یک مطالعهٔ موردی، انتشار شایعات پیرامون اسیدپاشی در دورهٔ زمانی خاصی در [[اصفهان]]، نشان از وارد آمدن خسارات زیادی بر [[اقتصاد گردشگری]] در آن مقطع داشت.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2238369/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%85%D9%84%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%BE%DB%8C%D8%B4%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%A8%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D9%88-%D9%85%D9%82%D8%A7%D8%A8%D9%84%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D8%AA%D8%B1%D9%88%DB%8C%D8%AC-%D8%B4%D8%A7%DB%8C%D8%B9%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D8%AA%D8%A7%DA%A9%DB%8C%D8%AF-%D8%A8%D8%B1-%D9%85%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C رئیسی وانانی، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، ۱۳۹۶ش، ص۱۸۴.]</ref>

'''پیامدهای سیاسی''': بعضی تحلیلگران سیاسی بر این باورند که شایعه می‌تواند سبب بی‌اعتمادی مردم به مسئولان<ref>نعامی، آسیب‌شناسی شایعه در قرآن، ص۵۹.</ref> و تشویش و اختلاف در [[جامعه]] شده، [[نظم سیاسی]] را برهم‌زند<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2238369/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%85%D9%84%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%BE%DB%8C%D8%B4%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%A8%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D9%88-%D9%85%D9%82%D8%A7%D8%A8%D9%84%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D8%AA%D8%B1%D9%88%DB%8C%D8%AC-%D8%B4%D8%A7%DB%8C%D8%B9%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D8%AA%D8%A7%DA%A9%DB%8C%D8%AF-%D8%A8%D8%B1-%D9%85%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C رئیسی وانانی، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، ۱۳۹۶ش، ص۱۳۲.]</ref> و زمینه را برای سیطرهٔ بیگانگان فراهم کند.<ref>نعامی، آسیب‌شناسی شایعه در قرآن، ص۵۷.</ref> همچنین متخصصان [[علوم نظامی]]، شایعه را ابزاری کلیدی در [[جنگ روانی]] می‌دانند که می‌تواند سرنوشت یک جنگ یا یک [[ملت]] را بدون درگیری مستقیمِ نظامی، تعیین کند.<ref>[https://journals.iau.ir/article_510728_606c164ff2b01ec4ed6acd6d2a760bee.pdf غروی نائینی و دیگران، «شایعه در قرآن و روایات و امنیت جامعه»، 1399ش، ص14.]</ref>

بعضی از پژوهشگران علوم اجتماعی، مطالعهٔ شایعات میان یک گروه را معیاری برای سنجش روانی و نیازهای آن گروه و شاخصی برای شناخت روانی افراد تکرارکنندهٔ آن تلقی می‌کنند. برای مثال اگر مضمون شایعه بدبینانه باشد نشان‌دهندهٔ نگرانی و [[اضطراب]] و اگر مضمون آن امیدوارانه باشد نشان‌دهندهٔ [[امیدواری]] آنها است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1185625/%D8%B4%D8%A7%DB%8C%D8%B9%D9%87-%D9%88-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C?q=%D8%B4%D8%A7%D حسین‌نژاد، «شایعه و کارکردهای آن در عملیات روانی»، ۱۳۸۴ش، ص۴۰.]</ref> همچنین مطالعات موردی در بعضی جوامع، گویای استفاده از شایعه به‌عنوان یک ابزار نظرسنجی غیررسمی است. به این صورت که از شایعه‌پراکنی و بازخورد عمومی برای ارزیابی میزان خطرات یک سیاست پیشنهادی استفاده می‌شود یا این‌که با [[شایعه‌پراکنی]] برای پذیرش یک تصمیم زمینه‌سازی می‌کنند. گاهی نیز با اعلام شایعاتی مثل [[استعفا]]، میزان محبوبیت فردی را مورد سنجش قرار می‌دهند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2238369/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%85%D9%84%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%BE%DB%8C%D8%B4%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%A8%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D9%88-%D9%85%D9%82%D8%A7%D8%A8%D9%84%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D8%AA%D8%B1%D9%88%DB%8C%D8%AC-%D8%B4%D8%A7%DB%8C%D8%B9%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D8%AA%D8%A7%DA%A9%DB%8C%D8%AF-%D8%A8%D8%B1-%D9%85%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C رئیسی وانانی، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، ۱۳۹۶ش، ص۱۳۱.]</ref>

