سنت‌های الهی: تفاوت میان نسخه‌ها

→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر تفاوت با ویرایش جدیدتر ←

دیداریویکی‌متن

@@ خط ۷: / خط ۷: @@
 == مبانی ==
-پژوهشگران معارف اسلامی بر این باورند که اثبات جریان سنت‌های الهی در جوامع انسانی، مبتنی بر اصول هستی‌شناختی و انسان‌شناختی خاصی است که در قرآن کریم به آنها اشاره شده است. از دیدگاه آنان، هیچ حادثه و تحولی در طبیعت و در نفس انسان‌ها، بدون اذن و ربوبیت تکوینی خداوند رخ نمی‌دهد و همه امور در چارچوب قوانین و سنت‌های مستحکم الهی جریان دارد. به اعتقاد مفسران، سرنوشت افراد و جوامع هرچند با اختیار انسان‌ها همراه است، اما هرگز از تدبیر و حکمت خداوند خارج نبوده و مبتنی بر نظام علت و معلول و هدف‌مندی آفرینش است. از منظر قرآن، میان رفتار انسان‌ها و پدیده‌های طبیعی رابطه‌ای تکوینی وجود دارد؛ چنان‌که ایمان و تقوای جوامع، زمینه‌ساز گشایش برکات آسمان و زمین می‌شود. پژوهشگران تأکید دارند که سنت‌های الهی از صفات خداوند نشأت می‌گیرند و تنوع آنها ناشی از اقتضائات متفاوت هر صفت است؛ چنان‌که خداوند به صفت رحمانیت خود شفا می‌بخشد و به صفت منتقم خود مستکبران را به قهر و غلبه می‌گیرد. به باور علامه طباطبایی، نسبت دادن حوادث عالم به خداوند، بر اساس جهات وجودی خاص هر حادثه و تناسب آن با یک یا چند صفت الهی صورت می‌گیرد.<ref>آقاجانی، «ویژگی‌ها و انواع سنت‌های الهی در تدبیر جوامع»، 1393ش، ص38-40.</ref>
+پژوهشگران معارف اسلامی بر این باورند که اثبات جریان سنت‌های الهی در جوامع انسانی، مبتنی بر اصول هستی‌شناختی و انسان‌شناختی خاصی است که در قرآن کریم به آنها اشاره شده است. از دیدگاه آنان، هیچ حادثه و تحولی در طبیعت و در نفس انسان‌ها، بدون اذن و ربوبیت تکوینی خداوند رخ نمی‌دهد و همه امور در چارچوب قوانین و سنت‌های مستحکم الهی جریان دارد. به اعتقاد مفسران، سرنوشت افراد و جوامع هرچند با اختیار انسان‌ها همراه است، اما هرگز از تدبیر و حکمت خداوند خارج نبوده و مبتنی بر نظام علت و معلول و هدف‌مندی آفرینش است. از منظر قرآن، میان رفتار انسان‌ها و پدیده‌های طبیعی رابطه‌ای تکوینی وجود دارد؛ چنان‌که ایمان و تقوای جوامع، زمینه‌ساز گشایش برکات آسمان و زمین می‌شود. پژوهشگران تأکید دارند که سنت‌های الهی از صفات خداوند نشأت می‌گیرند و تنوع آنها ناشی از اقتضائات متفاوت هر صفت است؛ چنان‌که خداوند به صفت رحمانیت خود شفا می‌بخشد و به صفت منتقم خود مستکبران را به قهر و غلبه می‌گیرد.<ref>آقاجانی، «ویژگی‌ها و انواع سنت‌های الهی در تدبیر جوامع»، 1393ش، ص38-40.</ref> به باور علامه طباطبایی، نسبت دادن حوادث عالم به خداوند، بر اساس جهات وجودی خاص هر حادثه و تناسب آن با یک یا چند صفت الهی صورت می‌گیرد.<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، 1417ق، ج1، ص164.</ref>
-== ویژگی‌ها ==
+== اقسام سنت‌های الهی ==
+پژوهشگران علوم انسانی با الهام از متون دینی، سنت‌های حاکم بر زندگی بشر را به دو دسته کلی تقسیم می‌کنند؛ سنت‌های تغییرناپذیر که ریشه در ساختار ثابت آفرینش دارند و سنت‌های وابسته به رفتار و انتخاب‌های انسان‌ها که با تغییر شرایط و منش اجتماعی دگرگون می‌شوند:
+=== سنت‌های تغییرناپذیر ===
+* '''سنت آفرینش به وجه احسن؛''' انسان با ظرفیت‌ها و استعدادهای بی‌نظیری متولد می‌شود که او را برای رسیدن به کمال آماده ساخته است.<ref>سوره تین، آیه 4</ref>
+* '''سنت هدایت همگانی؛''' هر موجودی در مسیر طبیعی خود، از قوانین و نظمی پیروی می‌کند که او را به هدف آفرینشش راهنمایی می‌کند.<ref>سوره طه، آیه 50.</ref>
+* '''سنت حقیقت‌جویی فطری؛''' در عمق وجود همه انسان‌ها، نیازی اصیل برای ارتباط با حقیقت برتر و معنای فراتر از زندگی مادی نهاده شده است.<ref>سوره اعراف، آیه 172.</ref>
+* '''سنت اندازه‌گیری و تقدیر؛''' همه پدیده‌های این جهان بر اساس نظم و اندازه‌ای دقیق آفریده شده‌اند و هیچ چیز بی‌حساب و کتاب نیست.<ref>سوره اعلی، آیه 3.</ref>
+* '''سنت مسئولیت‌پذیری انسان؛''' انسان به دلیل برخورداری از عقل و اراده، توانایی پذیرش مسئولیت‌های بزرگ را یافت و این امانت را برخلاف دیگر موجودات پذیرفت.<ref>سوره احزاب، آیه 72.</ref>
+* '''سنت هدایت از طریق پیامبران؛''' در طول تاریخ، هیچ قومی بدون راهنما و هشداردهنده نمانده و پیام حق به گوش همگان رسیده است.<ref>سوره فاطر، آیه 24.</ref>
+* '''سنت همزبانی با مردم؛''' پیام حق باید به زبان و فرهنگی بیان شود که مردم آن را بفهمند و با آن انس بگیرند.<ref>سوره ابراهیم، آیه 4.</ref>
+* '''سنت آسانی و نفی سختی؛''' مسیر زندگی بر اساس آسانی طراحی شده و دشواری‌های بی‌مورد جایی در برنامه الهی ندارند.<ref>سوره بقره، آیه 185.</ref>
