سنت‌های الهی: تفاوت میان نسخه‌ها

<big>'''سنت‌های الهی؛'''</big> قوانین تغییرناپذیر حاکم بر هستی و زندگی انسان.

پژوهشگران حوزه علوم قرآنی، سنت الهی را به‌معنای قوانین و روش‌های تغییرناپذیری دانسته‌اند که خداوند بر اساس حکمت خود، نظام هستی و جوامع بشری را بر پایه آنها اداره می‌کند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1708133/%D8%B3%D9%86%D8%AA-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D9%84%D9%87%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A8%D8%A7%D8%A8-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D9%88-%D8%B3%D9%82%D9%88%D8%B7-%D8%AA%D9%85%D8%AF%D9%86-%D9%87%D8%A7-%D8%A7%D8%B2-%D9%86%D8%B8%D8%B1-%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%85%D9%87-%D8%B7%D8%A8%D8%A7%D8%B7%D8%A8%D8%A7%DB%8C%DB%8C?q=%D8%B3%D9%86%D8%AA%D9%87%D8%A7%DB%8C%20%D8%A7%D9%84%D9%87%DB%8C&score=274877907000.0&rownumber=1 حبیبی و تیموری، «سنت‌های الهی در باب ظهور و سقوط تمدن‌ها از نظر علامه طباطبائی»، 1397ش، ص12.]</ref> بر اساس منابع لغوی، واژۀ سنت به‌معنای راه و روش رایجی است که استمرار دارد.<ref>[https://vajehyab.com/?q=%D8%B3%D9%86%D9%91%D8%AA&d= دهخدا، لغت‌نامه دهخدا، ذیل واژۀ سنت، وب‌سایت واژه‌یاب.]</ref> از دیدگاه مفسران، این سنت‌ها لزوماً به‌معنای صدور فعل بی‌واسطه از جانب خداوند نیست، بلکه گاه از طریق اسباب طبیعی و گاه فراطبیعی جریان می‌یابند. به باور علامه طباطبایی،<ref group="دیدگاه">نیازی به نام آوردن از شخص نیست، شروع این جمله با دیدگاه مفسران بوده و مطلب ادامه همان قرار بگیرد</ref> سنت‌های الهی ضوابطی هستند که در امت‌های پیشین نیز جاری بوده و تغییرناپذیری آنها از اصول مسلم قرآنی است.<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، 1374ش، ج16، ص340.</ref> مصباح یزدی نیز سنت الهی را ضابطۀ انجام فعل الهی و روش‌های تدبیر امور عالم و آدم معرفی می‌کند.<ref>مصباح یزدی، جامعه و تاریخ از دیدگاه تاریخ، 1391ش، ص409.</ref> <ref group="دیدگاه">اسم شخص لازم نیست بیاید؛ در ادامه متن قبلی قرار بگیرد با حفظ عدم تکرار</ref>به اعتقاد اندیشمندان، یکی از کاربردهای مهم این مفهوم، قانونمندی تاریخ و جوامع انسانی است؛ به این معنا که می‌توان با مطالعۀ سرگذشت پیشینیان و توجه به علل ناکامی‌ها و موفقیت‌های آنان، به قواعد حاکم بر ظهور و<ref group="دیدگاه">جمله اخیرا گویا ارتباط مستقیمی با بحث ندارد.</ref> سقوط تمدن‌ها دست یافت. این نگاه قرآنی، انسان را به نگرش عمیق در تاریخ و عبرت‌آموزی از آثار برجای‌مانده از اقوام گذشته فرا می‌خواند.<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، 1374ش، ج4، ص21.</ref><ref group="دیدگاه">قسمت اخیر کاربرد هست نه مفهوم شناسی</ref>

