سنت‌های الهی: تفاوت میان نسخه‌ها

سنت‌های الهی به قوانین و ضوابط حاکم بر تدبیر عالم و آدم اطلاق می‌شود که خداوند ر اساس حکمت خود، نظام هستی و جوامع بشری را بر پایه آنها اداره می‌کند. از دیدگاه پژوهشگران، این سنت‌ها که در قرآن کریم و روایات معصومان از آنها یاد شده، قوانینی تغییرناپذیر و همیشگی هستند که هم در عرصه طبیعت و تکوین جریان دارند و هم در حوزه تشریع و هدایت انسان‌ها. به باور اندیشمندان، شناخت این سنت‌ها نقش مهمی در ایجاد نگرش توحیدی به جهان و تحولات آن دارد و به انسان در مواجهه با حوادث گوناگون، بصیرت و آرامش می‌بخشد. سنت‌های الهی، برخلاف تصور رایج، نه تنها به عذاب و کیفر اختصاص ندارند، بلکه ابعاد گسترده‌ای از جمله امداد، آزمایش، هدایت و مهلت‌دهی را شامل می‌شوند و درک صحیح آنها می‌تواند به جوامع انسانی در مسیر پیشرفت یاری رساند.

پژوهشگران حوزه علوم قرآنی، سنت الهی را به‌معنای قوانین و روش‌های تغییرناپذیری دانسته‌اند که خداوند بر اساس حکمت خود، نظام هستی و جوامع بشری را بر پایۀ آنها اداره می‌کند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1708133/سنت-های-الهی-در-باب-ظهور-و-سقوط-تمدن-ها-از-نظر-علامه-طباطبایی?q=سنتهای%20الهی&score=274877907000.0&rownumber=1 حبیبی و تیموری، «سنت‌های الهی در باب ظهور و سقوط تمدن‌ها از نظر علامه طباطبائی»، 1397ش، ص12.]</ref> بر اساس منابع لغوی، واژهٔ سنت به‌معنای راه و روش رایجی است که استمرار دارد.<ref>[https://vajehyab.com/?q=سنّت&d= دهخدا، لغت‌نامه دهخدا، ذیل واژۀ سنت، وب‌سایت واژه‌یاب.]</ref> از دیدگاه مفسران، این سنت‌ها لزوماً به‌معنای صدور فعل بی‌واسطه از جانب خداوند نیست، بلکه گاه از طریق اسباب طبیعی و گاه فراطبیعی جریان می‌یابند. سنت‌های الهی ضوابطی هستند که در امت‌های پیشین نیز جاری بوده و تغییرناپذیری آنها از اصول مسلم قرآنی است.<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، 1374ش، ج16، ص340.</ref> پژهشگران سنت الهی را ضابطهٔ انجام فعل الهی و روش‌های تدبیر امور عالم و آدم معرفی می‌کنند.<ref>مصباح یزدی، جامعه و تاریخ از دیدگاه تاریخ، 1391ش، ص409.</ref>به اعتقاد اندیشمندان، یکی از کاربردهای مهم این مفهوم، قانونمندی تاریخ و جوامع انسانی است.<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، 1374ش، ج4، ص21.</ref>

پژوهشگران معارف اسلامی بر این باورند که اثبات جریان سنت‌های الهی در جوامع انسانی، مبتنی بر اصول هستی‌شناختی و انسان‌شناختی خاصی است که در قرآن به آنها اشاره شده است. از دیدگاه آنان، هیچ حادثه و تحولی در طبیعت و در نفس انسان‌ها، بدون اذن و ربوبیت تکوینی خداوند رخ نمی‌دهد و همه امور در چارچوب قوانین و سنت‌های مستحکم الهی جریان دارد. به اعتقاد مفسران، سرنوشت افراد و جوامع هرچند با اختیار انسان‌ها همراه است، اما هرگز از تدبیر و حکمت خداوند خارج نبوده و مبتنی بر نظام علت و معلول و هدف‌مندی آفرینش است. از منظر قرآن، میان رفتار انسان‌ها و پدیده‌های طبیعی رابطه‌ای تکوینی وجود دارد؛ چنان‌که ایمان و تقوای جوامع، زمینه‌ساز گشایش برکات آسمان و زمین می‌شود. پژوهشگران تأکید دارند که سنت‌های الهی از صفات خداوند نشأت می‌گیرند و تنوع آنها ناشی از اقتضائات متفاوت هر صفت است؛ چنان‌که خداوند به صفت رحمانیت خود شفا می‌بخشد و به صفت منتقم خود مستکبران را به قهر و غلبه می‌گیرد.<ref>آقاجانی، «ویژگی‌ها و انواع سنت‌های الهی در تدبیر جوامع»، 1393ش، ص38-40.</ref> به باور علامه طباطبایی، نسبت دادن حوادث عالم به خداوند، بر اساس جهات وجودی خاص هر حادثه و تناسب آن با یک یا چند صفت الهی صورت می‌گیرد.<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، 1417ق، ج1، ص164.</ref>

|تکوینی بودن

|این قوانین فراگیر بوده و در گستره تمامی آسمان‌ها، زمین و در طول تاریخ (گذشته، حال و آینده) بر همه موجودات حاکم است.