+* '''سنت عدالت؛''' خداوند هرگز به کسی ستم نمی‌کند و نظام هستی بر پایه عدالت استوار است.<ref>سوره آل‌عمران، آیه 108.</ref>
+* '''سنت پاداش و نتیجه اعمال؛''' هر انسانی نتیجه کار خود را می‌بیند؛ خوبی به سود خود اوست و بدی به زیان خودش.<ref>سوره بقره، آیه 286.</ref>
+* '''سنت تأثیر نسل‌ها بر یکدیگر؛''' ویژگی‌های اخلاقی و رفتاری یک نسل، در نسل‌های بعدی اثر می‌گذارد و جامعه آینده را شکل می‌دهد.<ref>سوره نوح، آیات 26-27.</ref>
+* '''سنت پیروزی حق بر باطل؛''' در کشاکش میان حق و باطل، سرانجام حقیقت است که پایدار می‌ماند و باطل از میان می‌رود.<ref>سوره انفال، آیه 8.</ref>
+* '''سنت یاری رساندن به حق‌طلبان؛''' خداوند کسانی را که در مسیر حق گام برمی‌دارند، در همین جهان نیز یاری می‌کند.<ref>(سوره غافر، آیه 51.</ref>
+* '''سنت مرگ؛''' مرگ پایان‌بخش زندگی همه انسان‌هاست و هیچ کس از این مسیر مستثنا نیست.<ref>سوره آل‌عمران، آیه 185.</ref>
+* '''سنت اجل معین؛''' هر جامعه‌ای نیز مانند هر فرد، سرآمدی دارد که با رسیدن آن، تغییر ناپذیر است.<ref>سوره اعراف، آیه 34.</ref>
+* '''سنت تغییر سرنوشت؛''' خداوند سرنوشت هیچ قومی را تغییر نمی‌دهد مگر آنکه خودشان آنچه را در دل دارند تغییر دهند.<ref>سوره رعد، آیه 11.</ref>
+* '''سنت تفاوت در مراتب؛''' انسان‌ها بر اساس تلاش و باورشان، درجات متفاوتی می‌یابند.<ref>سوره اسراء، آیه 21.</ref>
+* '''سنت بیدارباش؛''' گاه سختی‌ها و مشکلات برای بیدار کردن انسان‌ها از خواب غفلت پیش می‌آیند.<ref>سوره انعام، آیه 42.</ref>
+* '''سنت آزمایش؛''' زندگی انسان با فراز و نشیب‌ها، خوشی‌ها و ناخوشی‌ها همراه است تا ظرفیت‌ها و باورهای او آشکار شود.<ref>سوره بقره، آیه 155.</ref>
+=== سنت‌های وابسته به رفتار انسان ===
+==== الف) سنت‌های مربوط به نیکوکاران ====
+# '''سنت هدایت مضاعف؛''' کسانی که در مسیر درست گام برمی‌دارند و برای حقیقت تلاش می‌کنند، به راه‌های تازه‌ای هدایت می‌شوند.<ref>سوره عنکبوت، آیه 69.</ref>
+# '''سنت حمایت الهی؛''' خداوند یار و یاور کسانی است که به او ایمان آورده‌اند و آنان را از تاریکی‌ها به سوی نور می‌برد.<ref>سوره بقره، آیه 257.</ref>
+# '''سنت رهایی از سلطه شیطان؛''' شیطان بر بندگان مخلص خدا تسلطی ندارد و نمی‌تواند آنان را بفریبد.<ref>سوره حجر، آیه 42.</ref>
+# '''سنت پاک ماندن؛''' خداوند بندگان پاکدل خود را از آلودگی‌ها و گناهان دور نگه می‌دارد.<ref>سوره حجر، آیات 39-40.</ref>
+# '''سنت افزایش نعمت؛''' ایمان و پرهیزکاری، برکت زندگی را زیاد می‌کند و درهای نعمت را از آسمان و زمین می‌گشاید.<ref>سوره اعراف، آیه 96.</ref>
+==== ب) سنت‌های مربوط به بدکاران ====
+# '''سنت اتمام حجت؛''' پیامبران فرستاده شدند تا دیگر برای مردم در برابر خدا بهانه‌ای باقی نماند.<ref>سوره نساء، آیه 165.
+</ref>
+# '''سنت افزایش گمراهی؛''' کسانی که پس از آگاهی، راه نادرست را برمی‌گزینند، هر چه بیشتر در گمراهی فرو می‌روند.<ref>سوره صف، آیه 5.</ref>
+# '''سنت آراسته شدن اعمال زشت؛''' زمانی که انسان راه باطل را انتخاب کرد، کم‌کم اعمال زشت در نظر او زیبا جلوه می‌کند.<ref>سوره انعام، آیه 43.</ref>
+# '''سنت مهلت و سپس غافلگیری؛''' گاه بدکاران نعمت می‌بینند و مهلت می‌یابند تا بیشتر غرق شوند و سپس ناگهان گرفتار می‌آیند.<ref>سوره اعراف، آیات 182-183.</ref>
+# '''سنت مهلت برای بازگشت؛''' خداوند در عقوبت عجله نمی‌کند و به گناهکاران فرصت می‌دهد تا شاید بازگردند و توبه کنند.<ref>سوره فاطر، آیه 45.</ref>
+# '''سنت هشدار با سختی‌ها؛''' گاه بدکاران با مشکلاتی روبرو می‌شوند تا شاید بیدار شوند و به خود آیند.<ref>سوره رعد، آیه 31.</ref>
+# '''سنت تسلط تبهکاران بر جامعه؛''' اگر جامعه‌ای به مرحله نابودی برسد، اشرار و تبهکاران بر آن مسلط می‌شوند و فساد همه جا را فرا می‌گیرد.<ref>سوره اسراء، آیه 16.</ref>
+# '''سنت ناشایستگی ظالمان برای رهبری؛''' آنان که به خود یا دیگران ظلم می‌کنند، شایستگی رهبری جامعه را ندارند.<ref>سوره بقره، آیه 124.</ref>
+# '''سنت نابودی جوامع فاسد؛''' تاریخ گواه است که جوامعی که در گناه و ستم غرق شدند، سرانجام ریشه‌کن شده و از میان رفتند.<ref>سوره انعام، آیه 6.</ref>
+== ویژگی‌های سنت‌های الهی ==
 {| class="wikitable"
 |'''ردیف'''
 |ویژگی اصلی
 |'''تبیین و شرح ویژگی'''
-|'''مستندات و نکات کلیدی'''
+|'''مستندات و کارکردهای تربیتی و شناختی'''
 |-
 |'''۱'''
-|الهی بودن
+|الهی‌بودن
-|این سنت‌ها تجلی اسماء، صفات، اراده و حکمت خداوند در تدبیر بشر و تاریخ هستند و انتساب فاعلی آن‌ها به خداست.