به نظر پژوهشگران، ریشه‌های معرفتی قواعد تاریخی برآمده از الگوی اثبات‌گرایی (پوزیتیویسم) دنیای مدرن است که با الگوبرداری از علوم طبیعی، به دنبال کشف روابط علی و قانون‌مند در تحولات اجتماعی بود. در این نگاه، تاریخ تابع قواعدی جبری، عمومی و تخلف‌ناپذیر تلقی می‌شود که منشأ آنها در طبیعت بشر و ساختار ذاتی جوامع نهفته است و انسان‌ها ناآگاهانه و غیرارادی تحت سلطۀ این ماشین اجتماعی به سوی آینده‌ای معین سوق داده می‌شوند. در مقابل، سنن الهی در اندیشۀ متفکران مسلمان، به‌ویژه محمدباقر صدر و سیدعلی خامنه‌ای، ضمن پذیرش قانون‌مندی تاریخ، با سه مؤلفه اساسی از این الگو متمایز می‌شود: الهی‌بودن منشأ قوانین، توسعۀ ماهیت آنها از قوانین طبیعی به قوانین معنوی و اخلاقی و تقسیم‌بندی آنها به دو دسته حتمی و مشروط که اراده و مسئولیت انسانی را در مسیر تاریخ تثبیت می‌کند. از این منظر، تاریخ نه فرایندی مکانیکی و جبری، بلکه میدانی برای تعامل آگاهانهٔ ارادهٔ انسانی با قوانین ثابت و الهی است.<ref>جعفری‌نژاد و دیگران، «نقش سنت‌های الهی در تداوم انقلاب اسلامی از دیدگاه مقام معظم رهبری»، 1399ش، ص244-246.</ref><ref group="دیدگاه">جمله اخیر مبهم است و گویا از قلم فرسایی های هوش مصنوعی است</ref>

پژوهشگران با الهام از متون دینی، سنت‌های حاکم بر زندگی بشر را به دو دسته کلی تقسیم می‌کنند؛ سنت‌های تغییرناپذیر که ریشه در ساختار ثابت آفرینش دارند و سنت‌های وابسته به رفتار و انتخاب‌های انسان‌ها<ref group="دیدگاه">این تقسیم با اصل «تغییر ناپذیر نبودن و ثبات» که در موارد زیادی به آن تأکید شده است به ظاهر تعارض دارد. هرچند ممکن است بگویید در همان فضای مشروطش تخلف ناپذیر است ولی بدوا تعارض به چشم می آید.</ref> که با تغییر شرایط و منش اجتماعی دگرگون می‌شوند:<ref group="دیدگاه">منبع این تقسیم کجاست؟

تقسیم به شدت بی معیار و مخدوش است. مثلا:  

سنت یاری رساندن به حق‌طلبان، سنت تغییر سرنوشت، سنت تفاوت در مراتب، سنت آزمایش، سنت بیدارباش: چرا در سنت های وابسته به رفتار انسان قرار نگرفته؟

از سوی دیگر: سنت اتمام حجت چرا در سنت های تغییرناپذیر نیامده است؟

به نظرم بر مصادیق واضح و قطعی سنن الهی تمرکز داشته باشید بهتر است.

 

</ref>

* '''سنت مرگ؛''' مرگ پایان‌بخش زندگی همه انسان‌هاست و هیچ کس از این مسیر مستثنا نیست.<ref>سوره آل‌عمران، آیه 185.</ref>

* '''سنت اجل معین؛''' هر جامعه‌ای نیز مانند هر فرد، سرآمدی دارد که با رسیدن آن، تغییر ناپذیر است.<ref>سوره اعراف، آیه 34.</ref>

 

# '''سنت اتمام حجت؛''' پیامبران فرستاده شدند تا دیگر برای مردم در برابر خدا بهانه‌ای باقی نماند.<ref>سوره نساء، آیه 165.

</ref>

# '''سنت افزایش گمراهی؛''' کسانی که پس از آگاهی، راه نادرست را برمی‌گزینند، هر چه بیشتر در گمراهی فرو می‌روند.<ref>سوره صف، آیه 5.</ref>

|'''تبیین و شرح ویژگی'''  

|افزایش رویکرد توحیدی انسان در حرکت‌های اجتماعی<ref>سورۀ فاطر، آیۀ ۴۳؛ سورۀ احزاب، آیۀ ۶۲.</ref>