|قوانین حاکم بر تطورات تاریخ حتمی هستند؛ یعنی تبدیل (جایگزینی یک سنت با دیگری) و تحویل (انحراف از مسیر مقرر) در آنها راه ندارد.

|هرگز برای سنت خدا تبدیلی و تحویلی نخواهی یافت<ref>سورهٔ اسراء، آیهٔ ۷۷؛ سورهٔ فاطر، آیهٔ ۴۳.</ref>

از منظر صاحب‌نظران دینی، سنت‌های الهی به‌عنوان قوانین حاکم بر زندگی بشری به دو دسته کلی اخروی و دنیوی تقسیم می‌شون. به باور آنان، سنت‌های دنیوی خود به دو قسم فردی و اجتماعی قابل تقسیم است و سنت‌های اجتماع نیز دو نوع کلی دارد: نخست، سنت‌های عام یا مطلق که بدون ارتباط با ارادۀ انسان‌ها و شامل حال هر دو گروه حق و باطل می‌شوند، مانند سنت هدایت از طریق پیامبران، سنت ابتلا و آزمایش، سنت اجل محدود امت‌ها، سنت تقدیر در معیشت انسان‌ها و سنت تفاوت‌های اجتماعی. دوم، سنت‌های خاص یا مشروط که تنها شامل گروه حق یا باطل می‌شود و تحقق آنها منوط به رفتار و انتخاب انسان‌ها است؛ این دسته شامل مواردی چون سنت ازدیاد نعمت در پی شکرگزاری، سنت هدایت گام‌به‌گام در اثر پذیرش هدایت قبلی، سنت پیروزی اهل حق در صورت پایداری، سنت گمراهی تدریجی اهل باطل، سنت املاء و استدراج (مهلت‌دهی به کافران برای افزایش گناه) و سنت عذاب استیصال (ریشه‌کن‌کننده) می‌شود. به اعتقاد این صاحب‌نظران، این چارچوب با مباحث قانونمندی تاریخ و عوامل محرک جوامع بشری پیوند خورده و امکان پیش‌بینی روندهای کلان تاریخی را فراهم می‌آورد.<ref>[https://markazi.iqna.ir/fa/news/3829609/%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%A8%D8%B1%D8%AE%DB%8C-%D8%B3%D9%86%D8%AA%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D9%84%D9%87%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86 حسینی، «مروری بر برخی سنت‌های الهی در قرآن»، خبرگزاری ایکنا.]</ref>

از منظر این صاحب‌نظران، ایستادگی ۴۶ ساله مردم ایران در برابر جنگ تحمیلی، تحریم‌های گسترده و تهدیدات امنیتی، مصداق روشن سنت تغییرناپذیر نصرت الهی است که بر اساس آن، ملتی با وجود محدودیت‌های مادی اما برخورداری از ایمان، نه تنها از پای درنمی‌آید، که روزبه‌روز قوی‌تر می‌شود. به باور آنان، پیشرفت‌های علمی و فناوری ایران در دهه‌های اخیر، تجلی سنت نتیجه‌دهی تلاش و مجاهدت در راه خداوند است که با توکل بر خدا و اعتماد به سنت‌های الهی محقق شده است. از دیدگاه این صاحب‌نظران، ناتوانی دشمنان از درک ایستادگی جمهوری اسلامی و ناکام ماندن توطئه‌های آنان، نشانه سنت پنهان بودن قوانین الهی و سنت ابطال کید دشمنان است که هر بار توطئه علیه مؤمنان را به خودشان بازمی‌گرداند. همچنین وحدت مردم ایران در بحران‌ها و شکست ائتلاف استکبار در برابر ایران، از منظر آنان مصداق سنت ثبات قدم در برابر هراس‌افکنی و سنت ناتوانی قدرت‌های بزرگ در مقابله با اراده‌های مبتنی بر ایمان است.<ref>[https://farsi.khamenei.ir/newspart-index?tid=3129 «سنت‌های الهی»، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای.]</ref>

به باور صاحب‌نظران اسلامی، نابودی قریب‌الوقوع اسراییل بر اساس سه سنت الهی قابل تبیین است. نخست، سنت عقوبت سریع ستمگرانی که مؤمنان را از سرزمین‌هایشان آواره کرده‌اند؛ بر اساس آیات ۷۶–۷۷ سورهٔ اسراء، هر قومی که پیامبران و مؤمنان را از دیارشان بیرون کنند، جز مدتی اندک درنگ نخواهند کرد و دچار عذاب الهی می‌شوند. دوم، سنت عقوبت ظالمان به دست مؤمنان شایسته؛ مطابق آیه ۱۴ سوره توبه، خداوند عذاب دشمنان اسلام را مشروط به مجاهدت مؤمنان کرده است و اگر مؤمنان وارد میدان مبارزه شوند، قطعاً جبهه مقابل دچار اضمحلال خواهد شد. سوم، سنت ظهور حق و محو باطل؛ بر اساس آیه «جاءَ الْحَقُّ وَ زَهَقَ الْباطِلُ»، هرچه جلوه حق کامل‌تر شود، نابودی باطل سریع‌تر رخ می‌دهد.<ref>[https://farsi.khamenei.ir/others-note?id=41352 «تبیین قرآنی نابودی رژیم صهیونیستی در آینده نزدیک»، وب‌سایت دیگران.]</ref>