+|این سنت‌ها تجلی اسماء، صفات، اراده و حکمت خداوند در تدبیر بشر و تاریخ هستند و انتساب فاعلی آنها به خدا است.
-|افزایش رویکرد توحیدی انسان در حرکت‌های اجتماعی. (سورۀ فاطر، آیۀ ۴۳؛ سورۀ احزاب، آیۀ ۶۲
+|افزایش رویکرد توحیدی انسان در حرکت‌های اجتماعی. (سورۀ فاطر، آیۀ ۴۳؛ سورۀ احزاب، آیۀ ۶۲)
 |-
 |'''۲'''
@@ خط ۶۴: / خط ۱۱۲: @@
 |حاکمیت برخی بر برخی دیگر
 |سنت‌ها در یک سطح نیستند؛ برخی عام‌ترند و بر دیگر سنت‌ها حاکمیت دارند، مانند سبقت سنت رحمت بر سنت غضب.
-|حاکمیت سنتِ حکمت الهی بر تمامی جریانات دیگر (سورۀ انعام، آیۀ ۱۲؛ سورۀ انعام، آیۀ ۵۴)
+|حاکمیت سنت حکمت الهی بر تمامی جریانات دیگر (سورۀ انعام، آیۀ ۱۲؛ سورۀ انعام، آیۀ ۵۴)
 |-
 |'''۱۱'''
@@ خط ۷۲: / خط ۱۲۰: @@
 |}
-== اقسام سنت‌های الهی ==
+== نسبت سنت‌های الهی با اختیار انسان ==
-پژوهشگران علوم انسانی با الهام از متون دینی، سنت‌های حاکم بر زندگی بشر را به دو دسته کلی تقسیم می‌کنند: سنت‌های تغییرناپذیر که ریشه در ساختار ثابت آفرینش دارند و سنت‌های وابسته به رفتار و انتخاب‌های انسان‌ها که با تغییر شرایط و منش اجتماعی دگرگون می‌شوند.
+از دیدگاه پژوهشگران، یکی از پرسش‌های اساسی درباره سنت‌های الهی، نسبت آنها با اختیار و اراده انسان است. به باور آنان، سنت‌های الهی هرگز به معنای جبر و سلب اختیار نیستند، بلکه بر اساس نظام علیت و اختیار انسان طراحی شده‌اند. در قرآن کریم به این حقیقت اشاره شده که خداوند سرنوشت هیچ قومی را تغییر نمی‌دهد مگر آنکه آنان آنچه را در خودشان است تغییر دهند. مفسران این آیه را به‌روشنی نشان‌دهنده آن می‌دانند که سنت‌های الهی در گرو رفتار و انتخاب انسان‌هاست.
-=== سنت‌های تغییرناپذیر ===
+به اعتقاد اندیشمندان، این رابطه دو سویه است: از یک سو، اعمال و رفتار انسان‌ها زمینه‌ساز جریان سنت‌های الهی است و از سوی دیگر، سنت‌های الهی بر اساس حکمت، بهترین نتایج را برای انسان‌ها رقم می‌زند. برای مثال، سنت ابتلا زمانی جاری می‌شود که انسان‌ها در مسیر آزمایش قرار گیرند، و سنت امداد در پی یاری‌رسانی مؤمنان به دین خدا تحقق می‌یابد.<ref>[http://www.asemankafinet.ir/%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%B9-%D8%B3%D9%86%D8%AA%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D9%84%D9%87%DB%8C-%D9%88-%D8%B3%D9%86%D8%AA%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D8%B4%D8%B1%DB%8C/ «رابطه سنّت‏های الهی با اعمال انسان»، وب‌سایت علمی و پژوهشی آسمان.]</ref>
-* سنت آفرینش به وجه احسن؛ انسان با ظرفیت‌ها و استعدادهای بی‌نظیری متولد می‌شود که او را برای رسیدن به کمال آماده ساخته است.<ref>سوره تین، آیه 4</ref>
+== مصادیق عینی سنت‌های الهی در تاریخ و جامعه معاصر ==
-* سنت هدایت همگانی؛ هر موجودی در مسیر طبیعی خود، از قوانین و نظمی پیروی می‌کند که او را به هدف آفرینشش راهنمایی می‌کند.<ref>سوره طه، آیه 50.</ref>
-* سنت حقیقت‌جویی فطری؛ در عمق وجود همه انسان‌ها، نیازی اصیل برای ارتباط با حقیقت برتر و معنای فراتر از زندگی مادی نهاده شده است.<ref>سوره اعراف، آیه 172.</ref>
-* سنت اندازه‌گیری و تقدیر؛ همه پدیده‌های این جهان بر اساس نظم و اندازه‌ای دقیق آفریده شده‌اند و هیچ چیز بی‌حساب و کتاب نیست.<ref>سوره اعلی، آیه 3.</ref>
-* سنت مسئولیت‌پذیری انسان؛ انسان به دلیل برخورداری از عقل و اراده، توانایی پذیرش مسئولیت‌های بزرگ را یافت و این امانت را برخلاف دیگر موجودات پذیرفت.<ref>سوره احزاب، آیه 72.</ref>
-* سنت هدایت از طریق پیامبران؛ در طول تاریخ، هیچ قومی بدون راهنما و هشداردهنده نمانده و پیام حق به گوش همگان رسیده است.<ref>سوره فاطر، آیه 24.</ref>
-* سنت همزبانی با مردم؛ پیام حق باید به زبان و فرهنگی بیان شود که مردم آن را بفهمند و با آن انس بگیرند.<ref>سوره ابراهیم، آیه 4.</ref>
-* سنت آسانی و نفی سختی؛ مسیر زندگی بر اساس آسانی طراحی شده و دشواری‌های بی‌مورد جایی در برنامه الهی ندارند.<ref>سوره بقره، آیه 185.</ref>
-* سنت عدالت؛ خداوند هرگز به کسی ستم نمی‌کند و نظام هستی بر پایه عدالت استوار است.<ref>سوره آل‌عمران، آیه 108.</ref>
-* سنت پاداش و نتیجه اعمال؛ هر انسانی نتیجه کار خود را می‌بیند؛ خوبی به سود خود اوست و بدی به زیان خودش.<ref>سوره بقره، آیه 286.</ref>
-* سنت تأثیر نسل‌ها بر یکدیگر؛ ویژگی‌های اخلاقی و رفتاری یک نسل، در نسل‌های بعدی اثر می‌گذارد و جامعه آینده را شکل می‌دهد.<ref>سوره نوح، آیات 26-27.</ref>
-* سنت پیروزی حق بر باطل در کشاکش میان حق و باطل، سرانجام حقیقت است که پایدار می‌ماند و باطل از میان می‌رود.<ref>سوره انفال، آیه 8.</ref>