|غیرقابل اجتناب‌بودن و نقش بنیادین در تحقق امور<ref>سورۀ یونس، آیۀ ۱۰۳؛ سورۀ انبیاء، آیۀ ۱۸.</ref>

|پی‌بردن به سنت‌های تکوینی از طریق دستورات تشریعی<ref>سورۀ اعراف، آیۀ ۹۶.</ref>

|سنت الهی در کسانی که پیش از این بوده‌اند نیز جاری بوده است<ref>سورۀ غافر، آیۀ ۸۵؛ سورۀ فتح، آیۀ ۲۳</ref>  

|نزول برکت یا عذاب بر کل یک امت بر اساس مسئولیت جمعی<ref>سورۀ یونس، آیۀ ۴۷؛ سورۀ رعد، آیۀ ۱۱.</ref>

|هرگز برای سنت خدا تبدیلی و تحویلی نخواهی یافت<ref>سورۀ اسراء، آیۀ ۷۷؛ سورۀ فاطر، آیۀ ۴۳.</ref>

|امکان تحلیل معرفتیِ انحطاط یا اعتلاء جوامع بر اساس ریشه‌ها<ref>سورۀ آل‌عمران، آیۀ ۱۳۷.</ref>

|خدا حال قومی را تغییر نمی‌دهد تا آنکه خودشان خود را تغییر دهند<ref>سورۀ انفال، آیۀ ۵۳؛ سورۀ رعد، آیۀ ۱۱.</ref>

|سبقت رحمت بر غضب جهت فراهم‌سازی فرصت پشیمانی و بازگشت<ref>سورۀ اعراف، آیۀ ۱۸۲؛ سورۀ فاطر، آیۀ ۴۵.</ref>

|حاکمیت سنت حکمت الهی بر تمامی جریانات دیگر<ref>سورۀ انعام، آیۀ ۱۲؛ سورۀ انعام، آیۀ ۵۴.</ref>

|تبدیل سختی به گشایش یا بالعکس بر اساس واکنش جامعه به ابتلائات<ref>سورۀ انعام، آیات ۴۲ تا ۴۴.</ref>

== نسبت سنت‌های الهی با اختیار انسان<ref group="دیدگاه">این مطلب با نیمی از مطالب بخش مبانی تداخل زیادی دارد. </ref> ==

از دیدگاه پژوهشگران، یکی از پرسش‌های اساسی درباره سنت‌های الهی، نسبت آنها با اختیار و اراده انسان است. به باور آنان، سنت‌های الهی هرگز به‌معنای جبر و سلب اختیار نیستند، بلکه بر اساس نظام علیت و اختیار انسان طراحی شده‌اند. در قرآن نیز به این حقیقت اشاره شده که خداوند سرنوشت هیچ قومی را تغییر نمی‌دهد مگر آنکه آنان آنچه را در خودشان است تغییر دهند.<ref>سورۀ رعد، آیۀ 11.</ref> مفسران این آیه را به‌روشنی نشان‌دهندۀ آن می‌دانند که سنت‌های الهی در گرو رفتار و انتخاب انسان‌ها است.<ref>[http://www.asemankafinet.ir/%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%B9-%D8%B3%D9%86%D8%AA%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D9%84%D9%87%DB%8C-%D9%88-%D8%B3%D9%86%D8%AA%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D8%B4%D8%B1%DB%8C/ «رابطه سنّت‏های الهی با اعمال انسان»، وب‌سایت علمی و پژوهشی آسمان.]</ref>

به اعتقاد اندیشمندان، این رابطه دو سویه است: از یک سو، اعمال و رفتار انسان‌ها زمینه‌ساز جریان سنت‌های الهی است و از سوی دیگر، سنت‌های الهی بر اساس حکمت، بهترین نتایج را برای انسان‌ها رقم می‌زند. برای مثال، سنت ابتلا زمانی جاری می‌شود که انسان‌ها در مسیر آزمایش قرار گیرند، و سنت امداد در پی یاری‌رسانی مؤمنان به دین خدا تحقق می‌یابد.<ref>[http://www.asemankafinet.ir/%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%B9-%D8%B3%D9%86%D8%AA%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D9%84%D9%87%DB%8C-%D9%88-%D8%B3%D9%86%D8%AA%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D8%B4%D8%B1%DB%8C/ «رابطه سنّت‏های الهی با اعمال انسان»، وب‌سایت علمی و پژوهشی آسمان.]</ref>

