خط ۵۴: خط ۵۴:
'''عوامل فردی:''' ویژگی‌های فردی مانند سن، جنسیت و تجربه‌های شخصی می‌تواند بر میزان امید اجتماعی اثر بگذارد. گزارش‌های پژوهشی نشان می‌دهد که گروه‌های سنی و همچنین زنان و مردان ممکن است بر اساس جایگاه اجتماعی و تجربه زیسته خود، برداشت‌های متفاوتی از تغییرات اجتماعی و امکان تحقق اهداف داشته باشند.<ref>[https://www.hamyaraniran.ir/article/?o=1720 «امید اجتماعی نوری در تاریکی است»، پایگاه جمعیت همیاران سلامت روان اجتماعی ایران.]</ref>
'''عوامل فردی:''' ویژگی‌های فردی مانند سن، جنسیت و تجربه‌های شخصی می‌تواند بر میزان امید اجتماعی اثر بگذارد. گزارش‌های پژوهشی نشان می‌دهد که گروه‌های سنی و همچنین زنان و مردان ممکن است بر اساس جایگاه اجتماعی و تجربه زیسته خود، برداشت‌های متفاوتی از تغییرات اجتماعی و امکان تحقق اهداف داشته باشند.<ref>[https://www.hamyaraniran.ir/article/?o=1720 «امید اجتماعی نوری در تاریکی است»، پایگاه جمعیت همیاران سلامت روان اجتماعی ایران.]</ref>


'''عوامل شناختی:''' عوامل شناختی به نحوه درک و تفسیر افراد از وضعیت حال و آینده جامعه مربوط است. امید اجتماعی زمانی تقویت می‌شود که افراد بر پایه شناخت مشترک از شرایط اجتماعی بتوانند اهدافی برای آینده تصور کرده و راهبردهایی برای دستیابی به آن‌ها در ذهن خود ترسیم کنند. هنگامی که این راهبردها معقول و دست‌یافتنی ادراک شوند، انگیزه جمعی برای حرکت به سوی اهداف افزایش می‌یابد.<ref>[https://motaleat.acecr.ac.ir/fa/news/19202/%D9%BE%D8%AF%DB%8C%D8%AF%D9%87-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%A7%D9%85%DB%8C%D8%AF-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C حجت‌پناه، «پدیده‌شناسی امید اجتماعی»، وب‌سایت جهاد دانشگاهی دفتر مطالعات فرهنگی.]</ref>
'''عوامل شناختی:''' عوامل شناختی به نحوه درک و تفسیر افراد از وضعیت حال و آینده جامعه مربوط است. امید اجتماعی زمانی تقویت می‌شود که افراد بر پایه شناخت مشترک از شرایط اجتماعی بتوانند اهدافی برای آینده تصور کرده و راهبردهایی برای دستیابی به آن‌ها در ذهن خود ترسیم کنند. هنگامی که این راهبردها معقول و دست‌یافتنی ادراک شوند، انگیزه جمعی برای حرکت به سوی اهداف افزایش می‌یابد.<ref>[https://motaleat.acecr.ac.ir/fa/news/19202/%D9%BE%D8%AF%DB%8C%D8%AF%D9%87-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%A7%D9%85%DB%8C%D8%AF-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C حجت‌پناه، «پدیده‌شناسی امید اجتماعی»، وب‌سایت جهاد دانشگاهی دفتر مطالعات فرهنگی.]</ref>  


'''عوامل سیاسی:'''  
'''عوامل سیاسی:''' در بعد سیاسی، پژوهش‌ها نشان می‌دهند که الگوی حکمرانی جامع از طریق چهار مؤلفه بنیادین به بازتولید و تقویت امید اجتماعی می‌انجامد. این مؤلفه‌ها عبارتند از: نگاه فرصت‌محور به مخالفان، نوآوری و انعطاف‌پذیری در واکنش‌ها، عملکرد یکپارچه و نظام‌مند، تلاش مستمر برای پیشرفت و عدالت.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/6722044e9bb0b-10806-1403-20.pdf مکوندی، «بازآفرینی امید اجتماعی با بهره‌گیری از الگوی حکمرانی جامع»، 1400ش، ص28.]</ref>
 
 
 
 
در بعد سیاسی، پژوهش‌ها نشان می‌دهند که الگوی حکمرانی جامع از طریق چهار مؤلفه بنیادین به بازتولید و تقویت امید اجتماعی می‌انجامد. این مؤلفه‌ها شامل: نگاه فرصت‌محور به مخالفان،  
 