-* سنت یاری رساندن به حق‌طلبان؛ خداوند کسانی را که در مسیر حق گام برمی‌دارند، در همین جهان نیز یاری می‌کند.<ref>(سوره غافر، آیه 51.</ref>
-* سنت مرگ؛ مرگ پایان‌بخش زندگی همه انسان‌هاست و هیچ کس از این مسیر مستثنا نیست.<ref>سوره آل‌عمران، آیه 185.</ref>
-* سنت اجل معین؛ هر جامعه‌ای نیز مانند هر فرد، سرآمدی دارد که با رسیدن آن، تغییر ناپذیر است.<ref>سوره اعراف، آیه 34.</ref>
-* سنت تغییر سرنوشت؛ خداوند سرنوشت هیچ قومی را تغییر نمی‌دهد مگر آنکه خودشان آنچه را در دل دارند تغییر دهند.<ref>سوره رعد، آیه 11.</ref>
-* سنت تفاوت در مراتب؛ انسان‌ها بر اساس تلاش و باورشان، درجات متفاوتی می‌یابند.<ref>سوره اسراء، آیه 21.</ref>
-* سنت بیدارباش؛ گاه سختی‌ها و مشکلات برای بیدار کردن انسان‌ها از خواب غفلت پیش می‌آیند.<ref>سوره انعام، آیه 42.</ref>
-* سنت آزمایش؛ زندگی انسان با فراز و نشیب‌ها، خوشی‌ها و ناخوشی‌ها همراه است تا ظرفیت‌ها و باورهای او آشکار شود.<ref>سوره بقره، آیه 155.</ref>
-=== سنت‌های وابسته به رفتار انسان ===
+=== '''پیروزی انقلاب اسلامی و سنت نصرت الهیۀ''' ===
+اندیشمندان مسلمان پیروزی انقلاب اسلامی ایران در 1357ش را مصداق بارز سنت نصرت الهی بر پایه اخلاص و قیام برای خدا می‌دانند؛ جایی که ملتی دست‌خالی اما با ایمان قوی، زمینه تحقق وعده «ان تنصروا الله ینصرکم» را فراهم کرد. از این منظر، شکست رژیم پهلوی علی‌رغم حمایت‌های همه‌جانبۀ کشورهای غربی به‌ویژه آمریکا، برآمده از سنت الهیِ پیروزی حق بر باطل در صورت پایداری مؤمنان است.<ref>[https://farsi.khamenei.ir/newspart-index?tid=3129 «سنت‌های الهی»، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای.]</ref>
-==== الف) سنت‌های مربوط به نیکوکاران ====
+=== '''پایداری جبهه مقاومت و سنت همراهی با صابران''' ===
+تحولات منطقه و ایستادگی گروه‌های مقاومت در برابر تجهیزات پیشرفتۀ نظامی اسراییل و غرب، بر مبنای سنت غلبه فئه قلیله بر فئه کثیره تبیین شده است؛ سنتی که بیانگر همراهی ویژۀ خداوند با صابران در نبردهای نابرابر است. اندیشمندان معتقدند ضعف روزافزون قدرت‌های مادی در برابر اراده‌های ایمانی، نشانه‌ای از جریان یافتن سنت الهی در فرسودگی تدریجی جبهۀ ظلم است.<ref>[https://farsi.khamenei.ir/newspart-index?tid=3129 «سنت‌های الهی»، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای.]</ref>
-# سنت هدایت مضاعف؛ کسانی که در مسیر درست گام برمی‌دارند و برای حقیقت تلاش می‌کنند، به راه‌های تازه‌ای هدایت می‌شوند.<ref>سوره عنکبوت، آیه 69.</ref>
+=== '''ناکامی تحریم‌ها و سنت بی‌اثری کید دشمنان''' ===
-# سنت حمایت الهی؛ خداوند یار و یاور کسانی است که به او ایمان آورده‌اند و آنان را از تاریکی‌ها به سوی نور می‌برد.<ref>سوره بقره، آیه 257.</ref>
+صاحب‌نظران معتقدند عبور مردم ایران از چالش‌های اقتصادی و تحریم‌های گسترده، تجلی سنت «کفّ ایادی» و خنثی‌سازی توطئه‌های دشمنان علیه جامعه اسلامی است. به باور آنان، وقتی ملتی بر خدا توکل کرده و از تهدیدات غیرخدا نهراسد، خداوند طبق سنت‌های خود، کید دشمنان را به خودشان بازگردانده و مسیرهای بن‌بست را به روی مؤمنان می‌گشاید.<ref>[https://farsi.khamenei.ir/newspart-index?tid=3129 «سنت‌های الهی»، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای.]</ref>
-# سنت رهایی از سلطه شیطان؛ شیطان بر بندگان مخلص خدا تسلطی ندارد و نمی‌تواند آنان را بفریبد.<ref>سوره حجر، آیه 42.</ref>
-# سنت پاک ماندن؛ خداوند بندگان پاکدل خود را از آلودگی‌ها و گناهان دور نگه می‌دارد.<ref>سوره حجر، آیات 39-40.</ref>
-# سنت افزایش نعمت؛ ایمان و پرهیزکاری، برکت زندگی را زیاد می‌کند و درهای نعمت را از آسمان و زمین می‌گشاید.<ref>سوره اعراف، آیه 96.</ref>
-==== ب) سنت‌های مربوط به بدکاران ====
+=== '''رسوایی مدعیان حقوق بشر و سنت  افتضاح باطل''' ===
+وقایع اخیر بین‌المللی و برملاشدن چهره واقعی قدرت‌های غربی در جنایات غزه، از دیدگاه اسلامی ذیل سنت تزیین و سپس رسوایی قرار می‌گیرد. به باور صاحب‌نظران این پدیده نشان می‌دهد که سنت‌های الهی به‌گونه‌ای رقم می‌خورند که باطل علی‌رغم برخورداری از امپراتوری رسانه‌ای، در نهایت با دست خود دچار انزوا و رسوایی در پیشگاه وجدان‌های بیدار جهانی شود.<ref>[https://farsi.khamenei.ir/newspart-index?tid=3129 «سنت‌های الهی»، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای.]</ref>
-# سنت اتمام حجت؛ پیامبران فرستاده شدند تا دیگر برای مردم در برابر خدا بهانه‌ای باقی نماند.<ref>سوره نساء، آیه 165.
