بدون خلاصۀ ویرایش |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
'''{{درشت|مجلس خبرگان رهبری؛}}''' نهادی تخصصی و انتخابی در نظام جمهوری اسلامی برای انتخاب رهبر. | '''{{درشت|مجلس خبرگان رهبری؛}}''' نهادی تخصصی و انتخابی در نظام جمهوری اسلامی برای انتخاب رهبر. | ||
مجلس خبرگان رهبری نهادی تخصصی و انتخابی متشکل از ۸۸ فقیه است که بر پایه اصول ۱۰۷، ۱۰۸ و ۱۱۱ قانون | مجلس خبرگان رهبری نهادی تخصصی و انتخابی متشکل از ۸۸ فقیه است که بر پایه اصول ۱۰۷، ۱۰۸ و ۱۱۱ [[قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران]]، مسئولیت کلیدی تعیین، نظارت بر استمرار صلاحیتها و عزل [[رهبر جمهوری اسلامی ایران]] را بر عهده دارد. این مجلس که بهعنوان حلقه اتصال اراده عمومی (جمهوریت) و مشروعیت فقهی نظام (اسلامیت) شناخته میشود، اعضای آن برای دورههای هشتساله از طریق رأی مستقیم مردم انتخاب میشود. هیئترئیسه، کمیسیونهای داخلی، دبیر خانه و اعضای عمومی ارکان آن را تشکیل میدهد. با وجود جایگاه راهبردی این نهاد در حفظ ثبات و پیوستگی نظام، ساختار و فرایند احراز صلاحیت نامزدها توسط فقهای [[شورای نگهبان]]، همواره موضوع بحثهای حقوقی و انتقادی دربارهٔ استقلال نظارتی، فراگیری جنسیتی و انحصار ترکیب اعضا به مجتهدان بوده است. | ||
== مفهومشناسی == | == مفهومشناسی == | ||
واژۀ خبرگان برگرفته از کلمۀ خبره به معنای فرد دارای آگاهی کامل، دانش قطعی و شناخت جامع و دقیق بهکار میرود.<ref>مصطفوی، التحقیق، 1368ش، ج3، ص 9.</ref> بر همین اساس، مجلس خبرگان به نهادی متشکل از آگاهان و متخصصان تعبیر شده و مجلس خبرگان رهبری به مجمعی از کارشناسان دارای تجربه و تخصص در حوزۀ رهبری اشاره دارد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1823041 الهام و دیگران، «تحلیل و بررسی بایستههای ساختاری مجلس خبرگان رهبری با روی کرد هدفگرا»، 1400ش، ص 126-127.]</ref> در اصطلاح [[حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران]]، مجلس خبرگان رهبری نهادی است متشکل از فقهای واجد شرایط که مطابق اصل ۱۰۷ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، مسئولیت تعیین رهبر و نظارت بر استمرار شرایط لازم برای رهبری را برعهده دارد. این کاربرد اصطلاحی با معنای لغوی خبره سازگار دانسته شده است؛ زیرا اعضای این مجلس بهعنوان صاحبنظرانی شناخته میشوند که از دانش دینی، مهارت فقهی و تجربۀ لازم برای ارزیابی صلاحیتهای رهبری برخوردارند.<ref>هاشمی شاهرودی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهلبیت، 1382ش، ج1، ص 731.</ref> | |||
== | == زمینۀ شکلگیری == | ||
در برخی تحقیقات، | در برخی تحقیقات، زمینۀ شکلگیری مجلس خبرگان رهبری در چارچوب استقرار اصل [[ولایت فقیه]] در [[نظام حقوقی جمهوری اسلامی ایران]] تبیین شده است؛ اصلی که با الهام از دیدگاه [[سید روح الله خمینی]] و [[فقه سیاسی شیعه]]، رهبری [[جامعه]] در [[عصر غیبت]] را بر عهده فقیهی عادل، باتقوا، آگاه به زمان، مدیر و مدبر میگذارد. طراحی این مجلس در واقع پاسخ حقوقی و نهادی به این نیاز مهم بوده است که چه نهادی و با چه سازوکاری باید تعیین رهبری و تداوم آن را تضمین کند. برای این منظور، نهادی تخصصی پیشبینی شد تا وظیفۀ تشخیص صلاحیتهای رهبری و تضمین اجرای درست این اصل را بر عهده گیرد. در این چارچوب مجلس خبرگان رهبری بهعنوان نهادی مرکب از فقهای منتخب مردم ایجاد شد. خبرگان رهبری در این دیدگاه، حلقۀ اتصال مبانی فقهی ولایت فقیه با ساختار حقوقی [[نظام سیاسی جمهوری اسلامی]] ایران محسوب میشود.