انفجار دفتر حزب جمهوری اسلامی: تفاوت میان نسخهها
بدون خلاصۀ ویرایش |
|||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
'''''انفجار دفتر حزب جمهوری اسلامی؛''''' | '''''انفجار دفتر حزب جمهوری اسلامی؛''''' بمبگذاری در دفتر مرکزی حزب در تهران و کشتهشدن ۷۳ تن از جمله سیدمحمد بهشتی، جمعی از وزیران و نمایندگان مجلس. | ||
انفجار دفتر حزب جمهوری | انفجار دفتر حزب جمهوری اسلامی که در ایران از آن با عنوان فاجعه هفتم تیر یاد میشود، رویدادی است که در تاریخ ۷ تیر ۱۳۶۰ش در تهران رخ داد. در این حادثه، دفتر مرکزی حزب جمهوری اسلامی با بمبگذاری منهدم شد و ۷۳ تن از اعضای این حزب از جمله سید محمد بهشتی، رئیس قوه قضائیه و دبیرکل حزب، به همراه جمعی از وزیران و نمایندگان مجلس شورای اسلامی کشته شدند. این رویداد از نقاط عطف تاریخ جمهوری اسلامی ایران به شمار میرود. | ||
== پیشینه == | == پیشینه == | ||
حزب جمهوری اسلامی در ۲۹ بهمن ۱۳۵۷، اندکی پس از پیروزی انقلاب ایران، | حزب جمهوری اسلامی یکی از مهمترین تشکلهای سیاسی بود که به همت گروهی از روحانیان مبارز در ۲۹ بهمن ۱۳۵۷، اندکی پس از پیروزی انقلاب ایران تأسیس شد و نقش مهمی در تحولات سالهای نخست انقلاب ایفا کرد.<ref>دارابی، جریانشناسی سیاسی در ایران، ۶۹–۷۰.</ref> روحانیت سیاسی با استفاده از تجربه تاریخی شیعه از صفویه تا مشروطه، به این نتیجه رسیده بود که داشتن تشکل سیاسی برای کسب قدرت یا نظارت بر آن ضروری است.<ref>دارابی، جریانشناسی سیاسی در ایران، ۱۵۹–۱۶۰.</ref> بر همین اساس، طی سالهای ۱۳۲۰ش تا ۱۳۵۷ش تشکلهای اسلامی متعددی مانند فداییان اسلام، حزب ملل اسلامی و هیئتهای مؤتلفه اسلامی پدید آمدند.<ref>فوزی، تحولات سیاسی اجتماعی بعد از انقلاب اسلامی در ایران، ۱/۳۹۲؛ هاشمی رفسنجانی، انقلاب و پیروزی، ۲۱۸.</ref> حزب جمهوری اسلامی که در آغاز با موافقت و حمایت امام خمینی تشکیل شد، بعدها نارضایتی ایشان را موجب گردید. گسترش تشکیلات حزب در سراسر کشور، بهگونهای که ائمه جمعه و جماعات را نیز دربر میگرفت، از نظر ایشان خوشایند نبود.<ref>درویشی، سیره عملی امامخمینی در اداره امور کشور، ۲۹۰.</ref> افزون بر این، بروز اختلافات شدید درونحزبی موجب شد امام خمینی درباره مواضع پیشین خود بازنگری کند.<ref>محتشمیپور، چندصدایی، ۷۰.</ref> رهبران حزب نیز به عدول حزب از اهداف اولیه پی برده، در کنگره دوم پیشنهاد توقف فعالیتها را مطرح کردند<ref>درویشی، سیره عملی امامخمینی در اداره امور کشور، ۲۹۹.</ref> سرانجام در خرداد ۱۳۶۶، سیدعلی خامنهای و اکبر هاشمی رفسنجانی طی نامهای به امام خمینی، ادامه کار حزب را بهانهای برای اختلاف و خدشه در وحدت ملت دانستند و تصمیم شورای مرکزی بر تعطیلی حزب را اعلام کردند.<ref>امامخمینی، صحیفه، ۲۰/۲۷۵–۲۷۶.</ref> | ||