+=== '''پیروزی مردم در جنگ 12 روزه و سنت یاری رساندن به مؤمنان''' ===
+به باور صاحب‌نظران اسلامی، پیروزی ایران در دفاع ۱۲ روزه بر اساس سنت نصرت الهی محقق شده است. از منظر آنان، این دفاع که آبرویی برای ایران و کشورهای اسلامی فراهم آورد، مصداق روشن وعده خداوند در یاری رساندن به مؤمنان است. به اعتقاد این صاحب‌نظران، خداوند یاری‌گر کسانی است که در راه حق استقامت ورزند و در این جنگ نیز نصرت الهی شامل حال مدافعان شد. به گفته این صاحب‌نظران، این دفاع قدرت جامعه اسلامی را به جهان نشان داد و رعب و وحشت را بر دشمنان مستولی کرد.<ref>[https://www.tasnimnews.ir/fa/news/1404/05/12/3362390/%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%81%D8%A7%D8%B9-12-%D8%B1%D9%88%D8%B2%D9%87-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D8%B3-%D8%B3%D9%86%D8%AA-%D9%86%D8%B5%D8%B1%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D9%88%D8%AF شبیری زنجانی، «پیروزی ایران اسلامی در دفاع 12 روزه براساس سنت نصرت الهی بود»، خبرگزاری تسنیم.]</ref>
-</ref>
+== نابودی قریب‌الوقوع رژیم اسراییل بر  اساس '''سنت‌های الهی''' ==
-# سنت افزایش گمراهی؛ کسانی که پس از آگاهی، راه نادرست را برمی‌گزینند، هر چه بیشتر در گمراهی فرو می‌روند.<ref>سوره صف، آیه 5.</ref>
+به باور صاحب‌نظران اسلامی، نابودی قریب‌الوقوع رژیم صهیونیستی بر اساس سه سنت الهی قابل تبیین است. نخست، سنت عقوبت سریع ستمگرانی که مؤمنان را از سرزمین‌هایشان آواره کرده‌اند؛ بر اساس آیات ۷۶-۷۷ سورۀ اسراء، هر قومی که پیامبران و مؤمنان را از دیارشان بیرون کنند، جز مدتی اندک درنگ نخواهند کرد و دچار عذاب الهی می‌شوند. دوم، سنت عقوبت ظالمان به دست مؤمنان شایسته؛ مطابق آیه ۱۴ سوره توبه، خداوند عذاب دشمنان اسلام را مشروط به مجاهدت مؤمنان کرده است و اگر مؤمنان وارد میدان مبارزه شوند، قطعاً جبهه مقابل دچار اضمحلال خواهد شد. سوم، سنت ظهور حق و محو باطل؛ بر اساس آیه «جاءَ الْحَقُّ وَ زَهَقَ الْباطِلُ»، هرچه جلوه حق کامل‌تر شود، نابودی باطل سریع‌تر رخ می‌دهد.<ref>[https://farsi.khamenei.ir/others-note?id=41352 «تبیین قرآنی نابودی رژیم صهیونیستی در آینده نزدیک»، وب‌سایت دیگران.]</ref>
-# سنت آراسته شدن اعمال زشت؛ زمانی که انسان راه باطل را انتخاب کرد، کم‌کم اعمال زشت در نظر او زیبا جلوه می‌کند.<ref>سوره انعام، آیه 43.</ref>
-# سنت مهلت و سپس غافلگیری؛ گاه بدکاران نعمت می‌بینند و مهلت می‌یابند تا بیشتر غرق شوند و سپس ناگهان گرفتار می‌آیند.<ref>سوره اعراف، آیات 182-183.</ref>
-# سنت مهلت برای بازگشت؛ خداوند در عقوبت عجله نمی‌کند و به گناهکاران فرصت می‌دهد تا شاید بازگردند و توبه کنند.<ref>سوره فاطر، آیه 45.</ref>
-# سنت هشدار با سختی‌ها؛ گاه بدکاران با مشکلاتی روبرو می‌شوند تا شاید بیدار شوند و به خود آیند.<ref>سوره رعد، آیه 31.</ref>
-# سنت تسلط تبهکاران بر جامعه؛ اگر جامعه‌ای به مرحله نابودی برسد، اشرار و تبهکاران بر آن مسلط می‌شوند و فساد همه جا را فرا می‌گیرد.<ref>سوره اسراء، آیه 16.</ref>
-# سنت ناشایستگی ظالمان برای رهبری؛ آنان که به خود یا دیگران ظلم می‌کنند، شایستگی رهبری جامعه را ندارند.<ref>سوره بقره، آیه 124.</ref>
-# سنت نابودی جوامع فاسد؛ تاریخ گواه است که جوامعی که در گناه و ستم غرق شدند، سرانجام ریشه‌کن شده و از میان رفتند.<ref>سوره انعام، آیه 6.</ref>
-== سنت پیروزی حق بر باطل ==
+== کارکردهای اجتماعی باور به سنت‌های الهی در جامعه ==
-پژوهشگران حوزه معارف قرآنى، سنت پیروزی حق بر باطل را یکی از قوانین تغییرناپذیر الهی در نظام هستی می‌دانند. از دیدگاه مفسران، قرآن کریم اصالت را از آن حق دانسته و باطل را غیراصیل و نابودشدنی معرفی میکند. به باور آنان، این پیروزی الزاماً به معنای غلبه نظامی و مادی نیست؛ چراکه در تاریخ، پیامبران و اولیای الهی نیز گاه در ظاهر شکست خورده و به شهادت رسیده‌اند. از نگاه اندیشمندان، مبارزه میان جبهه حق و باطل، ماهیتی اعتقادی دارد و پیروزی حقیقی هنگامی محقق می‌شود که فکر و اندیشه حق در جهان زنده بماند. نمونه بارز این معنا، واقعه کربلاست که اگرچه از جنبه نظامی به شهادت امام حسین علیه‌السلام انجامید، اما از جنبه احیای فکر اسلامی، پیروزی جاودانه‌ای برای تاریخ به ارمغان آورد. مفسران قرآن برای تبیین این سنت به تمثیل آب و کف در سوره رعد اشاره کرده‌اند که بر اساس آن، باطل همچون کف روی سیلاب، محکوم به زوال است، اما حق همچون آب زلال و فلزات سودمند، پایدار و ماندگار می‌ماند. بر اساس آیات متعدد، خداوند باطل را نابود و حق را با کلمات خود استقرار می‌بخشد، رسولان و مؤمنان را نجات می‌دهد، و حزب خود را چیره و غالب قرار می‌دهد. وعده استخلاف در زمین و فرمانروایی صالحان نیز از دیگر جلوه‌های این سنت قطعی الهی است که در قرآن به آن تصریح شده است.<ref>احمدی پرتو، و خوئینی، «سنت پیروزی حق بر باطل در آیات و روایات و جایگاه آن در اندیشه دفاعی امام خامنه‌ای (مدظلّه‌العالی)»، 1401ش، ص9-11. </ref>
-== نسبت سنت‌های الهی با اختیار انسان ==
+* تحقق نظارت و پاسداشت ارزش‌ها؛ از کارکردهای سنت‌های الهی، ایجاد احساس مسئولیت متقابل در جامعه و پاسداری از ارزش‌ها از طریق امر به معروف و نهی از منکر است. این نظارت عمومی، گناه را همواره به عنوان گناه در افکار عمومی تثبیت کرده و از تبدیل ارزش‌ها به ضد ارزش جلوگیری می‌کند.