پذیرش مخالفان با رویکرد منعطف و با بهره‌گیری از بازخوردها)، «خلاقیت و واکنش‌پذیری انطباقی» (نوآوری و سازگاری با شرایط)، «عملکرد سیستمی و منسجم» (مشارکت فعال نهادها، کاهش فساد، تأمین منافع کلان و ارتقای اعتماد عمومی) و در نهایت «پویایی مستمر» (توزیع عادلانه خدمات، تحقق عدالت اجتماعی، نفی تبعیض و بهبود مداوم عملکرد حاکمیت) است
 
==== '''نقش الگوهای حکمرانی''' ====
بر اساس پژوهش‌ها، حکمرانی جامع از طریق چهار مؤلفه اصلی به بازآفرینی امید اجتماعی کمک می‌کند:
 
* '''مخالف به مثابه فرصت:''' بهره‌گیری از بازخورد نیروهای مخالف و داشتن ذهنیت تحلیل‌گر و منعطف.
* '''خلاقیت و واکنش‌پذیری انطباقی:''' انطباق‌پذیری با شرایط، نوآوری و جدیت در تعاملات داخلی.
* '''عملکرد سیستمی و منسجم:''' مشارکت فعال عناصر، کاهش فساد اداری، تامین منافع عموم و افزایش اعتماد عمومی.
* '''پویایی مستمر:''' توزیع مساوی خدمات دولتی، تحقق عدالت اجتماعی، رفع تبعیض و بهبود مستمر عملکرد.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/6722044e9bb0b-10806-1403-20.pdf مکوندی، «بازآفرینی امید اجتماعی با بهره‌گیری از الگوی حکمرانی جامع»، 1400ش، ص28.]</ref>
 
==== '''نقش دین و باورهای اعتقادی''' ====
دین به‌عنوان یک عامل محافظتی، نقشی بسیار حیاتی و چندبعدی در احیا و بسط امید اجتماعی در ایران دارد. افراد دین‌دار به‌طور کلی از سلامت روانی و اجتماعی بیشتری برخوردارند و امید پایدارتری را تجربه می‌کنند. نقش دین در تقویت امید اجتماعی از طریق سازوکارهای زیر عمل می‌کند:


'''عوامل دینی و اعتقادی:''' بر اساس برخی پژوهش‌ها، دین و دین‌داری در افزایش امید اجتماعی تأثیر زیادی دارد. افراد دین‌دار به‌طور کلی از سلامت روانی و اجتماعی بیشتری برخوردارند و امید پایدارتری را تجربه می‌کنند. نقش دین در تقویت امید اجتماعی از طریق سازوکارهای زیر عمل می‌کند:
* '''معنابخشی به زندگی و امید به آخرت:''' جهان‌بینی دینی با معنادار کردن زندگی، مقدس شمردن وجود آدمی و باور به فانی بودن سختی‌های دنیا و دریافت پاداش الهی در آخرت، امیدبخش و دلگرم‌کننده است.
* '''معنابخشی به زندگی و امید به آخرت:''' جهان‌بینی دینی با معنادار کردن زندگی، مقدس شمردن وجود آدمی و باور به فانی بودن سختی‌های دنیا و دریافت پاداش الهی در آخرت، امیدبخش و دلگرم‌کننده است.
* '''ارتباط با پروردگار و نیایش:''' احساس حمایت از جانب خداوند، توکل، نیایش و شکرگزاری، به‌عنوان منابع مهم امیدآفرین، تحمل سختی‌ها را آسان کرده و امید به گشایش الهی را تقویت می‌کنند.
* '''ارتباط با پروردگار و نیایش:''' احساس حمایت از جانب خداوند، توکل، نیایش و شکرگزاری، به‌عنوان منابع مهم امیدآفرین، تحمل سختی‌ها را آسان کرده و امید به گشایش الهی را تقویت می‌کنند.
* '''همبستگی و مناسک جمعی:''' شرکت در مراسم و مناسک دینی باعث انسجام جمعی، احساس دلگرمی، و تقویت سرمایه و همبستگی اجتماعی می‌شود.
* '''همبستگی و مناسک جمعی:''' شرکت در مراسم و مناسک دینی باعث انسجام جمعی، احساس دلگرمی، و تقویت سرمایه و همبستگی اجتماعی می‌شود.
* '''کنش‌های خیرخواهانه:''' آموزه‌های دینی مبنی بر احسان، نیکوکاری، نذر و دستگیری از دیگران، روحیه امیدواری را در فرد و جامعه ارتقا می‌دهند.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/66f7fbe693714-10804-1403-46.pdf طالبی اردکانی، «جایگاه دین‌داری در تغییرات امید اجتماعی شهروندان تهرانی»، 1402ش، ص89-90.]</ref>
* '''کنش‌های خیرخواهانه:''' آموزه‌های دینی مبنی بر احسان، نیکوکاری، نذر و دستگیری از دیگران، روحیه امیدواری را در فرد و جامعه ارتقا می‌دهند.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/66f7fbe693714-10804-1403-46.pdf طالبی اردکانی، «جایگاه دین‌داری در تغییرات امید اجتماعی شهروندان تهرانی»، 1402ش، ص89-90.]</ref>
* انتظار ظهور امام مهدی:  
* '''انتظار ظهور امام مهدی:''' انتظار فرج در واقع نوعی امیدواری به آینده روشن توصیف شده است که می‌تواند افراد را به همیاری، همکاری و تلاش مشترک برای بهبود شرایط جامعه تشویق کند و سرانجام به سلامت روانی جامعه منجر شود.<ref>[https://www.magiran.com/paper/2824679/%d8%aa%d8%ad%d9%84%db%8c%d9%84-%d8%b1%d9%88%d8%a7%d9%86%d8%b4%d9%86%d8%a7%d8%ae%d8%aa%db%8c-%d9%86%d9%82%d8%b4-%d8%a7%d9%86%d8%aa%d8%b8%d8%a7%d8%b1-%d9%81%d8%b1%d8%ac-%d8%af%d8%b1-%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85%d8%aa-%d9%81%d8%b1%d8%af-%d9%88-%d8%ac%d8%a7%d9%85%d8%b9%d9%87 سلیمیان، «تحلیل روانشناختی نقش انتظار فرج در سلامت فرد و جامعه»، 1402ش، ص 139.]</ref>