در | |||
== شرح رویداد == | == شرح رویداد == | ||
در ساعت ۲۰:۳۰ روز یکشنبه ۷ تیر ۱۳۶۰، | در ساعت ۲۰:۳۰ روز یکشنبه ۷ تیر ۱۳۶۰، جلسهای در سالن اجتماعات دفتر مرکزی حزب جمهوری اسلامی واقع در محله سرچشمه تهران برگزار شد. موضوع این جلسه، بررسی وضعیت تورم و انتخابات ریاستجمهوری آینده بود. در این جلسه بیش از ۹۰ تن از مقامات عالیرتبه کشور از جمله اعضای کابینه و نمایندگان مجلس حضور داشتند. سید محمد بهشتی سخنان خود را آغاز کرد که در لحظاتی پس از شروع سخنرانی، دو بمب که در محل کارگذاشته شده بود، منفجر شد و سالن اجتماعات را به کلی ویران کرد. | ||
انفجار چنان قدرتمند بود که لرزش آن در سراسر تهران احساس شد و هزاران نفر از مردم شوکهشده را به خیابانها کشاند. روز بعد، تظاهرات گستردهای در شهرهای مختلف ایران برای محکومیت این اقدام تروریستی برگزار شد. محمدعلی رجایی، نخستوزیر وقت، دو روز تعطیل رسمی و یک هفته عزای عمومی اعلام کرد. | انفجار چنان قدرتمند بود که لرزش آن در سراسر تهران احساس شد و هزاران نفر از مردم شوکهشده را به خیابانها کشاند. روز بعد، تظاهرات گستردهای در شهرهای مختلف ایران برای محکومیت این اقدام تروریستی برگزار شد. محمدعلی رجایی، نخستوزیر وقت، دو روز تعطیل رسمی و یک هفته عزای عمومی اعلام کرد. | ||
| خط ۱۰۳: | خط ۱۰۱: | ||
== منابع == | == منابع == | ||
* دارابی، علی، جریانشناسی سیاسی در ایران، تهران، سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، چاپ دوم، ۱۳۸۸ش. | |||
فوزی تویسرکانی، یحیی، تحولات سیاسی اجتماعی بعد از انقلاب اسلامی در ایران، تهران، عروج، چاپ اول، ۱۳۸۴ش. | |||
نسخهٔ ۲۱ اسفند ۱۴۰۴، ساعت ۱۳:۱۱
انفجار دفتر حزب جمهوری اسلامی؛ بمبگذاری در دفتر مرکزی حزب در تهران و کشتهشدن ۷۳ تن از جمله سیدمحمد بهشتی، جمعی از وزیران و نمایندگان مجلس.
انفجار دفتر حزب جمهوری اسلامی که در ایران از آن با عنوان فاجعه هفتم تیر یاد میشود، رویدادی است که در تاریخ ۷ تیر ۱۳۶۰ش در تهران رخ داد. در این حادثه، دفتر مرکزی حزب جمهوری اسلامی با بمبگذاری منهدم شد و ۷۳ تن از اعضای این حزب از جمله سید محمد بهشتی، رئیس قوه قضائیه و دبیرکل حزب، به همراه جمعی از وزیران و نمایندگان مجلس شورای اسلامی کشته شدند. این رویداد از نقاط عطف تاریخ جمهوری اسلامی ایران به شمار میرود.