-از دیدگاه پژوهشگران، یکی از پرسش‌های اساسی درباره سنت‌های الهی، نسبت آنها با اختیار و اراده انسان است. به باور آنان، سنت‌های الهی هرگز به معنای جبر و سلب اختیار نیستند، بلکه بر اساس نظام علیت و اختیار انسان طراحی شده‌اند. در قرآن کریم به این حقیقت اشاره شده که خداوند سرنوشت هیچ قومی را تغییر نمی‌دهد مگر آنکه آنان آنچه را در خودشان است تغییر دهند. مفسران این آیه را به‌روشنی نشان‌دهنده آن می‌دانند که سنت‌های الهی در گرو رفتار و انتخاب انسان‌هاست.
+* تحقق عزت؛ یکی از کارکردهای سنت‌های الهی، کسب عزت فردی و اجتماعی در پرتو عمل به دستورات الهی است. بر اساس آموزه‌های اسلامی، ترک سنت‌های الهی مانند امر به معروف و نهی از منکر، موجب سلطه اشرار و فاسدان بر جامعه و در نهایت ذلت و خواری خواهد شد.
+* تحقق قدرت و مقاومت؛ سنت‌های الهی زمینه‌ساز تحقق قدرت مبتنی بر ارزش‌های اسلامی و مقاومت در برابر زورگویی هستند. بر اساس آیه «وَ أَعِدّوا لَهُم مَا استَطَعتُم مِن قُوَّةٍ»، استحکام ساخت داخلی از طریق تقویت علمی، فناوری، تولید داخلی و اقتصاد مقاومتی، مصداق بارز این کارکرد است.
-به اعتقاد اندیشمندان، این رابطه دو سویه است: از یک سو، اعمال و رفتار انسان‌ها زمینه‌ساز جریان سنت‌های الهی است و از سوی دیگر، سنت‌های الهی بر اساس حکمت، بهترین نتایج را برای انسان‌ها رقم می‌زند. برای مثال، سنت ابتلا زمانی جاری می‌شود که انسان‌ها در مسیر آزمایش قرار گیرند، و سنت امداد در پی یاری‌رسانی مؤمنان به دین خدا تحقق می‌یابد.
+* تحقق معنویت؛ از کارکردهای سنت‌های الهی، تحقق معنویت در جامعه و مصونیت بخشی به آن در برابر بیماری‌های اخلاقی و روحی است. جامعه‌ای که از معنویت برخوردار باشد، در برابر تهاجم و توطئه‌های دشمن نیز از قدرت اخلاقی و انگیزه عمل بر اساس تکلیف الهی برخوردار خواهد شد.
+* تحقق عقلانیت و عدالت؛ سنت‌های الهی به تحقق عقلانیت و عدالت در جامعه منجر می‌شوند. عدالت به معنای قرار دادن هر چیز در جای خود و اعطای حق به صاحب حق، اقتضای اراده و اختیار انسان مطابق با فطرت است و جامعه انسانی برای برقراری آن نیازمند تبعیت از اولیای الهی است.
-== مصادیق عینی سنت‌های الهی در تاریخ و جامعه ==
+* تحقق بصیرت و دشمن‌شناسی؛ از کارکردهای سنت‌های الهی، تحقق بصیرت در جامعه و توانایی دشمن‌شناسی است. هوشیاری و درک موقعیت، جرئت اقدام و نترسیدن از سختی‌ها، و ایمان و امید به آینده، سه درس مهمی هستند که از مسیر سنت‌های الهی حاصل می‌شوند.
-سنت استدراج در تاریخ معاصر: تحلیلگران مسائل منطقه بر این باورند که نمونه بارز سنت استدراج را می‌توان در سرنوشت رژیم صهیونیستی مشاهده کرد. به اعتقاد آنان، این رژیم که با حمایت قدرت‌های بزرگ شکل گرفت، دهه‌ها به پیشرفت و توسعه خود ادامه داد، اما به تدریج با بحران‌های متعدد داخلی و خارجی مواجه شد. پژوهشگران معتقدند این روند، تجلی سنت الهی در مهلت‌دهی به ظالمان است که نهایتاً به سقوط آنان خواهد انجامید.
+* تحقق پیشرفت؛ سنت‌های الهی به تحقق پیشرفت به جای توسعه صرفاً مادی می‌انجامند. تحول به عنوان سنت الهی در زندگی بشر، باید مدیریت شود تا به پیشرفت حقیقی بینجامد و جامعه را در مسیر تعالی و کمال پیش ببرد.<ref>رفیق و خیری، «کارکردهای اجتماعی سنن الهی از دیدگاه مقام معظم رهبری سیدعلی خامنه‌ای دام عزه»، 1401ش، ص17-26.</ref>
-سنت امداد در انقلاب اسلامی: از دیدگاه امام خمینی، انقلاب اسلامی ایران تحفه‌ای الهی و هدیه‌ای غیبی بود. به باور مؤمنان، تجربه جنگ تحمیلی و حوادثی چون شکست آمریکا در صحرای طبس که امام آن را نشانه آشکار دست غیبی الهی خواند، از مصادیق عینی سنت امداد الهی در دوران معاصر است.