<ref group="دیدگاه">این قسمت نیازمند تکمیل است. زمینه وقتی که گفته می شود دو نوع زمینه مقصود است: الف. زمینه نظری و ذهنی که به بعد نظری یک موضوع می پردازد. ب. زمینه تاریخی و اجتماعی که به بعد عینی می پردازد. قسمت دوم در این مقاله بحث نشده است.</ref><ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/138711 ملکافضلی، «جایگاه حقوقی و نقش مجلس خبرگان در جمهوری اسلامی»، 1385ش، ص 123-124.]</ref> | ||
== اهمیت == | == اهمیت == | ||
| خط ۱۳: | خط ۱۳: | ||
=== شاخص جمهوریت === | === شاخص جمهوریت === | ||
مجلس خبرگان رهبری | مجلس خبرگان رهبری وظیفۀ شناسایی و تعیین رهبر و نظارت بر استمرار شرایط رهبری را بر عهده دارد. بر پایۀ برخی تحقیقات، این سازوکار، از ارکان تحقق [[مردمسالاری دینی]] و از شاخصهای جمهوریت نظام جمهوری اسلامی بهشمار میآید؛ زیرا عالیترین مقام سیاسی کشور از طریق نهادی برگزیدۀ مردم تعیین میشود و انتخاب رهبر نه موروثی است و نه انتصابی، بلکه در قالب فرآیندی متکی بر رأی عمومی انجام میگیرد. بدین ترتیب، مجلس خبرگان حلقه ارتباط میان اراده مردم و نهاد رهبری محسوب میشود<ref group="دیدگاه">این عبارت «بدین ترتیب، مجلس خبرگان حلقه ارتباط میان اراده مردم و نهاد رهبری محسوب میشود» اضافی است. چون نتیجه عبارت قبلی است. با خواندن مطالب قبلی خواننده به این نتیجه می رسد</ref>.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2249392 جبرائیلی، «شاخصهای اسلامیت و جمهوریت در تعیین آیتالله خامنهای به عنوان رهبر جمهوری اسلامی»، 1403ش، ص 14-15.]</ref> بر اساس این مبنا، رهبر جمهوری اسلامی ایران دارای حق انحلال مجلس خبرگان رهبری نیست.<ref>مصباح یزدی، حکیمانهترین حکومت، 1402ش، ص 364.</ref> | ||
=== شاخص مشروعیت === | === شاخص مشروعیت === | ||
مجلس خبرگان رهبری تنها نهاد دارای صلاحیت برای تعیین رهبر جمهوری اسلامی بهشمار میآید و به همین دلیل نقشی محوری در تداوم مشروعیت ساختار سیاسی دارد. در این چارچوب، رهبری باید واجد مجموعهای از شرایط فقهی و مدیریتی از جمله صلاحیت علمی برای استنباط مسائل فقهی، عدالت و تقوای لازم برای رهبری امت | مجلس خبرگان رهبری تنها نهاد دارای صلاحیت برای تعیین رهبر جمهوری اسلامی بهشمار میآید و به همین دلیل نقشی محوری در تداوم مشروعیت ساختار سیاسی دارد. در این چارچوب، رهبری باید واجد مجموعهای از شرایط فقهی و مدیریتی از جمله صلاحیت علمی برای استنباط مسائل فقهی، عدالت و تقوای لازم برای رهبری [[امت اسلامی]]، بینش صحیح سیاسی و اجتماعی، تدبیر، شجاعت و توانایی ادارۀ [[جامعه]] باشد. تشخیص تحقق این شرایط امری تخصصی تلقی میشود؛ ازاینرو نهادی متشکل از فقیهان منتخب مردم پیشبینی شده است تا صلاحیتهای لازم برای رهبری را بررسی کرده و فرد واجد شرایط را شناسایی و معرفی کند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2301602 نوری و دیگران، «تحلیل جایگاه حقوقی مجلس خبرگان رهبری در ساختار سیاسی جمهوری اسلامی ایران»، 1404ش، ص 1046-1047.]</ref> | ||
=== حفظ ثبات و پیوستگی نظام === | === حفظ ثبات و پیوستگی نظام === | ||
