| خط ۳۲: | خط ۳۲: | ||
== تعریف خودباوری == | == تعریف خودباوری == | ||
خودباوری در لغت بهمعنای باور داشتن به خود است،<ref>[https://www.sid.ir/paper/1073207/fa علیزاده و قطبی، خودباوری در روایات امام علی(ع)، 1402ش، ص34].</ref> اما در اصطلاح [[علوم رفتاری]] فراتر از [[خوشبینی]] و به معنای ارزیابی شناختی فرد از تواناییهایش برای انجام یک عمل خاص است.<ref>[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3540350/ آرتینو جونیور، خودکارآمدی تحصیلی: از نظریة آموزشی تا عمل آموزشی، وبسایت PubMed].</ref> برخلاف [[عزتنفس]] که به | خودباوری در لغت بهمعنای باور داشتن به خود است،<ref>[https://www.sid.ir/paper/1073207/fa علیزاده و قطبی، خودباوری در روایات امام علی(ع)، 1402ش، ص34].</ref> اما در اصطلاح [[علوم رفتاری]] فراتر از [[خوشبینی]] و به معنای ارزیابی شناختی فرد از تواناییهایش برای انجام یک عمل خاص است.<ref>[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3540350/ آرتینو جونیور، خودکارآمدی تحصیلی: از نظریة آموزشی تا عمل آموزشی، وبسایت PubMed].</ref> برخلاف [[عزتنفس]] که به احساس ارزشمندی کلی اشاره دارد، خودباوری ناظر به توانمندی در عمل است. در [[روانشناسی شناختی]]، این مفهوم به اعتقاد فرد به قابلیتهایش برای سازماندهی و اجرای اقدامات لازم جهت مدیریت موقعیتهای پیش رو تعریف میشود.<ref>[https://psycnet.apa.org/doiLanding?doi=10.1037%2F0033-295X.84.2.191 بندورا، خودکارآمدی: به سوی یک نظریه یکپارچه برای تغییر رفتار، وبسایت APA PsycNet].</ref> در اندیشهٔ اسلامی خودباوری بهمعنای باور به سرمایههای وجودی اعطا شده از سوی [[خدا|خداوند]] و [[مسئولیتپذیری]] برای شکوفایی آنها است. در این رویکرد، خودباوری، [[اعتماد به نفسِ]] متصل به [[مبدأ هستی]] است.<ref>[https://www.sid.ir/paper/1073207/fa علیزاده و قطبی، خودباوری در روایات امام علی(ع)، 1402ش، ص35].</ref> | ||
== ابعاد روانشناختی == | == ابعاد روانشناختی == | ||
پژوهشهای روانشناختی نشان میدهد که سطح خودباوری فرد، بر نحوۀ [[تفکر،]] | پژوهشهای روانشناختی نشان میدهد که سطح خودباوری فرد، بر نحوۀ [[تفکر،]] احساس و انگیزش او تأثیر مستقیم دارد.<ref>[https://sjimu.medilam.ac.ir/article-1-2441-fa.html روستا و یاراحمد، «خودکارآمدی و رفتارهای ارتقاء دهنده سلامت زنان سنین باروری شهر شیراز در سال 1392»، 1395ش، ص90-91.]</ref> از منظر روانشناختی، خودباوری از طریق چهار فرایند اصلی بر عملکرد انسان تأثیر میگذارد: | ||
# فرآیندهای شناختی: افراد دارای خودباوری، سناریوهای موفقیت را در [[ذهن]] خود مجسم میکنند تا راهنمای عملکرد آنها شود. در مقابل، [[خودتحقیری]] موجب ترسیم سناریوهای شکست و خطرات شده و [[توانایی حل مسئله]] را کاهش میدهند. | # فرآیندهای شناختی: افراد دارای خودباوری، سناریوهای موفقیت را در [[ذهن]] خود مجسم میکنند تا راهنمای عملکرد آنها شود. در مقابل، [[خودتحقیری]] موجب ترسیم سناریوهای شکست و خطرات شده و [[توانایی حل مسئله]] را کاهش میدهند. | ||
# فرآیندهای انگیزشی: خودباوری تعیین میکند که فرد چه اهدافی را انتخاب کند، چقدر تلاش کند و در برابر موانع تا چه زمانی ایستادگی نماید. | # فرآیندهای انگیزشی: خودباوری تعیین میکند که فرد چه اهدافی را انتخاب کند، چقدر تلاش کند و در برابر موانع تا چه زمانی ایستادگی نماید. | ||
| خط ۶۹: | خط ۶۹: | ||
== چالشهای خودباوری == | == چالشهای خودباوری == | ||
خودباوری اگرچه نیروی محرک پیشرفت است، اما در صورت برداشتهای نادرست یا عدم تعادل، میتواند به آسیبهای فردی و اجتماعی منجر شود: | خودباوری اگرچه نیروی محرک پیشرفت است، اما در صورت برداشتهای نادرست یا عدم تعادل، میتواند به آسیبهای فردی و اجتماعی منجر شود: | ||
* توهم دانایی: در سطح فردی، | * توهم دانایی: در سطح فردی، اعتماد به نفس کاذب و بدون مهارت، منجر به پدیدهای میشود که در روانشناسی به اثر دانینگ-کروگر معروف است. در این حالت، فرد بهدلیل نداشتن دانش کافی، قادر به تشخیص ناتوانی خود نیست و با تصمیمات اشتباه، به خود و دیگران آسیب میزند. این امر تفاوت ماهوی با خودباوری حقیقی دارد که مبتنی بر شناخت دقیق نقاط قوت و ضعف است.<ref>[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7594774/ رحمانی، «کارآموزان پزشکی و اثر دانینگ-کروگر: وقتی نمیدانند چه چیزهایی را نمیدانند»، وبسایت PubMed.]</ref> | ||