پیشینه
حزب جمهوری اسلامی یکی از مهمترین تشکلهای سیاسی بود که به همت گروهی از روحانیان مبارز در ۲۹ بهمن ۱۳۵۷، اندکی پس از پیروزی انقلاب ایران تأسیس شد و نقش مهمی در تحولات سالهای نخست انقلاب ایفا کرد.[۱] روحانیت سیاسی با استفاده از تجربه تاریخی شیعه از صفویه تا مشروطه، به این نتیجه رسیده بود که داشتن تشکل سیاسی برای کسب قدرت یا نظارت بر آن ضروری است.[۲] بر همین اساس، طی سالهای ۱۳۲۰ش تا ۱۳۵۷ش تشکلهای اسلامی متعددی مانند فداییان اسلام، حزب ملل اسلامی و هیئتهای مؤتلفه اسلامی پدید آمدند.[۳] حزب جمهوری اسلامی که در آغاز با موافقت و حمایت امام خمینی تشکیل شد، بعدها نارضایتی ایشان را موجب گردید. گسترش تشکیلات حزب در سراسر کشور، بهگونهای که ائمه جمعه و جماعات را نیز دربر میگرفت، از نظر ایشان خوشایند نبود.[۴] افزون بر این، بروز اختلافات شدید درونحزبی موجب شد امام خمینی درباره مواضع پیشین خود بازنگری کند.[۵] رهبران حزب نیز به عدول حزب از اهداف اولیه پی برده، در کنگره دوم پیشنهاد توقف فعالیتها را مطرح کردند[۶] سرانجام در خرداد ۱۳۶۶، سیدعلی خامنهای و اکبر هاشمی رفسنجانی طی نامهای به امام خمینی، ادامه کار حزب را بهانهای برای اختلاف و خدشه در وحدت ملت دانستند و تصمیم شورای مرکزی بر تعطیلی حزب را اعلام کردند.[۷]
شرح رویداد
در ساعت ۲۰:۳۰ روز یکشنبه ۷ تیر ۱۳۶۰، جلسهای در سالن اجتماعات دفتر مرکزی حزب جمهوری اسلامی واقع در محله سرچشمه تهران برگزار شد. موضوع این جلسه، بررسی وضعیت تورم و انتخابات ریاستجمهوری آینده بود. در این جلسه بیش از ۹۰ تن از مقامات عالیرتبه کشور از جمله اعضای کابینه و نمایندگان مجلس حضور داشتند. سید محمد بهشتی سخنان خود را آغاز کرد که در لحظاتی پس از شروع سخنرانی، دو بمب که در محل کارگذاشته شده بود، منفجر شد و سالن اجتماعات را به کلی ویران کرد.
انفجار چنان قدرتمند بود که لرزش آن در سراسر تهران احساس شد و هزاران نفر از مردم شوکهشده را به خیابانها کشاند. روز بعد، تظاهرات گستردهای در شهرهای مختلف ایران برای محکومیت این اقدام تروریستی برگزار شد. محمدعلی رجایی، نخستوزیر وقت، دو روز تعطیل رسمی و یک هفته عزای عمومی اعلام کرد.
عاملان و طراحان
بر اساس تحقیقات انجامشده، عامل انفجار محمدرضا کلاهی صمدی، از اعضای نفوذی سازمان مجاهدین خلق در حزب جمهوری اسلامی، شناسایی شد. کلاهی که به عنوان کاردان فنی تجهیزات صوتی در حزب فعالیت میکرد، بمبها را پیش از برگزاری جلسه در محل کارگذاشته بود. وی اندکی پیش از انفجار، با بهانه خرید بستنی برای حاضران، سالن را ترک کرد.
پیچیدگی مواد منفجره و تایمرهای بهکاررفته، همچنین کوچکسازی و مهارت در پنهانسازی، نشان میداد که یکی از آژانسهای اطلاعاتی خارجی نیز در این حمله در کنار سازمان مجاهدین خلق نقش داشته است.
روزنامه آمریکایی نیویورک تایمز در ۷ ژوئیه ۱۹۸۱ گزارش داد که بمبگذار به عنوان یک مرد ۲۳ ساله به نام محمدرضا کلاهی شناسایی شده است. به گزارش تایم، کلاهی دانشجوی جوان و عامل مجاهدین خلق بود که با پوشش یک مهندس صدا در ساختمان مشغول به کار شده بود. منابع مختلف از جمله پژوهشهای دانشگاهی، سازمان مجاهدین خلق را مسئول این بمبگذاری میدانند.
با این حال، هیچگاه گروه یا شخصی رسماً مسئولیت این رویداد را نپذیرفت و محاکمهای برای آن برگزار نشد. اروند ابراهیمیان، تاریخنگار، مینویسد که مجاهدین خلق هرگز بهطور عمومی مسئولیت را تأیید یا رد نکردند، اما اعلام کردند که این حمله "واکنشی طبیعی و ضروری به جنایات رژیم" بوده است. به گفته وی، جمهوری اسلامی از این حادثه برای مبارزه با مخالفان چپ بهطور کلی و مجاهدین بهطور خاص استفاده کرد.
دیدگاههای متفاوت درباره مسئولیت
در حالی که مقامات جمهوری اسلامی بلافاصله ساواک و عراق را مسئول معرفی کردند، دو روز بعد سید روحالله خمینی سازمان مجاهدین خلق را متهم کرد. بر اساس گزارش وزارت امور خارجه ایالات متحده در سال ۲۰۰۶، سازمان مجاهدین خلق در سال ۱۹۸۱ بمبهایی را در دفتر مرکزی حزب جمهوری اسلامی و دفتر نخستوزیری منفجر کرد که منجر به کشته شدن حدود ۷۰ مقام عالیرتبه ایرانی شد.