از نگاه کارشناسان، پدیدهٔ شایعه در دنیای امروز، برای کشورهای مختلف و به ویژه در [[کشورهای در حال توسعه]]، به یکی از جنبه‌های مهم [[امنیت نرم]] تبدیل شده است.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/1628237038-10444-1400-22.pdf کرامتی مقدم، مروری بر تأثیرات شبکه‌های اجتماعی در تولید، انتشار و باورپذیری شایعه در سطح جامعه، ۱۴۰۰ش، ص165.]</ref> در این دیدگاه، استفادهٔ مؤثر از [[رسانه]] یکی از حیاتی‌ترین ابزارها برای [[مدیریت شایعه]] به‌شمار می‌رود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2238369/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%85%D9%84%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%BE%DB%8C%D8%B4%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%A8%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D9%88-%D9%85%D9%82%D8%A7%D8%A8%D9%84%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D8%AA%D8%B1%D9%88%DB%8C%D8%AC-%D8%B4%D8%A7%DB%8C%D8%B9%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D8%AA%D8%A7%DA%A9%DB%8C%D8%AF-%D8%A8%D8%B1-%D9%85%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C رئیسی وانانی، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، ۱۳۹۶ش، ص۱62.]</ref> شروع به‌موقع و ابتکار عمل، [[بمباران اطلاعاتی]] و جریان‌سازی متناسب با وقوع حادثه، از جمله مواردی هستند که کارشناسان در مدیریت شایعه بر آن تأکید دارند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2238369/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%85%D9%84%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%BE%DB%8C%D8%B4%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%A8%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D9%88-%D9%85%D9%82%D8%A7%D8%A8%D9%84%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D8%AA%D8%B1%D9%88%DB%8C%D8%AC-%D8%B4%D8%A7%DB%8C%D8%B9%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D8%AA%D8%A7%DA%A9%DB%8C%D8%AF-%D8%A8%D8%B1-%D9%85%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C رئیسی وانانی، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، ۱۳۹۶ش، ص۱۸7.]</ref> همچنین به عقیدۀ پژوهشگران، آموزش همگانی در شناخت ماهیت شایعه و پرورش تفکر منطقی برای تقویت توانایی افراد در سنجش صحت اخبار، می‌تواند به افزایش [[آگاهی عمومی]] کمک کرده و خطر اثرپذیری از شایعات را کاهش دهد.<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/%D8%B4%D8%A7%DB%8C%D8%B9%D9%87 «شایعه»، وب‌سایت دانشنامه اسلامی.]</ref>

بر اساس یافته‌های تحقیقی، ارسال پیام‌های اقناعی از سوی [[نخبگان]] به‌ویژه پیام‌هایی که همراه با اشاره به عواقب و پیامدهای ناگوار شایعه بوده، احتمال متقاعد شدن مردم را افزایش می‌دهد و می‌تواند [[پایگاه‌ اجتماعی|پایگاه‌های اجتماعی]] را در برابر پیام‌های مخرب و ابهام‌زا ایمن کند. برای متقاعد کردن مردم، بهره‌گیری از کارشناسان و افرادی که در نظر عموم آگاه‌تر به‌شمار می‌روند، تأثیر بیشتری در مدیریت شایعه دارد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2238369/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%85%D9%84%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%BE%DB%8C%D8%B4%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%A8%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D9%88-%D9%85%D9%82%D8%A7%D8%A8%D9%84%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D8%AA%D8%B1%D9%88%DB%8C%D8%AC-%D8%B4%D8%A7%DB%8C%D8%B9%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D8%AA%D8%A7%DA%A9%DB%8C%D8%AF-%D8%A8%D8%B1-%D9%85%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C رئیسی وانانی، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، ۱۳۹۶ش، ص167-۱72.]</ref>