+== سنت‌های الهی در اندیشه سید علی خامنه‌ای ==
+در اندیشه آیت‌الله خامنه‌ای، سنت‌های الهی به‌عنوان قوانین تغییرناپذیر  خداوند در عرصه طبیعت و تاریخ بشری، جایگاهی محوری و بنیادین دارد. وی سنت‌های الهی را در عرض قوانین طبیعی و حتی فراتر از آن، به‌عنوان قواعد حاکم بر سرنوشت جوامع و ملت‌ها معرفی می‌کنند. به باور او، این سنت‌ها نه تنها در قرآن کریم به تفصیل تبیین شده، بلکه در طول تاریخ و به‌ویژه در تاریخ معاصر انقلاب اسلامی ایران و مقاومت اسلامی در منطقه، به‌صورت عینی و ملموس تحقق یافته که برخی از آنها در ذیل آمده است:
-سنت ابتلا و مقاومت: کارشناسان مسائل اجتماعی معتقدند در شرایط کنونی که جمهوری اسلامی ایران با تحریم‌های همه‌جانبه و تهدیدات نظامی مواجه است، سنت ابتلا و آزمایش جاری است و جوامع مؤمن با صبر و مقاومت می‌توانند از این مرحله عبور کنند. به باور آنان، این سنت در تاریخ اسلام نیز نمونه‌های متعددی داشته است.<ref>[https://shahraranews.ir/fa/news/115579/%D8%B3%D9%86%D8%AA%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D9%84%D9%87%DB%8C-%DA%A9%D9%87-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%B1%D8%A7-%D8%AD%D9%81%D8%B8-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA ترقی، «انقلاب اسلامی ایران یک سنت الهی در تغییر معادلات جهان غرب»، وب‌سایت شهرآرا نیوز.]</ref>
+* '''ماندگاری حادثه عاشورا در تاریخ؛''' مصداق سنت بقای راه پاکان و صالحان. از نگاه ایشان، خداوند طبیعت را به‌گونه‌ای قرار داده که راه پاکان و مخلصان در تاریخ باقی بماند.
+* '''تجربه دفاع مقدس و ایثار جوانان؛''' مصداق سنت هدایت و نصرت در پی جهاد. از نگاه ایشان، جوانان با ایثار خود توانستند صفحه جنگ را برگردانند و با جهاد در راه خدا، مشمول هدایت و نصرت الهی شوند.
-== کارکردهای باور به سنت‌های الهی در جامعه ==
+* '''ناتوانی دشمنان از درک ایستادگی جمهوری اسلامی؛''' مصداق سنت پنهان بودن قوانین الهی. به باور ایشان، دشمن نمی‌تواند علت ایستادگی ایران را بفهمد، زیرا محاسبات سیاسی متعارف، قدرت درک سنت‌های الهی را ندارد.
-ایجاد بصیرت و امید: از دیدگاه محققان، شناخت سنت‌های الهی به انسان دیدگاه عمیق‌تری درباره تحولات جهان می‌بخشد و در سختی‌ها، امید به گشایش را در دل‌ها زنده نگه می‌دارد. ضرب‌المثل رایج «پایان شب سیه سفید است» که ریشه در آموزه‌های قرآنی دارد، نمونه‌ای از تأثیر این باور در فرهنگ عمومی است.
+* '''پیشرفت‌های علمی و فناوری ایران در دهه‌های اخیر؛''' مصداق سنت نتیجه‌دهی تلاش و مجاهدت. ایشان این پیشرفت‌ها را نتیجه اعتماد به سنت الهی و تلاش بی‌وقفه جوانان دانسته‌اند که با توکل بر خدا محقق شده است.
+* '''وحدت مردم ایران در بحران‌ها؛''' مصداق سنت ثبات قدم در برابر هراس‌افکنی دشمن. به باور ایشان، این وحدت باعث شده است که دشمنان نتوانند به اهداف خود برسند.
-کاهش ترس از دشمن: به باور پژوهشگران، باور به سنت نصرت و پیروزی جبهه حق، ترس از قدرت‌های ظاهری را کاهش می‌دهد. در قرآن کریم به مؤمنان وعده داده شده که خداوند در دل دشمنان رعب می‌افکند و امنیت را به مؤمنان ارزانی می‌دارد.
+* '''شکست ائتلاف استکبار در برابر ایران؛''' مصداق سنت ناتوانی قدرت‌های بزرگ. او تأکید کرده‌ است که ائتلاف باطل‌ها علیه حق، سرانجام به نابودی خود آنان می‌انجامد.
+* '''بیداری اسلامی در کشورهای منطقه؛''' مصداق سنت ظهور حق پس از غفلت. از نگاه ایشان، این بیداری نشانه جریان سنت‌های الهی در بیدار کردن ملت‌ها از خواب غفلت است.
-تقویت مسئولیت‌پذیری: از دیدگاه اندیشمندان، درک اینکه سنت‌های الهی بر اساس رفتار انسان‌ها جریان می‌یابد، احساس مسئولیت فردی و اجتماعی را تقویت می‌کند و انسان‌ها را به تلاش و اصلاح خود وا می‌دارد.
+* '''ناکام ماندن توطئه‌های دشمنان علیه ایران؛''' مصداق سنت ابطال کید دشمنان. وی معتقد بود که هر بار دشمنان توطئه‌ای علیه جمهوری اسلامی طراحی کرده‌اند، در نهایت به خودشان بازگشته است.
+* '''ایستادگی ۴۶ ساله''' '''مردم ایران در برابر فشارها؛''' مصداق سنت تغییرناپذیری نصرت الهی. او تأکید کرده‌اند که با وجود جنگ تحمیلی و تحریم‌های گسترده، ملت ایران نه تنها از پای درنیامد، که روزبه‌روز قوی‌تر شد.
-الگوسازی برای آینده: به اعتقاد محققان، مطالعه سنت‌های جاری در تاریخ و سرنوشت اقوام پیشین، درس‌های ارزشمندی برای جوامع امروز دارد و آنان را از انحرافات و اشتباهات بازمی‌دارد. در قرآن کریم بارها به سیر در زمین و تأمل در سرنوشت پیشینیان دعوت شده است.