با این حال، نظریههای توطئه مختلفی پیرامون این رویداد شکل گرفته است. کنت کاتزمن در تحلیلی مینویسد: "گمانهزنیهای زیادی در میان دانشگاهیان و ناظران وجود دارد که این بمبگذاریها ممکن است در واقع توسط رهبران ارشد حزب جمهوری اسلامی برای خلاص شدن از شر رقبای درون حزبی برنامهریزی شده باشد." در سال ۱۹۸۵، رئیس اطلاعات نظامی ایران به مطبوعات اعلام کرد که این اقدام توسط افسران ارتش سلطنتطلب انجام شده است.
آمار کشتهشدگان
در این انفجار، ۷۳ نفر جان باختند. برخی منابع تعداد کشتهشدگان را ۷۲ تا ۷۴ نفر ذکر کردهاند. از جمله مهمترین کشتهشدگان این حادثه میتوان به افراد زیر اشاره کرد:
سید محمد بهشتی- رئیس قوه قضائیه و دبیرکل حزب جمهوری اسلامی که پس از خمینی، دومین شخصیت قدرتمند انقلاب محسوب میشد.
چهار وزیر: حسن عباسپور (وزیر نیرو)، محمدعلی فیاضبخش (وزیر مشاور و سرپرست سازمان بهزیستی)، محمود قندی (وزیر پست و تلگراف و تلفن) و موسی کلانتری (وزیر راه و ترابری)
۲۷ نماینده مجلس شورای اسلامی از جمله: عبدالحمید دیالمه (نماینده مشهد)، محمد منتظری (نماینده نجفآباد)، غلامحسین حقانی (نماینده بندرعباس) و سید محمدکاظم دانش (نماینده شوش و اندیمشک)
جمعی از معاونان وزیر و اعضای حزب جمهوری اسلامی
برخی از شخصیتهای مهم از جمله اکبر هاشمی رفسنجانی، محمدجواد باهنر، محمدعلی رجایی و بهزاد نبوی به دلیل غیبت یا ترک محل دقایقی پیش از انفجار، از این حادثه جان سالم به در بردند.
واکنشها
سید روحالله خمینی، ربنیانگذار جمهوری اسلامی ایران، در پیامی این حادثه را تسلیت گفت و از کشتهشدگان با عنوان شهدای هفتم تیر یاد کرد. وی در بخشی از پیام خود گفت: بهشتی مظلوم بود و مظلوم زیست و مظلوم به شهادت رسید. به گفته خمینی، این حادثه میتوانست به طور طبیعی منجر به شکست انقلاب اسلامی شود، اما برکت خون شهدا سبب وحدت بیشتر ملت و قرار گرفتن انقلاب در مسیر واقعی خود گردید.
سید علی خامنهای، رهبر سابق جمهوری اسلامی، در سخنانی این رویداد را نقطه عطفی در تاریخ انقلاب دانست و تأکید کرد که این حادثه چهره واقعی عاملان این جنایت را که سالها خود را به گونهای دیگر معرفی میکردند، برای مردم آشکار ساخت.
ترورهای پس از آن
دو ماه پس از انفجار هفتم تیر، در تاریخ ۸ شهریور ۱۳۶۰ (۳۰ اوت ۱۹۸۱)، بمبگذاری دیگری در دفتر نخستوزیری منجر به کشته شدن محمدعلی رجایی (رئیسجمهور) و محمدجواد باهنر (نخستوزیر) و شش تن دیگر از مقامات دولتی شد. این بمبگذاری نیز به سازمان مجاهدین خلق نسبت داده شد و عامل آن مسعود کشمیری، یکی از اعضای این سازمان، معرفی گردید.
پس از این دو حادثه، موج گستردهای از دستگیریها و اعدامهای اعضای سازمان مجاهدین خلق و دیگر گروههای چپ در ایران آغاز شد. ترور مقامات بلندپایه و فعالان حامی رژیم توسط مجاهدین برای یک یا دو سال بعد ادامه یافت، اما نتوانست دولت را سرنگون کند.
