سنت‌های الهی: تفاوت میان نسخه‌ها

سنت‌های الهی به قوانین تغییرناپذیری اطلاق می‌شود که خداوند بر اساس حکمت خود، نظام هستی و جوامع بشری را بر پایۀ آنها اداره می‌کند. این سنت‌ها دارای ویژگی‌هایی چون الهی‌بودن، تکوینی بودن، عمومیت زمانی و مکانی، ثبات و تغییرناپذیری، و هماهنگی با اختیار انسان است. از دیدگاه صاحب‌نظران، سنت‌های الهی به دو دسته کلی اخروی و دنیوی تقسیم می‌شوند و سنت‌های دنیوی خود به دو قسم فردی و اجتماعی قابل تقسیم است؛ سنت‌های اجتماعی نیز به دو نوع مطلق و مشروط دسته‌بندی می‌شوند. در تجربۀ معاصر ایران، مصادیقی چون پیروزی انقلاب اسلامی، ایستادگی ۴۶ سالۀ مردم در برابر فشارها، پیشرفت‌های علمی و فناوری، ناکامی تحریم‌ها و پایداری جبهه مقاومت، به‌عنوان تحقق عینی سنت‌هایی چون نصرت الهی، نتیجه‌دهی تلاش و مجاهدت، خنثی‌سازی توطئه و پیروزی حق بر باطل تحلیل شده است. به باور این پژوهشگران، باور به سنت‌های الهی ضمن ایجاد آرامش قلوب، تاب‌آوری ملی را در برابر تهدیدات افزایش داده و افق پیروزی را روشن می‌سازد.

پژوهشگران حوزۀ علوم قرآنی، سنت الهی را به‌معنای قوانین و روش‌های تغییرناپذیری دانسته‌اند که خداوند بر اساس حکمت خود، نظام هستی و جوامع بشری را بر پایۀ آنها اداره می‌کند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1708133/سنت-های-الهی-در-باب-ظهور-و-سقوط-تمدن-ها-از-نظر-علامه-طباطبایی?q=سنتهای%20الهی&score=274877907000.0&rownumber=1 حبیبی و تیموری، «سنت‌های الهی در باب ظهور و سقوط تمدن‌ها از نظر علامه طباطبائی»، 1397ش، ص12.]</ref> بر اساس منابع لغوی، واژهٔ سنت به‌معنای راه و روش رایجی است که استمرار دارد.<ref>[https://vajehyab.com/?q=سنّت&d= دهخدا، لغت‌نامه دهخدا، ذیل واژۀ سنت، وب‌سایت واژه‌یاب.]</ref> از دیدگاه مفسران، این سنت‌ها لزوماً به‌معنای صدور فعل بی‌واسطه از جانب خداوند نیست، بلکه گاه از طریق اسباب طبیعی و گاه فراطبیعی جریان می‌یابند. پژهشگران سنت الهی را ضابطهٔ انجام فعل الهی و روش‌های تدبیر امور عالم و آدم معرفی می‌کنند<ref>مصباح یزدی، جامعه و تاریخ از دیدگاه تاریخ، 1391ش، ص409.</ref> که در امت‌های پیشین نیز جاری بوده و تغییرناپذیری آنها از اصول مسلم قرآنی است.<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، 1374ش، ج16، ص340.</ref> بر این اساس، یکی از کاربردهای مهم این مفهوم، قانونمندی تاریخ و جوامع انسانی است.<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، 1374ش، ج4، ص21.</ref>