== '''پیامدهای کاهش امید اجتماعی''' ==
== '''پیامدهای کاهش امید اجتماعی''' ==
خط ۱۰۵: خط ۸۸:


با وجود این، نتایج پیمایش‌های علمی و داده‌محور در دهه‌های بعدی نشان می‌دهد که امید اجتماعی در ایران روندی نزولی داشته است. بر اساس نتایج پیمایش ملی ارزش‌ها و نگرش‌ها در سال ۱۳۹۷ش، بیش از نیمی از جوانان (۶۴.۱ درصد) معتقد بوده‌اند که وضعیت کلی کشور «رو به بدتر شدن» است. در همین پیمایش، نگرانی نسبت به آینده در میان صد مسئله اول ایرانیان، در رتبهٔ هفتم قرار گرفت.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/66f7fbe693714-10804-1403-46.pdf طالبی اردکانی و دیگران، «جایگاه دین‌داری در تغییرات امید اجتماعی شهروندان تهرانی»، 1402ش، ص74.]</ref>
با وجود این، نتایج پیمایش‌های علمی و داده‌محور در دهه‌های بعدی نشان می‌دهد که امید اجتماعی در ایران روندی نزولی داشته است. بر اساس نتایج پیمایش ملی ارزش‌ها و نگرش‌ها در سال ۱۳۹۷ش، بیش از نیمی از جوانان (۶۴.۱ درصد) معتقد بوده‌اند که وضعیت کلی کشور «رو به بدتر شدن» است. در همین پیمایش، نگرانی نسبت به آینده در میان صد مسئله اول ایرانیان، در رتبهٔ هفتم قرار گرفت.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/66f7fbe693714-10804-1403-46.pdf طالبی اردکانی و دیگران، «جایگاه دین‌داری در تغییرات امید اجتماعی شهروندان تهرانی»، 1402ش، ص74.]</ref>
در تحلیل‌های مرتبط با جامعه ایران، عواملی نظیر جنگ روانی و رسانه‌ای از جمله دلایل آسیب به امید اجتماعی به شمار می‌روند و برای احیای امید و ارتقای سطح مشارکت سیاسی و اجتماعی، چهار راهبرد کلان را پیشنهاد شده است:
* '''ترسیم چشم‌انداز مطلوب:''' ایجاد تصویری روشن، هدفمند و جذاب از آینده ایران و نظام جمهوری اسلامی؛
* '''ارائه کلان‌روایت از دستاوردها:''' تأکید بر پیشینه، اهداف و موفقیت‌های کلان ساختار سیاسی؛
* '''تمایز میان الگوهای پیشرفت:''' تبیین تفاوت میان الگوی بومی مقاومت و پیشرفت با الگوی غربی انفعال و توسعه؛
* '''آسیب‌شناسی همدلانه و واقع‌بینانه:''' پذیرش نقدهای عمومی و پرهیز از نادیده گرفتن مطالبات جامعه.<ref>[https://irannewspaper.ir/8379/11/80471 میرباقری، «راهبردهایی برای ارتقای امید در جامعه»، روزنامه ایران.]</ref>
==پانویس==
==پانویس==
{{پانویس}}
{{پانویس}}