 

=== '''پیروزی انقلاب اسلامی''' ===

=== '''پایداری جبهه مقاومت''' ===

=== '''ناکامی تحریم‌ها''' ===

=== '''برملاشدن ماهیت حقوق بشر''' ===

وقایع اخیر بین‌المللی و آشکارشدن چهرۀ واقعی قدرت‌های غربی در رویدادهای فلسطین به‌ویژه غزه، از دیدگاه صاحب‌نظران اسلامی در چارچوب سنت رسوایی باطل قابل ارزیابی است. به باور آنان، این پدیده نشان می‌دهد که باطل با وجود برخورداری از امکانات رسانه‌ای گسترده، در نهایت دچار انزوا و رسوایی در افکار عمومی جهان می‌شود.<ref>[https://farsi.khamenei.ir/newspart-index?tid=3129 «سنت‌های الهی»، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای.]</ref>

=== '''پیروزی مردم ایران در جنگ 12 روزه''' ===

به باور صاحب‌نظران اسلامی، پیروزی ایران در دفاع ۱۲ روزۀ 1404ش بر اساس سنت نصرت الهی محقق شده است. از منظر آنان، این دفاع که آبرویی برای ایران و کشورهای اسلامی فراهم آورد، مصداق روشن وعده خداوند در یاری رساندن به مؤمنان است. به اعتقاد این صاحب‌نظران، خداوند یاری‌گر کسانی است که در راه حق استقامت ورزند و در این جنگ نیز نصرت الهی شامل حال مدافعان شد. به گفته این صاحب‌نظران، این دفاع قدرت جامعه اسلامی را به جهان نشان داد و رعب و وحشت را بر دشمنان مستولی کرد.<ref>[https://www.tasnimnews.ir/fa/news/1404/05/12/3362390/%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%81%D8%A7%D8%B9-12-%D8%B1%D9%88%D8%B2%D9%87-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D8%B3-%D8%B3%D9%86%D8%AA-%D9%86%D8%B5%D8%B1%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D9%88%D8%AF شبیری زنجانی، «پیروزی ایران اسلامی در دفاع 12 روزه براساس سنت نصرت الهی بود»، خبرگزاری تسنیم.]</ref>

به باور صاحب‌نظران اسلامی، نابودی قریب‌الوقوع اسراییل بر اساس سه سنت الهی قابل تبیین است. نخست، سنت عقوبت سریع ستمگرانی که مؤمنان را از سرزمین‌هایشان آواره کرده‌اند؛ بر اساس آیات ۷۶-۷۷ سورۀ اسراء، هر قومی که پیامبران و مؤمنان را از دیارشان بیرون کنند، جز مدتی اندک درنگ نخواهند کرد و دچار عذاب الهی می‌شوند. دوم، سنت عقوبت ظالمان به دست مؤمنان شایسته؛ مطابق آیه ۱۴ سوره توبه، خداوند عذاب دشمنان اسلام را مشروط به مجاهدت مؤمنان کرده است و اگر مؤمنان وارد میدان مبارزه شوند، قطعاً جبهه مقابل دچار اضمحلال خواهد شد. سوم، سنت ظهور حق و محو باطل؛ بر اساس آیه «جاءَ الْحَقُّ وَ زَهَقَ الْباطِلُ»، هرچه جلوه حق کامل‌تر شود، نابودی باطل سریع‌تر رخ می‌دهد.<ref>[https://farsi.khamenei.ir/others-note?id=41352 «تبیین قرآنی نابودی رژیم صهیونیستی در آینده نزدیک»، وب‌سایت دیگران.]</ref>

 