پژوهشگران معارف اسلامی بر این باورند که اثبات جریان سنت‌های الهی در جوامع انسانی، مبتنی بر اصول هستی‌شناختی و انسان‌شناختی خاصی است که در قرآن به آنها اشاره شده است. از دیدگاه آنان، هیچ حادثه و تحولی در طبیعت و در نفس انسان‌ها، بدون اذن و ربوبیت تکوینی خداوند رخ نمی‌دهد و همۀ امور در چارچوب قوانین و سنت‌های مستحکم الهی جریان دارد. به اعتقاد مفسران، سرنوشت افراد و جوامع هرچند با اختیار انسان‌ها همراه است، اما هرگز از تدبیر و حکمت خداوند خارج نبوده و مبتنی بر نظام علت و معلول و هدف‌مندی آفرینش است.<ref>آقاجانی، «ویژگی‌ها و انواع سنت‌های الهی در تدبیر جوامع»، 1393ش، ص38-40.</ref> از منظر قرآن، میان رفتار انسان‌ها و پدیده‌های طبیعی رابطه‌ای تکوینی وجود دارد؛ چنان‌که ایمان و تقوای جوامع، زمینه‌ساز گشایش برکات آسمان و زمین می‌شود.<ref>(سورۀ اعراف، آیۀ ۹۶.</ref> پژوهشگران تأکید دارند که سنت‌های الهی از صفات خداوند نشأت می‌گیرند و تنوع آنها ناشی از اقتضائات متفاوت هر صفت است؛ چنان‌که خداوند به صفت رحمانیت خود شفا می‌بخشد و به صفت منتقم خود مستکبران را به قهر و غلبه می‌گیرد.<ref>آقاجانی، «ویژگی‌ها و انواع سنت‌های الهی در تدبیر جوامع»، 1393ش، ص38-40.</ref> به باور برخی مفسران نسبت‌دادن حوادث عالم به خداوند، بر اساس جهات وجودی خاص هر حادثه و تناسب آن با یک یا چند صفت الهی صورت می‌گیرد.<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، 1417ق، ج1، ص164.</ref>

از منظر صاحب‌نظران دینی، سنت‌های الهی به‌عنوان قوانین حاکم بر زندگی بشری به دو دسته کلی اخروی و دنیوی تقسیم می‌شوند. به باور آنان، سنت‌های دنیوی خود به دو قسم فردی و اجتماعی قابل تقسیم است و سنت‌های اجتماع نیز دو نوع کلی دارد: نخست، سنت‌های عام یا مطلق که بدون ارتباط با ارادۀ انسان‌ها و شامل حال هر دو گروه حق و باطل می‌شوند، مانند سنت هدایت از طریق پیامبران، سنت ابتلا و آزمایش، سنت اجل محدود امت‌ها، سنت تقدیر در معیشت انسان‌ها و سنت تفاوت‌های اجتماعی. دوم، سنت‌های خاص یا مشروط که تنها شامل گروه حق یا باطل می‌شود و تحقق آنها منوط به رفتار و انتخاب انسان‌ها است؛ این دسته شامل مواردی چون سنت نصرت الهی بر اساس اخلاص و جهاد برای خداوند، ازدیاد نعمت در پی شکرگزاری، سنت هدایت گام‌به‌گام در اثر پذیرش هدایت قبلی، سنت پیروزی اهل حق در صورت پایداری، سنت گمراهی تدریجی اهل باطل، سنت املاء و استدراج (مهلت‌دهی به کافران برای افزایش گناه) و سنت عذاب استیصال (ریشه‌کن‌کننده) می‌شود. به اعتقاد این صاحب‌نظران، این چارچوب با مباحث قانونمندی تاریخ و عوامل محرک جوامع بشری پیوند خورده و امکان پیش‌بینی روندهای کلان تاریخی را فراهم می‌آورد.<ref>[https://markazi.iqna.ir/fa/news/3829609/%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%A8%D8%B1%D8%AE%DB%8C-%D8%B3%D9%86%D8%AA%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D9%84%D9%87%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86 حسینی، «مروری بر برخی سنت‌های الهی در قرآن»، خبرگزاری ایکنا.]</ref>

به نظر پژوهشگران، ریشه‌های معرفتی قواعد تاریخی برآمده از الگوی اثبات‌گرایی (پوزیتیویسم) دنیای مدرن است که با الگوبرداری از علوم طبیعی، به دنبال کشف روابط علی و قانون‌مند در تحولات اجتماعی بود. در این نگاه، تاریخ تابع قواعدی جبری، عمومی و تخلف‌ناپذیر تلقی می‌شود که منشأ آنها در طبیعت بشر و ساختار ذاتی جوامع نهفته است و انسان‌ها ناآگاهانه و غیرارادی تحت سلطهٔ این ماشین اجتماعی به سوی آینده‌ای معین سوق داده می‌شوند. در مقابل، سنن الهی در اندیشهٔ متفکران مسلمان، به‌ویژه محمدباقر صدر و سیدعلی خامنه‌ای، ضمن پذیرش قانون‌مندی تاریخ، با سه مؤلفه اساسی از این الگو متمایز می‌شود: الهی‌بودن منشأ قوانین، توسعهٔ ماهیت آنها از قوانین طبیعی به قوانین معنوی و اخلاقی و تقسیم‌بندی آنها به دو دسته حتمی و مشروط که اراده و مسئولیت انسانی را در مسیر تاریخ تثبیت می‌کند. <ref>جعفری‌نژاد و دیگران، «نقش سنت‌های الهی در تداوم انقلاب اسلامی از دیدگاه مقام معظم رهبری»، 1399ش، ص244-246.</ref>