امروزه، [[شبکه‌های اجتماعی]] و [[فضای مجازی]]، یکی از بسترهای کارآمد برای نشر سریع اطلاعات<ref>[https://www.sid.ir/paper/984909/fa قمی اویل و دیگران، «واکاوی مدیریت شایعه در بستر شبکه‌های اجتماعی با روش فراترکیب از منظر مفاهیم اسلامی»، ۱۴۰۰ش، ص۱۷۴.]</ref> و ابزاری مهم برای کسب اخبار در سراسر جهان محسوب می‌شود. با این حال، کارشناسان، انتشار شایعه از طریق شبکه‌ها و رسانه‌های اجتماعی را یکی از تهدیدات مهم رسانه‌ای در همهٔ جوامع برشمرده‌اند.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/1563697341-10227-97-13.pdf آزادی و دیگران، «تفاوت‌های خبر جعلی و شایعه از منظر اسناد علمی، کارشناسان و نظریه‌پردازان ژورنالیسم، خبر و علوم ارتباطات»، 1398ش، ص11-12.]</ref> هر روزه شایعات زیادی در موضوعات مختلف اجتماعی یا سیاسی مثل مرگ چهره‌های مشهور، پیام‌های با محتوای برانگیزانندهٔ احساسات، [[شایعات انتخاباتی]]، شایعات مربوط به خطرات، در شبکه‌های اجتماعی انتشار می‌یابد.<ref>[https://www.yjc.ir/fa/news/5822674/%D8%B4%D8%A7%DB%8C%D8%B9%D8%A7%D8%AA%DB%8C-%DA%A9%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D9%81%D8%B6%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%AC%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D8%B1%D9%88%D8%A7%D8%AC-%D9%BE%DB%8C%D8%AF%D8%A7-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%DB%B5-%D8%B4%D8%A7%DB%8C%D8%B9%D9%87-%D8%B1%D8%A7%DB%8C%D8%AC-%D8%AF%D8%B1-%D8%B4%D8%A8%DA%A9%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C «شایعاتی که در فضای مجازی رواج پیدا کرده است/ ۵ شایعه رایج در شبکه‌های اجتماعی»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان].</ref> وقوع شایعه در [[آمریکا]] در سال ۲۰۱۶م به حدی بود که واژه Fake News به‌معنای خبر جعلی، به‌عنوان کلمۀ سال انتخاب شد.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/1563697341-10227-97-13.pdf آزادی و دیگران، «تفاوت‌های خبر جعلی و شایعه از منظر اسناد علمی، کارشناسان و نظریه‌پردازان ژورنالیسم، خبر و علوم ارتباطات»، 1398ش، ص12.]</ref> بعضی کارشناسان با اشاره به نوع طراحی شبکه‌های اجتماعی مانند [[اینستاگرام]] و [[تلگرام]]، انتشار خبر در آن‌‌ها را بر اساس الگوریتم‌ها، لایک‌ها و گرایش‌های خاصی دانسته‌اند که در آن، ارزش خبری یا درستی آن، کمترین اهمیت را دارد و الگوریتم‌ها تعیین می‌کنند چه چیزی دیده ‌شود.<ref> [https://www.1pezeshk.com/archives/2026/02/moving-beyond-social-media-algorithms.html «پایان عصر خبرخوانی تصادفی؛ چرا شبکه‌های اجتماعی مراجع معتبری برای پیگیری اخبار نیستند؟»، وب‌سایت یک پزشک.]</ref>

از نظر بعضی پژوهشگران اگر آگاهی‌های مورد نیاز از رسانه‌های رسمی تأمین نشود، شایعات از طریق فضای مجازی این خلأ را پر کرده و باور و رفتارها را شکل می‌دهد؛<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/1592029218-10103-29-7.pdf دانش و دیگران، «تأثیر شایعه فضای مجازی بر نظم و امنیت جامعه؛ دیدگاه پژوهی کارمندان شهرداری تهران»، ص۱۲.]</ref> اما بعضی دیگر از کارشناسان با لازم دانستن آموزش [[سواد رسانه]] و جرم‌انگاری انتشار شایعه در فضای مجازی، تأکید دارند اطلاع‌رسانی از منابع رسمی به‌تنهایی برای جلوگیری از شایعه کافی نیست؛ بلکه اطلاع‌رسانی صحیح نیز در برابر انتشار شایعه، دچار چالش می‌شود.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/6252518/%D8%A8%D8%B1%D8%AE%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D9%BE%D9%84%DB%8C%D8%B3-%D9%81%D8%AA%D8%A7-%D8%A8%D8%A7-%D8%A7%D9%86%D8%AA%D8%B4%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D9%87%D9%86%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1-%DA%A9%D8%B0%D8%A8-%D9%88-%D8%B4%D8%A7%DB%8C%D8%B9%D9%87-%D8%AF%D8%B1%D9%81%D8%B6%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%AC%D8%A7%D8%B2%DB%8C مختار رضایی، «برخورد پلیس فتا با انتشاردهندگان اخبار کذب و شایعه درفضای مجازی»، خبرگزاری مهر.]</ref>