البته با دقت بیشتر باید گفت اینها اصلا کارکرد نیستند بلکه نوعی سنت های اجتماعی هستند. به دقت بیشتری این قسمت را بازنگری مفهومی و محتوایی کنید. برای بنده چندان مفهوم و قابل قبول نیستند</ref> ==

* تحقق معنویت: از کارکردهای سنت‌های الهی، تحقق معنویت در جامعه و مصونیت بخشی به آن در برابر بیماری‌های اخلاقی و روحی است. به عقیدۀ صاحب‌نظران جامعه‌ای که از معنویت برخوردار باشد، در برابر تهاجم و توطئه‌های دشمن نیز از قدرت اخلاقی و انگیزه عمل بر اساس تکلیف الهی برخوردار خواهد شد.

* تحقق عقلانیت و عدالت: سنت‌های الهی به تحقق عقلانیت و عدالت در جامعه منجر می‌شوند. عدالت به‌معنای قرار دادن هر چیز در جای خود و اعطای حق به صاحب حق، اقتضای اراده و اختیار انسان مطابق با فطرت است و جامعۀ انسانی برای برقراری آن نیازمند تبعیت از اولیای الهی است.

== سنت‌های الهی در اندیشه سید علی خامنه‌ای<ref group="دیدگاه">جدا کردن نظرات رهبری شهید در مقاله سنت های الهی چندان مناسب نیست. هر نکته ای را در جای مربوط به خودش درج کنید بهتر است. یعنی نظرات ایشان را در متن به تناسب محتوا پخش کنید. اگر تعریف است، به تعریف اضافه کنید، اگر موارد و مصادیق است در مصادیق، اگر ویژگی است در ویژگی و... در همان جا هم نیاز نیست عنوان بزنید و از مطلب اصلی جدا کنید.</ref> ==

در اندیشه آیت‌الله خامنه‌ای، سنت‌های الهی به‌عنوان قوانین تغییرناپذیر خداوند در عرصه طبیعت و تاریخ بشری، جایگاهی محوری و بنیادین دارد. وی سنت‌های الهی را در عرض قوانین طبیعی و حتی فراتر از آن، به‌عنوان قواعد حاکم بر سرنوشت جوامع و ملت‌ها معرفی می‌کنند. به باور او، این سنت‌ها نه تنها در قرآن کریم به تفصیل تبیین شده، بلکه در طول تاریخ و به‌ویژه در تاریخ معاصر انقلاب اسلامی ایران و مقاومت اسلامی در منطقه، به‌صورت عینی و ملموس تحقق یافته که برخی از آنها در ذیل آمده است:  

 

* '''شکست ائتلاف استکبار در برابر ایران؛''' مصداق سنت ناتوانی قدرت‌های بزرگ. او تأکید کرده‌ است که ائتلاف باطل‌ها علیه حق، سرانجام به نابودی خود آنان می‌انجامد.

* '''پیروزی مبارزان فلسطینی بر رژیم صهیونیستی؛''' مصداق سنت نصرت الهی برای مجاهدان. سید علی خامنه‌ای با اشاره به جنگ‌های ۳۳ روزه، ۲۲ روزه و ۸ روزه، این پیروزی‌ها را نتیجۀ مجاهدت در راه خدا دانسته و روند نزولی قدرت رژیم صهیونیستی را نشانۀ جریان این سنت می‌داند.

* '''پیروزی نهایی جبهه مقاومت در برابر استکبار؛''' مصداق سنت غلبه قطعی حق بر باطل. به باور ایشان، با استناد به سنت قطعی الهی، آیندۀ روشنی برای جبهه مقاومت پیش‌بینی می‌شود.<ref>[https://farsi.khamenei.ir/newspart-index?tid=3129 «سنت‌های الهی»، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای.]</ref>