سرنوشت عامل انفجار
محمدرضا کلاهی پس از انفجار، از ایران گریخت و به عراق رفت و در اردوگاههای سازمان مجاهدین خلق ساکن شد. در سال ۱۹۹۸، او در فهرست اعضای "مشکلدار" سازمان قرار گرفت و در سال ۱۹۹۹ عراق را ترک کرد و ابتدا به آلمان و سپس به هلند مهاجرت نمود. وی در هلند با هویت جعلی "علی معتمد" زندگی میکرد و با یک زن افغانستانی ازدواج کرد و صاحب یک پسر شد.
در تاریخ ۲۴ آذر ۱۳۹۴ (۱۵ دسامبر ۲۰۱۵)، فردی به نام علی معتمد در شهر آلمیره هلند هدف گلوله دو مرد ناشناس قرار گرفت و در بیمارستان جان سپرد. پس از این رویداد، مشخص شد که فرد مقتول همان محمدرضا کلاهی بوده است.
ایران دست داشتن در این قتل را رد کرد. رادیو اروپای آزاد/رادیو آزادی در گزارشی به جزئیات این ترور و هویت واقعی فرد مقتول پرداخت. گاردین نیز در ژانویه ۲۰۱۹ گزارشی درباره مرگ کلاهی منتشر کرد و به چگونگی زندگی او با هویت جعلی در هلند پرداخت.
دادستان عمومی هلند در جریان دادگاه متهمان اعلام کرد که شواهدی بر دست داشتن حکومت ایران در این ترور پیدا نشده است. در پاییز ۱۳۹۸، رضوان تقی، متهم فراری مراکشی-هلندی که به اتهام قتل کلاهی و احمد نیسی تحت تعقیب بود، در دبی دستگیر شد.
بازتابها
شعر و ادبیات
شعر فارسی، به عنوان زبان گویای دردها و حماسههای ملی، در سوگ شهدای هفتم تیر، آثاری ماندگار سرود. بسیاری از شاعران برجسته انقلاب، در قالبهای مختلف، به توصیف ابعاد شخصیتی شهید بهشتی و یارانش و نیز محکومیت این جنایت پرداختند.
قیصر امینپور: این شاعر نامدار انقلاب، در مجموعهاشعار خود، به این واقعه نیز پرداخته است. هرچند اشعار او غالباً نمادین و چندوجهی است، اما فضای تراژیک و حماسی آن سالها در کلمات او جاری است.
سید حسن حسینی: او نیز در آثارش به ترسیم چهره شهدای انقلاب و از جمله این رویداد پرداخته است.
شاعران آیینی: دهها شاعر گمنام و نامآشنای آیینی در طول این سالها، در شبهای شعر "یادواره شهدای هفتم تیر" به خواندن اشعاری در رثای این شهدا پرداختهاند که بسیاری از آنها در رسانهها و مجموعههای ادبی منتشر شده است. محوریت این اشعار، مظلومیت، ایمان راسخ، و تدبیر شهید بهشتی و همراهانش است.
موسیقی
در حوزه موسیقی، این رویداد بیشتر در قالب سرودهای حماسی بازتاب یافت. سرودهای انقلابی آن دوران، که توسط گروههای مختلف اجرا میشد، به سرعت به این فاجعه واکنش نشان دادند.
سرودهای سازمانی: گروههای سرود صدا و سیما و گروههای هنری وابسته به نهادهای انقلابی، در سالهای پس از حادثه، سرودهایی با مضمون هفتم تیر، یاران بهشتی و "شهدای مظلوم تولید و پخش کردند که بارها از رسانه ملی پخش شد و در میان مردم جا افتاد. این سرودها با بهرهگیری از ریتمهای حماسی و کلماتی چون مظلوم، یاران، انقلاب و خون، به بازتولید احساسات انقلابی و تقویت روحیه مقاومت پرداختند.
سینما و تلویزیون
شاید مهمترین و ماندگارترین بازتاب هنری این واقعه، در قالب فیلمهای مستند و مجموعههای تلویزیونی رقم خورده باشد. ثبت جزئیات این حادثه و ابعاد شخصیتی قربانیان آن، نیازمند نگاه دقیق تصویری بود.