+* '''مقاومت مردم غزه؛''' مصداق سنت یاری خداوند برای مظلومان. از منظر وی، مردم غزه مورد ظلم واقع شده‌اند و بر اساس سنت تغییرناپذیر الهی، نصرت خداوند شامل حال آنان خواهد شد و دنیای اسلام نابودی رژیم صهیونیستی را مشاهده خواهد کرد.
+* '''پیروزی مبارزان فلسطینی بر رژیم صهیونیستی؛''' مصداق سنت نصرت الهی برای مجاهدان. سید علی خامنه‌ای با اشاره به جنگ‌های ۳۳ روزه، ۲۲ روزه و ۸ روزه، این پیروزی‌ها را نتیجۀ مجاهدت در راه خدا دانسته و روند نزولی قدرت رژیم صهیونیستی را نشانۀ جریان این سنت می‌داند.
+* '''ناتوانی روزافزون رژیم صهیونیستی در جنگ‌ها؛''' مصداق سنت ضعف باطل. به باور او، رژیم صهیونیستی در طول سال‌های اخیر هر روز ضعیف‌تر شده و این افول، نشانه‌ای از جریان سنت الهی در نابودی قدرت‌های ظالم و مغرور است.
+* '''پیروزی حزب‌الله لبنان در جنگ ۳۳ روزه؛''' مصداق سنت پیروزی حق بر باطل. آیت‌الله خامنه‌ای این پیروزی را نمونه‌ای از غلبه جبهه حق علیرغم نابرابری تجهیزات دانسته‌اند.
+* '''انزوای رژیم صهیونیستی در افکار عمومی جهان؛''' مصداق سنت هتک ستر و رسوایی باطل. ایشان این انزوا را نتیجه طبیعی جنایات این رژیم بر اساس سنت‌های الهی می‌دانند.
+* '''عملیات طوفان‌الاقصی؛''' مصداق سنت یاری مظلومان علی‌رغم محاصره. وی این عملیات را نمونه‌ای از نصرت الهی برای مجاهدان فلسطینی دانسته‌اند.
+* '''برملاشدن چهره واقعی قدرت‌های غربی در جنایات غزه؛''' مصداق سنت رسوایی باطل. به باور ایشان، حمایت همه‌جانبه آمریکا از جنایات رژیم صهیونیستی، باعث تنفر روزافزون ملت‌ها و رسوایی آنان شده است.
+* '''پیروزی نهایی جبهه مقاومت در برابر استکبار؛''' مصداق سنت غلبه قطعی حق بر باطل. به باور ایشان، با استناد به سنت قطعی الهی، آینده روشنی برای جبهه مقاومت پیش‌بینی می‌شود.<ref>[https://farsi.khamenei.ir/newspart-index?tid=3129 «سنت‌های الهی»، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای.]</ref>
 == پانویس ==
@@ خط ۱۴۹: / خط ۱۸۰: @@
 == منابع ==
-آقاجانی، نصرالله، «ویژگی‌ها و انواع سنت‌های الهی در تدبیر جوامع»، مجلۀ اسلام و مطالعات اجتماعی، شمارۀ 3، 1393ش.
-احمدی پرتو،محمد تقی، خوئینی، معصومه، «سنت پیروزی حق بر باطل در آیات و روایات و جایگاه آن در اندیشه دفاعی امام خامنه‌ای»، مجلۀ پژوهش‌های اجتماعی- اسلامی، شمارۀ 126، 1401ش.
-ترقی، حمیدرضا، «انقلاب اسلامی ایران یک سنت الهی در تغییر معادلات جهان غرب»، وب‌سایت شهرآرا نیوز، تاریخ درج مطلب: 14 تیر 1401ش.
-حبیبی، محسن و تیموری، شهناز، «سنت‌های الهی در باب ظهور و سقوط تمدن‌ها از نظر علامه طباطبائی»، مجلۀ اندیشه علامه طباطبایی، شمارۀ 9، 1397ش.
-دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه دهخدا، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: 18 اسفند 1404ش.
-طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، دفتر نشر اسلامی، 1374ش.
-مصباح یزدی، محمدتقی، جامعه و تاریخ از دیدگاه تاریخ، تهران، چاپ و نشر بین‌الملل، 1391ش.
+* آقاجانی، نصرالله، «ویژگی‌ها و انواع سنت‌های الهی در تدبیر جوامع»، مجلۀ اسلام و مطالعات اجتماعی، شمارۀ 3، 1393ش.
+* احمدی پرتو،محمد تقی، خوئینی، معصومه، «سنت پیروزی حق بر باطل در آیات و روایات و جایگاه آن در اندیشه دفاعی امام خامنه‌ای»، مجلۀ پژوهش‌های اجتماعی- اسلامی، شمارۀ 126، 1401ش.
+* «تبیین قرآنی نابودی رژیم صهیونیستی در آینده نزدیک»، وب‌سایت دیگران، تاریخ درج مطلب: 18 دی 13978ش.
+* ترقی، حمیدرضا، «انقلاب اسلامی ایران یک سنت الهی در تغییر معادلات جهان غرب»، وب‌سایت شهرآرا نیوز، تاریخ درج مطلب: 14 تیر 1401ش.
+* حبیبی، محسن و تیموری، شهناز، «سنت‌های الهی در باب ظهور و سقوط تمدن‌ها از نظر علامه طباطبائی»، مجلۀ اندیشه علامه طباطبایی، شمارۀ 9، 1397ش.
+* دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه دهخدا، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: 18 اسفند 1404ش.
+* «رابطه سنّت‏های الهی با اعمال انسان»، وب‌سایت علمی و پژوهشی آسمان، تاریخ درج مطلب: 5 مرداد 1393ش.
+* رفیق، محمد و خیری، حسن، «کارکردهای اجتماعی سنن الهی از دیدگاه مقام معظم رهبری سیدعلی خامنه ای دام عزه»، مجلۀ اسلام و مطالعات اجتماعی، شمارۀ 3، 1401ش.
+* «سنت‌های الهی»، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای، تاریخ بازدید: 20 اسفند 1404ش.
+* شبیری زنجانی، «پیروزی ایران اسلامی در دفاع 12 روزه براساس سنت نصرت الهی بود»، خبرگزاری تسنیم، 12 مرداد 1404ش.
+* طباطبایی، المیزان، فی تفسیر القرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1417ق.
+* مصباح یزدی، محمدتقی، جامعه و تاریخ از دیدگاه تاریخ، تهران، چاپ و نشر بین‌الملل، 1391ش.