== '''نقش باور به''' '''سنت‌های الهی در افزایش تاب‌آوری ملی ایرانیان''' ==

کارشناسان با استناد به آیات قرآن و تجارب تاریخی همچون جنگ بدر و دفاع مقدس تأکید می‌کنند که بر اساس سنت الهی نصر الهی، پیروزی جبهه حق همواره فراتر از محاسبات صرفاً مادی رقم خورده است. در این نگاه، سنت‌هایی نظیر نصرت الهی اگرچه مشروط به اقدام آگاهانه و تکلیف‌مداری انسان‌ها است، اما تحقق آنها امری قطعی است. آنها با تبیین آیه «وَما رَمَیتَ إِذ رَمَیتَ وَلٰکِنَّ اللَّهَ رَمیٰ»<ref group="دیدگاه">متن آیه نیاید فقط آیه و سوره</ref> معتقدند که اثرگذاری نهایی از آن خداوند و انسان تنها مأمور به انجام تکلیف است. این باور توحیدی ضمن ایجاد آرامش قلوب، جامعه را از ترس و یأس در برابر تهدیدات مصون می‌دارد. به باور صاحب‌نظران دینی سنت‌های الهی واقعیتی جاری در متن زندگی امروز است و توجه به آنها در شرایط تهاجم دشمن، افق پیروزی را روشن و تاب‌آوری جمعی را افزایش می‌دهد.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/6761386/%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%AC%D8%A8%D9%87%D9%87-%D8%AD%D9%82-%D9%81%D8%B1%D8%A7%D8%AA%D8%B1-%D8%A7%D8%B2-%D9%85%D8%AD%D8%A7%D8%B3%D8%A8%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D8%AA «پیروزی جبهه حق فراتر از محاسبات مادی است»، خبرگزاری مهر.]</ref>

* آقاجانی، نصرالله، «ویژگی‌ها و انواع سنت‌های الهی در تدبیر جوامع»، مجلۀ اسلام و مطالعات اجتماعی، شمارۀ 3، 1393ش.

* احمدی پرتو،محمد تقی، خوئینی، معصومه، «سنت پیروزی حق بر باطل در آیات و روایات و جایگاه آن در اندیشه دفاعی امام خامنه‌ای»، مجلۀ پژوهش‌های اجتماعی- اسلامی، شمارۀ 126، 1401ش.

* «پیروزی جبهه حق فراتر از محاسبات مادی است»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: 8 اسفند 1404ش.

* «تبیین قرآنی نابودی رژیم صهیونیستی در آینده نزدیک»، وب‌سایت دیگران، تاریخ درج مطلب: 18 دی 13978ش.

* ترقی، حمیدرضا، «انقلاب اسلامی ایران یک سنت الهی در تغییر معادلات جهان غرب»، وب‌سایت شهرآرا نیوز، تاریخ درج مطلب: 14 تیر 1401ش.

* جعفری نژاد، مسعود و دیگران، «نقش سنت‌های الهی در تداوم انقلاب اسلامی از دیدگاه مقام معظم رهبری»، مجلۀ رهیافت انقلاب اسلامی، شمارۀ 51، 1399ش.

* حبیبی، محسن و تیموری، شهناز، «سنت‌های الهی در باب ظهور و سقوط تمدن‌ها از نظر علامه طباطبائی»، مجلۀ اندیشه علامه طباطبایی، شمارۀ 9، 1397ش.

* دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه دهخدا، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: 18 اسفند 1404ش.

* «رابطه سنّت‏های الهی با اعمال انسان»، وب‌سایت علمی و پژوهشی آسمان، تاریخ درج مطلب: 5 مرداد 1393ش.

* رفیق، محمد و خیری، حسن، «کارکردهای اجتماعی سنن الهی از دیدگاه مقام معظم رهبری سیدعلی خامنه‌ای دام عزه»، مجلۀ اسلام و مطالعات اجتماعی، شمارۀ 3، 1401ش.

* «سنت‌های الهی»، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای، تاریخ بازدید: 20 اسفند 1404ش.

* شبیری زنجانی، «پیروزی ایران اسلامی در دفاع 12 روزه براساس سنت نصرت الهی بود»، خبرگزاری تسنیم، 12 مرداد 1404ش.

* طباطبایی، المیزان، فی تفسیر القرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1417ق.

* مصباح یزدی، محمدتقی، جامعه و تاریخ از دیدگاه تاریخ، تهران، چاپ و نشر بین‌الملل، 1391ش.