مستند بهشتی: یکی از مهمترین آثار درباره شخصیت شهید بهشتی، مستندی است که به ابعاد مختلف زندگی، اندیشه و نقش ایشان در انقلاب میپردازد. این مستندها معمولاً شامل تصاویر آرشیوی، گفتگو با نزدیکان و دوستان، و مرور وقایع منتهی به هفتم تیر است.
مستند یاران بهشتی: آثاری که به معرفی تکتک شهدای هفتم تیر، به ویژه نمایندگان مجلس و وزیران، پرداختهاند. این مستندها با هدف حفظ یاد و خاطره این افراد و معرفی نقش آنها در تاریخ انقلاب ساخته شدهاند.
فیلمهای داستانی: هرچند تاکنون فیلم سینمایی مستقلی با محوریت انفجار دفتر حزب ساخته نشده، اما در برخی از فیلمهای بلند سینمایی و تلویزیونی که به دهه ۶۰ میپردازند، این حادثه به عنوان یک نقطه عطف، با فلاشبک یا دیالوگ ارجاع داده شده است. بازسازی صحنه انفجار در برخی سریالهای تاریخی، تلاشی برای نزدیکتر کردن مخاطب به فضای آن دوران بوده است.
هنرهای تجسمی و نمادهای شهری
این حادثه، تأثیر خود را بر فضای شهری و هنرهای تجسمی نیز بر جای گذاشت.
نقاشی و گرافیک: در سالهای پس از انقلاب، پوسترها و تابلوهای نقاشی متعددی با محوریت چهره شهید بهشتی و شهدای هفتم تیر خلق شد. این آثار که اغلب با تکنیکهای نقاشی رنگ روغن و یا طراحی گرافیک، حال و هوای مذهبی و انقلابی داشتند، در فضاهای عمومی و یادبودها به نمایش درآمدند.
نمادهای شهری: شاخصترین بازتاب این رویداد در نامگذاریها و نمادهای شهری تجلی یافته است.
میدان هفتم تیر تهران: این میدان در مرکز تهران، به یکی از نمادهای اصلی یادآوری این حادثه تبدیل شده است.
ایستگاه متروی هفتم تیر: در ادامه، ایستگاه متروی این میدان نیز به همین نام خوانده میشود.
جموعه فرهنگی شهدای انقلاب اسلامی: در محل سابق دفتر مرکزی حزب جمهوری اسلامی، که در انفجار ویران شد، امروزه مجموعهای فرهنگی بنا شده است که به عنوان یک مکان نمادین، یاد و خاطره آن رویداد را زنده نگه میدارد.
رسانه و مطبوعات
در سالهای اخیر، با گسترش فضای مجازی و رسانههای نوین، بازتاب این رویداد نیز شکل جدیدی به خود گرفته است. وبسایتهای خبری و تحلیلی با انتشار پروندههای ویژه و گفتگو با بازماندگان و شاهدان عینی، به تبیین ابعاد مختلف این واقعه و آثار آن بر انقلاب اسلامی میپردازند. همچنین، استفاده از تصاویر آرشیوی و خاطرات صوتی-تصویری از شهید بهشتی در شبکههای اجتماعی، به بازتولید محتوایی و انتقال آن به نسلهای جدید کمک کرده است.
پانویس
- ↑ دارابی، جریانشناسی سیاسی در ایران، ۶۹–۷۰.
- ↑ دارابی، جریانشناسی سیاسی در ایران، ۱۵۹–۱۶۰.
- ↑ فوزی، تحولات سیاسی اجتماعی بعد از انقلاب اسلامی در ایران، ۱/۳۹۲؛ هاشمی رفسنجانی، انقلاب و پیروزی، ۲۱۸.
- ↑ درویشی، سیره عملی امامخمینی در اداره امور کشور، ۲۹۰.
- ↑ محتشمیپور، چندصدایی، ۷۰.
- ↑ درویشی، سیره عملی امامخمینی در اداره امور کشور، ۲۹۹.
- ↑ امامخمینی، صحیفه، ۲۰/۲۷۵–۲۷۶.
منابع
- دارابی، علی، جریانشناسی سیاسی در ایران، تهران، سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، چاپ دوم، ۱۳۸۸ش.
فوزی تویسرکانی، یحیی، تحولات سیاسی اجتماعی بعد از انقلاب اسلامی در ایران، تهران، عروج، چاپ اول، ۱۳۸۴ش.