آهنگری: تفاوت میان نسخه‌ها

→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر تفاوت با ویرایش جدیدتر ←

دیداریویکی‌متن

@@ خط ۷: / خط ۷: @@
 آهنگری، به‌معنی ساخت آلات و ادوات از آهن و همچنین، نام کارگاهی است که در آن، این کار صورت می‌گیرد.<ref>[https://www.vajehyab.com/amid/آهنگری عمید، فرهنگ فارسی، ذیل واژه آهنگری، سایت واژه‌یاب.]</ref> آهنگری، درواقع، فرایند ذوب، ریخته‌گری و قالب‌گیری آهن است که منجر به بالا رفتن مقاومت آهن از طریق تفتن، فشردن و پتک‌زدن به‌منظور ساخت اشیاء آهنی می‌شود. این پیشه، از جمله مشاغل کهن در ایران‌زمین بوده و همچنین در ساختار اجتماعی ـ اقتصادی و صنعتی ایران، نقشی پررنگ را ایفا کرده است.
 کشف این فلز، تحولی شگرف را در زندگی مادی و معنوی انسان‌ها به‌دنبال داشت. ایرانی‌ها، خیلی زود در ذوب و ریخته‌گری آهن به مهارت رسیده و فناوری‌های لازم را به‌دست آوردند. پس از آن، ویژگی‌های مهم این فلز، مانند مقاومت بالای آن، منجر به تمایل مردم ایران به آهن شد و آن‌ها، شروع به ساخت ابزارها، ظروف و جنگ‌افزارهای خود از آهن کردند. این فراگیری استفاده از آهن، تا به امروز، در اقتصاد و صنعت ایران، ادامه دارد.<ref>واسیلیف، فلزات و انسان، ۱۳۵۳ش، ص۳۴.</ref>
 این فراگیری آن چنان تمام و کمال شد، که در برخی از مناطق ایران، حتی به ظروف ساخته‌شده از چدن، مفرغ و قلع نیز ظروف «آهنی» می‌گویند و تفکیکی برای آن‌ها قائل نبودند. درواقع، در اذهان عمومی مردم ایران، آهن به نوعی مترادف با فلز در نظر گرفته می‌شود. حتی دانشمندان نیز تحت‌تأثیر عمومیت آهن قرار گرفته و در علم متالورژی، فلزات را به دو دسته کلی «آهنی» و «غیرآهنی (آهن در برابر ۷۹ فلز دیگر)» تقسیم کرده‌اند.<ref>واسیلیف، فلزات و انسان، ۱۳۵۳ش، ص۳۴.</ref>
@@ خط ۲۴: / خط ۲۴: @@
 '''تغییر سبک استفاده:''' در ابتدا، صنعتگران ایرانی، از آهن، تنها به‌منظور تزئین و زیور استفاده می‌کردند. در سده‌های بعدی، پس از کشف معادن آهن در [[ایران]]، ایرانیان به ساخت ابزارهایی کاربردی مانند داس، خیش، ظروف و جنگ‌افزارهای آهنی روی آوردند.<ref>گیرشمن، هنر ایران، در دوران ماد و هخامنشی، ۱۳۴۶ش، ص117-119.</ref> حتی، جنگ‌افزارهای آهنی نیز در ابتدا، تنها مختص سرداران و رؤسا بود و سربازان و سپاهیان دیگر از انواع مفرغی آن استفاده می‌کردند. پس از کشف مزایای آهن توسط صنعتگران ایرانی، شیوهٔ به‌کارگیری آن در ایران به‌کلی تغییر کرد. آهن، جایگزینی برای انواع ابزارآلات فلزی در ایران شد و اشیاء تزئینی و زیورآلات از مس و مفرغ ساخته شدند.<ref>دیماند، راهنمای صنایع اسلامی، ۱۳۳۶ش، ص۱۳۴–۱۳۷.</ref>