به سبب جایگاه مجلس خبرگان رهبری در مدیریت وضعیتهای حساس ناشی از فقدان یا تغییر رهبری، نقش تعیینکنندهای در حفظ ثبات و پیوستگی نظام ایفا میکند. افزون بر این، نظارت مجلس خبرگان بر تداوم شرایط رهبری، نوعی تضمین برای سلامت و کارآمدی رکن رهبری در نظام سیاسی ایران محسوب میشود. از این منظر، نقش تعیینکنندهای در ایجاد اطمینان و ثبات در جامعه دارد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1077634 قمی، «جایگاه و اهمیت مجلس خبرگان رهبری در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، 1393ش، ص 14.]</ref> | به سبب جایگاه مجلس خبرگان رهبری در مدیریت وضعیتهای حساس ناشی از فقدان یا تغییر رهبری، نقش تعیینکنندهای در حفظ ثبات و پیوستگی نظام ایفا میکند. افزون بر این، نظارت مجلس خبرگان بر تداوم شرایط رهبری، نوعی تضمین برای سلامت و کارآمدی رکن رهبری در نظام سیاسی ایران محسوب میشود. از این منظر، نقش تعیینکنندهای در ایجاد اطمینان و ثبات در جامعه دارد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1077634 قمی، «جایگاه و اهمیت مجلس خبرگان رهبری در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، 1393ش، ص 14.]</ref> | ||
=== پاسخگویی در برابر خدا و مردم === | === پاسخگویی در برابر خدا و مردم<ref group="دیدگاه">این عنوان شابد با اهمیت چندان تناسب نداشته باشد</ref> === | ||
در ساختار قدرت در جمهوری اسلامی مجلس خبرگان جایگاهی متمایز دارد. در حالی که بسیاری از نهادهای سیاسی در برابر نهادهای دیگر پاسخگو هستند، مجلس خبرگان در رأس هرم قدرت از جهت | در ساختار قدرت در جمهوری اسلامی مجلس خبرگان جایگاهی متمایز دارد. در حالی که بسیاری از نهادهای سیاسی در برابر نهادهای دیگر پاسخگو هستند، مجلس خبرگان در رأس هرم قدرت از جهت وظیفۀ تعیین و نظارت بر رهبری قرار میگیرد و نقش آن در نهایت در برابر خداوند و نیز در برابر افکار عمومی و رأی مردم ارزیابی میشود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2301602 نوری و دیگران، «تحلیل جایگاه حقوقی مجلس خبرگان رهبری در ساختار سیاسی جمهوری اسلامی ایران»، 1404ش، ص 1046-1047.]</ref> برخی معتقدند فعالیتهای مجلس خبرگان رهبری در جریان امور اجرایی روزمرۀ کشور نمود مستقیمی ندارد، اما کارکرد آن بهعنوان نهادی نظارتی و پشتیبان برای بقای ساختار ولایت فقیه، از عوامل اصلی ثبات و استمرار نظام سیاسی جمهوری اسلامی ایران بهشمار میرود.<ref>[https://majlesekhobregan.ir/fa/cont/4680/اهميت-مجلس-خبرگان «اهمیت مجلس خبرگان رهبری»، وبسایت دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری.]</ref> | ||
== مبانی تشکیل مجلس خبرگان رهبری == | == مبانی تشکیل مجلس خبرگان رهبری == | ||
=== مبنای عقلی === | === مبنای عقلی === | ||
بر | بر پایۀ برخی تحقیقات، روش دو مرحلهای انتخاب رهبر، شیوهای معقول و مرسوم برای تعیین مقامهای حساس در نظامهای سیاسی مختلف است؛ زیرا تشخیص صلاحیتهای رهبری امری تخصصی است و نیاز به بررسی دقیق دارد. در این روش، مردم با انتخاب خبرگان مشارکت میکنند و خبرگان با ارزیابی کارشناسانه، فرد واجد شرایط را برمیگزینند. مزیت این شیوه آن است که مشارکت مردمی را با تشخیص تخصصی جمع میکند، دقت در احراز شرایط را افزایش میدهد و احتمال خطا یا تأثیرپذیری از فضای هیجانی را کاهش میدهد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2301602 نوری و دیگران، «تحلیل جایگاه حقوقی مجلس خبرگان رهبری در ساختار سیاسی جمهوری اسلامی ایران»، 1404ش، ص 1048.]</ref> | ||