* کمالگرایی منفی و اضطراب: فشار بیش از حد بر توانستن و مسئولیت فردی، بدون در نظر گرفتن موانع محیطی، میتواند منجر به [[اضطراب]] و [[احساس گناه]] در افراد شود. روانشناسان بر این باورند که خودباوری سالم، واقعبینانه است و محدودیتهای انسانی را میپذیرد.<ref>[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10087808/ کالاه و همکاران، «لنز کامل: کمال گرایی و توسعه خودکارآمدی ریاضی نوجوانان اولیه»، وبسایت PubMed.]</ref> | * کمالگرایی منفی و اضطراب: فشار بیش از حد بر توانستن و مسئولیت فردی، بدون در نظر گرفتن موانع محیطی، میتواند منجر به [[اضطراب]] و [[احساس گناه]] در افراد شود. روانشناسان بر این باورند که خودباوری سالم، واقعبینانه است و محدودیتهای انسانی را میپذیرد.<ref>[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10087808/ کالاه و همکاران، «لنز کامل: کمال گرایی و توسعه خودکارآمدی ریاضی نوجوانان اولیه»، وبسایت PubMed.]</ref> | ||
| خط ۷۷: | خط ۷۷: | ||
* تمرکز [[نظام آموزشی]] بر محفوظات بهجای مهارتمحوری، مانع شکلگیری احساس توانایی در فارغالتحصیلان میشود. تغییر رویکرد مدارس به سمت آموزشهای مهارتمحور و پروژهمحور که در آن دانشآموز طعم موفقیت در انجام کارهای عملی را بچشد، برای تقویت خودباوری فردی ضروری دانسته میشود.<ref>لیاقتدار و ماهینی، بررسی دو رویکرد حافظهمحور و اندیشهمحور؛ به روشهای آموزش با تأکید بر روایات منقول از امام علی (ع)، 1392ش، ص65-66.</ref> | * تمرکز [[نظام آموزشی]] بر محفوظات بهجای مهارتمحوری، مانع شکلگیری احساس توانایی در فارغالتحصیلان میشود. تغییر رویکرد مدارس به سمت آموزشهای مهارتمحور و پروژهمحور که در آن دانشآموز طعم موفقیت در انجام کارهای عملی را بچشد، برای تقویت خودباوری فردی ضروری دانسته میشود.<ref>لیاقتدار و ماهینی، بررسی دو رویکرد حافظهمحور و اندیشهمحور؛ به روشهای آموزش با تأکید بر روایات منقول از امام علی (ع)، 1392ش، ص65-66.</ref> | ||
* در نظامهایی که کسب جایگاه اجتماعی، تابع [[شایستگیسالاری|شایستگی فردی]] نباشد، همبستگی میان تلاش و موفقیت در ذهنیت عمومی تضعیف شده و زمینه برای بروز [[درماندگی آموختهشده]] فراهم میشود؛ اما تضمین رقابت برابر بهویژه در حوزه اقتصاد، به افراد جامعه این اطمینان را میدهد که تلاش آنها بینتیجه نیست.<ref>فضلینژاد و احمدیان، اقتصاد رانتی در ایران و راههای برون رفت از آن، 1389ش، ص135؛ رحیمی، نفی رانتیریسم در نهجالبلاغه، 1393ش، ص62.</ref> | * در نظامهایی که کسب جایگاه اجتماعی، تابع [[شایستگیسالاری|شایستگی فردی]] نباشد، همبستگی میان تلاش و موفقیت در ذهنیت عمومی تضعیف شده و زمینه برای بروز [[درماندگی آموختهشده]] فراهم میشود؛ اما تضمین رقابت برابر بهویژه در حوزه اقتصاد، به افراد جامعه این اطمینان را میدهد که تلاش آنها بینتیجه نیست.<ref>فضلینژاد و احمدیان، اقتصاد رانتی در ایران و راههای برون رفت از آن، 1389ش، ص135؛ رحیمی، نفی رانتیریسم در نهجالبلاغه، 1393ش، ص62.</ref> | ||
* ناسازگاری شیوههای معرفی [[مفاخر ملی]] و فرهنگی با الگوهای [[مصرف رسانهای]] [[نسل جدید]]، موجب چرخش [[گروه مرجع|گروههای مرجع]] در [[جامعه]]، از | * ناسازگاری شیوههای معرفی [[مفاخر ملی]] و فرهنگی با الگوهای [[مصرف رسانهای]] [[نسل جدید]]، موجب چرخش [[گروه مرجع|گروههای مرجع]] در [[جامعه]]، از مفاخر علمی و ملی به [[سلبریتی|سلبریتیها]] شده است؛<ref>[https://ensani.ir/fa/article/69775/عوامل-دین-گریزی-و-گرایش-جوانان-به-فرهنگ-غرب عباسی، عوامل دینگریزی و گرایش جوانان به فرهنگ غرب، وبسایت پرتال جامع انسانی].</ref> اما بازتعریف قهرمانان واقعی در قالبهای هنری مدرن و تسهیل تعامل [[نوجوان|نوجوانان]] با نخبگان موفق، موجب بازسازی تصویر ذهنی آنها میشود.<ref>[https://www.jscm.ir/article_99098.html کوچکزائی و همکاران، بررسی سلبریتیسازی در رسانه و بحران هویت نوجوان در جامعه، 1397ش، ص118-119].</ref> | ||
== پانویس == | == پانویس == | ||