شایعه‌پراکنی در فرهنگ فارسی با اصطلاح «'''چو انداختن'''» نیز یاد می‌شود و به کسی که خبر دروغ و بی‌اساسی را شهرت دهد، '''چوانداز''' می‌گویند.<ref>[https://abadis.ir/fatofa/%DA%86%D9%88-%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%A7%D8%AE%D8%AA%D9%86/ دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه چو انداختن].</ref> مثل‌های ایرانی مانند «[[از کاه، کوهی ساختن]]» و «[[یک کلاغ را چهل کلاغ کردن]]»،<ref>دهخدا، امثال و حکم، ج4، 1383ش، ص2049.</ref> در واکنش به شایعه‌پراکنانی است که خبر را با شاخ و برگ‌های فراوان نقل می‌کنند.<ref>[https://www.qjmst.ir/article_27122_a4111706bdc4b0445173f69f8418889b.pdf عسگری، «عوامل اجتماعی در مهندسی شایعه»، ۱۳۸۸ش، ص66.]</ref> برخی پژوهشگران، [[فرهنگ شفاهی]] و [[ضرب‌المثل‌|ضرب‌المثل‌های]] مشهوری مثل «[[تا نباشد چیزکی مردم نگویند چیزها]]»،<ref>[https://sid.ir/paper/222064/fa چراغی، «شایعه و شایعه پردازی در عصر قاجار»، ۱۳۹۰ش، ص۲5.]</ref> همچنین سطح مطالعهٔ کم را از عوامل اثرپذیری [[جامعه ایرانی]] در برابر شایعات می‌دانند.<ref>[https://elmnet.ir/Content/UserProfile/Document/10046966-4b976e90-12bf-4684-b4e4-da3feac1cdae.pdf رضائیان فرد و چولکی، «بررسی علل و عوامل مؤثر در رواج شایعه در شبکه‌های اجتماعی مجازی»، ۱۳۹۵ش، ص126.]</ref>

یکی از چالش‌ها در [[نظام جمهوری اسلامی ایران]]، شایعاتی است که اغلب از سوی [[مخالفان جمهوری اسلامی ایران|جریان‌های رسانه‌ای و گروه‌های مخالف]]، تولید و منتشر می‌شود. این شایعات، متناسب با دوره‌های مختلف، طیف وسیعی از موضوعات را دربر می‌گیرد، مثل شایعه [[تقلب انتخاباتی|تقلب در انتخابات]]، شایعه اختلاف میان مسئولین،<ref>[https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=2962 خامنه‌ای، «بیانات در خطبه‌های نمازجمعه»، وب‌سایت اطلاع‌رسانی آثار آیت‌الله خامنه‌ای.]</ref> نزدیک بودن [[حملات آمریکا به ایران|حمله نظامی آمریکا]]، یا تولید شایعات علیه [[بسیج]] و [[سپاه پاسداران انقلاب اسلامی]].<ref>[https://farsi.khamenei.ir/audio-content?id=53586 خامنه‌ای، «کلیپ صوتی؛ دشمن سراسیمه از جاذبه سپاه»، وب‌سایت اطلاع‌رسانی آثار آیت‌الله خامنه‌ای.]</ref> بعضی از متخصصان، تولید این شایعات را، یکی از ابزارهای اصلی در [[جنگ نرم]] می‌دانند که با هدف ایجاد [[تفرقه]] و اجرای سیاست «[[تفرقه بینداز و حکومت کن]]» انتشار می‌یابد.<ref>[https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=804 خامنه‌ای، «دیدار جمعی از علما و روحانیون با رهبر انقلاب در آستانه ماه مبارک رمضان»، وب‌سایت اطلاع‌رسانی آثار آیت‌الله خامنه‌ای.]</ref> [[دروغ ۱۳]] نیز که از [[دروغ اول آوریل]] در فرهنگ غربی گرفته شده، در چند دهۀ اخیر، روز ۱۳ فروردین را با چو انداختن خبرهایی همراه می‌کند که گاهی ذهن جمع زیادی از ایرانیان را درگیر می‌سازد.<ref>«[https://www.imna.ir/news/416918/%D8%AF%D8%B1%D9%88%D8%BA-%D8%B3%DB%8C%D8%B2%D8%AF%D9%87-%DB%8C%D8%A7-%D8%AF%D8%B1%D9%88%D8%BA-%D8%A7%D9%88%D9%84-%D8%A2%D9%88%D8%B1%DB%8C%D9%84-%DA%86%DB%8C%D8%B3%D8%AA-%D8%B9%DA%A9%D8%B3 دروغ سیزده یا دروغ اول آوریل چیست]»، خبرگزاری ایمنا.</ref>  

* خامنه‌ای، سیدعلی، «کلیپ صوتی؛ دشمن سراسیمه از جاذبه سپاه»، وب‌سایت اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله‌ خامنه‌ای، تاریخ درج مطلب: ۲۷ مرداد ۱۴۰۲ش.

* خامنه‌ای، سیدعلی، «بیانات در خطبه‌های نمازجمعه»، وب‌سایت اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله‌ خامنه‌ای، تاریخ درج مطلب: ۸ مرداد ۱۳۷۸ش.

* خامنه‌ای، سیدعلی، «دیدار جمعی از علما و روحانیون با رهبر انقلاب در آستانه ماه مبارک رمضان»، وب‌سایت اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله‌ خامنه‌ای، تاریخ درج مطلب: ۳ دی ۱۳۷۶ش.