=== '''ایستادگی''' '''مردم ایران در برابر فشارها''' ===

به باور صاحب‌نظران اسلامی، پیروزی ایران در دفاع ۱۲ روزهٔ ۱۴۰۴ش بر اساس سنت نصرت الهی محقق شده است. از منظر آنان، این دفاع که آبرویی برای ایران و کشورهای اسلامی فراهم آورد، مصداق روشن وعدۀ خداوند در یاری رساندن به مؤمنان است. به اعتقاد این صاحب‌نظران، خداوند یاری‌گر کسانی است که در راه حق استقامت ورزند و در این جنگ نیز نصرت الهی شامل حال مدافعان شد. به گفته این صاحب‌نظران، این دفاع قدرت جامعۀ اسلامی را به جهان نشان داد و وحشت را بر دشمنان مستولی کرد.<ref>[https://www.tasnimnews.ir/fa/news/1404/05/12/3362390/پیروزی-ایران-اسلامی-در-دفاع-12-روزه-براساس-سنت-نصرت-الهی-بود شبیری زنجانی، «پیروزی ایران اسلامی در دفاع 12 روزه براساس سنت نصرت الهی بود»، خبرگزاری تسنیم.]</ref>

به باور صاحب‌نظران اسلامی، نابودی قریب‌الوقوع اسراییل بر اساس سه سنت الهی قابل تبیین است. نخست، سنت عقوبت سریع ستمگرانی که مؤمنان را از سرزمین‌هایشان آواره کرده‌اند؛ بر اساس آیات ۷۶–۷۷ سورهٔ اسراء، هر قومی که پیامبران و مؤمنان را از دیارشان بیرون کنند، جز مدتی اندک درنگ نخواهند کرد و دچار عذاب الهی می‌شوند. دوم، سنت عقوبت ظالمان به دست مؤمنان شایسته؛ مطابق آیه ۱۴ سوره توبه، خداوند عذاب دشمنان اسلام را مشروط به مجاهدت مؤمنان کرده است و اگر مؤمنان وارد میدان مبارزه شوند، قطعاً جبهه مقابل دچار اضمحلال خواهد شد. سوم، سنت ظهور حق و محو باطل؛ بر اساس آیۀ 81 سورۀ اسراء، هرچه جلوه حق کامل‌تر شود، نابودی باطل سریع‌تر رخ می‌دهد.<ref>[https://farsi.khamenei.ir/others-note?id=41352 «تبیین قرآنی نابودی رژیم صهیونیستی در آینده نزدیک»، وب‌سایت دیگران.]</ref>

کارشناسان با استناد به آیات قرآن و تجارب تاریخی همچون جنگ بدر و دفاع مقدس تأکید می‌کنند که بر اساس سنت نصرت الهی، پیروزی جبهه حق همواره فراتر از محاسبات صرفاً مادی رقم خورده است. در این نگاه، سنت‌هایی نظیر نصرت الهی اگرچه مشروط به اقدام آگاهانه و تکلیف‌مداری انسان‌ها است، اما تحقق آنها امری قطعی است. آنها با تبیین آیۀ 17 سورۀ انفال معتقدند که اثرگذاری نهایی از آن خداوند و انسان تنها مأمور به انجام تکلیف است. این باور توحیدی ضمن ایجاد آرامش قلوب، جامعه را از ترس و یأس در برابر تهدیدات مصون می‌دارد. به باور صاحب‌نظران دینی سنت‌های الهی واقعیتی جاری در متن زندگی امروز است و توجه به آنها در شرایط تهاجم دشمن، افق پیروزی را روشن و تاب‌آوری جمعی را افزایش می‌دهد.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/6761386/پیروزی-جبهه-حق-فراتر-از-محاسبات-مادی-است «پیروزی جبهه حق فراتر از محاسبات مادی است»، خبرگزاری مهر.]</ref>

{{پانویس پیش‌نویس}}

حسینی، سعید، «مروری بر برخی سنت‌های الهی در قرآن»، خبرگزاری ایکنا، تاریخ درج مطلب: 2 مرداد 1398ش.