برخی معتقدند برای تعیین و نظارت بر ولی فقیه میتوان چند فرض را در نظر گرفت که مهمترین آنها عبارتاند از: تعیین از طریق رأی مستقیم مردم، تعیین توسط | برخی معتقدند برای تعیین و نظارت بر [[ولی فقیه]] میتوان چند فرض را در نظر گرفت که مهمترین آنها عبارتاند از: تعیین از طریق رأی مستقیم مردم، تعیین توسط خبرگان و تعیین از سوی رهبر پیشین. بر اساس این دیدگاه همانگونه که در شناسایی برترین استاد یک رشتۀ علمی، نظر متخصصان آن حوزه ملاک قرار میگیرد و نه رأی عمومی، در تعیین فقیه اصلح برای رهبری نیز تشخیص باید به اهل تخصص واگذار شود. از این رو، در مقایسه میان مراجعۀ مستقیم به آرای عمومی و تعیین توسط خبرگان، روش دوم منطقیتر تلقی میشود. در مورد تعیین رهبر از سوی رهبر پیشین نیز گفته میشود که هرچند ممکن است به انتخابی مناسب بینجامد، اما میتواند زمینۀ طرح انتقادهایی مانند استبداد یا تأثیر روابط شخصی را فراهم کند؛ از اینرو کمتر قابل قبول دانسته میشود. بر اساس این دیدگاه، در [[ساختار جمهوری اسلامی ایران]] مردم اعضای مجلس خبرگان را انتخاب میکنند و خبرگان پس از بررسی، فرد واجد شرایط رهبری را شناسایی میکنند. مبنای این سازوکار به سیرۀ عقلا بازمیگردد؛ یعنی رجوع به نظر متخصصان در امور تخصصی.<ref>مصباح یزدی، حکیمانهترین حکومت، 1402ش، ص 347-350.</ref> | ||
=== مبنای دینی === | === مبنای دینی === | ||
مبانی قرآنی و روایی رجوع به خبرگان که در تبیین جایگاه نهادی مانند مجلس خبرگان رهبری مورد استناد قرار میگیرد، عمدتاً بر اصل مراجعه به خبره استوار است. آیه ۴۳ سوره نحل به لزوم رجوع افراد فاقد دانش به اهل آگاهی دلالت دارد و در | مبانی قرآنی و روایی رجوع به خبرگان که در تبیین جایگاه نهادی مانند مجلس خبرگان رهبری مورد استناد قرار میگیرد، عمدتاً بر اصل مراجعه به خبره استوار است. آیه ۴۳ [[سوره نحل|سورۀ نحل]] به لزوم رجوع افراد فاقد دانش به اهل آگاهی دلالت دارد و در مباحث فقهی بهعنوان مستندی برای مراجعه به متخصصان در مسائل دینی و اجتماعی تفسیر شده است. آیه ۱۲۲ [[سوره توبه|سورۀ توبه]] نیز به نقش عالمان دینی در هدایت و ارشاد جامعه اشاره دارد و مبنایی برای اعتبار نظر اهل علم در امور کلان دینی تلقی میشود. علاوه بر این، در روایتی از [[امام صادق]] دربارهٔ وظیفۀ مردم در صورت فقدان دسترسی به امام، بر مراجعه به آگاهان به امور دینی تأکید شده است. این دسته از روایات در [[فقه شیعه]] بهعنوان دلیلی بر اعتبار نظر متخصصان دینی در اداره و هدایت جامعه مورد استناد قرار گرفتهاند. بر پایۀ این آیات و روایات، در فقه شیعه تشخیص مسائل پیچیده دینی و اجتماعی، از جمله شناسایی رهبر واجد شرایط، امری تخصصی تلقی میشود که نیازمند رجوع به فقها و صاحبنظران است. از این رو، تشکیل نهادی از فقیهان آگاه برای تشخیص و معرفی رهبر را میتوان تجلی نهادی اصل مراجعه به اهل خبره دانست؛ اصلی که مبنای قرآنی و روایی آن در منابع دینی مورد اشاره قرار گرفته است<ref group="دیدگاه">این عبارت «؛ اصلی که مبنای قرآنی و روایی آن در منابع دینی مورد اشاره قرار گرفته است» اضافی است. چون کل محتوای این بند همین است</ref>.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/138692 معصومی، «بازتاب اندیشه: مبانی فقهی- حقوقی مجلس خبرگان رهبری»، 1384ش، ص 153-158.]</ref> | ||
== وظایف == | == وظایف == | ||