-'''شکل‌گیری و گسترش فرهنگ آهنگری:'''  اسناد کشف‌شده در فرایند باستان‌شناسی ایران نشان می‌دهد که در همان دوره، ایرانیان بر هماهنگی عملیات فنی شامل استخراج از معادن سنگ آهن، تهیه زغال سنگ و ذوب آهن و نیز تربیت آهنگران و نیروی کار ماهر در این زمینه، مصمم شدند تا نظامی ثابت در راستای تولید آهن در ایران به‌وجود آمده و نیز فراگیر شود. به همین دلیل است که مورخان بر این باورند که فرهنگ آهنگری از آسیای صغیر به ایران، از ایران به چین و سپس به اروپا راه یافت.<ref>Wulff, The Traditional Crafts of Persia, 1976, P6.</ref>
+'''شکل‌گیری و گسترش فرهنگ آهنگری:''' اسناد کشف‌شده در فرایند باستان‌شناسی ایران نشان می‌دهد که در همان دوره، ایرانیان بر هماهنگی عملیات فنی شامل استخراج از معادن سنگ آهن، تهیه زغال سنگ و ذوب آهن و نیز تربیت آهنگران و نیروی کار ماهر در این زمینه، مصمم شدند تا نظامی ثابت در راستای تولید آهن در ایران به‌وجود آمده و نیز فراگیر شود. به همین دلیل است که مورخان بر این باورند که فرهنگ آهنگری از آسیای صغیر به ایران، از ایران به چین و سپس به اروپا راه یافت.<ref>Wulff, The Traditional Crafts of Persia, 1976, P6.</ref>
 '''گسترش صنعت آهن:''' اشیاء به‌دست آمده از حفاری‌های [[تخت جمشید|تخت‌جمشید]] نشان می‌دهند که در دوران هخامنشیان، آهن، نسبت به دوران پیش از آن، کاربرد گسترده‌تر و متنوع‌تری پیدا کرد. انواع زره، جنگ‌افزارها، اره، خیش و چاقوی آهنی یافت‌شده در مناطق مختلفی از ایران، نشان از ابتکار ایرانیان در ساخت و پرداخت آهن در دوره هخامنشیان دارد. برای مثال، در ساخت بنای تخت جمشید، از انواع اشیاء آهنی مانند میخ، گیره و بست استفاده شده است.<ref>گیرشمن، ایران از آغاز تا اسلام، ۱۳۶۳ش، ص۱۶۱.</ref> هرچند ایرانیان، در دوره هخامنشیان با روش‌های تولید فولاد آشنا شدند، اما، تولید گسترده آن در دوره‌های بعد، یعنی دوران پارتیان و [[ساسانیان]]، صورت گرفته است. در دوره سلوکیان، تولید و استخراج آهن چنان فراوان شده بود که به سرزمین‌های دیگر نیز صادر می‌کردند.<ref>گیرشمن، ایران از آغاز تا اسلام، ۱۳۶۳ش، ص237.</ref>
 اطلاعات به‌دست آمده از متون کهن نیز، نشان از فراگیری پیشه آهنگری در دوره ساسانیان دارد و چهار اصطلاح متفاوت برای آهنگران در نظر گرفته شده است:
-#آهنگر: کسی که تبر و پیکان آهنی می‌سازد؛
+# آهنگر: کسی که تبر و پیکان آهنی می‌سازد؛
-#آهن پیکر: کسی که قالب‌ریزی و ریخته‌گری آهن را انجام می‌دهد؛
+# آهن پیکر: کسی که قالب‌ریزی و ریخته‌گری آهن را انجام می‌دهد؛
-#چلنگر: سازنده ظروف آهنی؛
+# چلنگر: سازنده ظروف آهنی؛
-#پولادپیکر: کسی که با پولاد کار می‌کند.<ref>Allan, Persian Metal Technology, 700-1300 AD, 1979, P68;{{سخ}}
+# پولادپیکر: کسی که با پولاد کار می‌کند.<ref>Allan, Persian Metal Technology, 700-1300 AD, 1979, P68;{{سخ}}
 Tafazzoli, "A List of Trades and Crafts in the Sassanian Period» , 1974, P193-195.</ref>
 '''شکوفایی و تخصص در اوایل دوران اسلامی:''' مناطق شمال‌شرقی ایران ([[هرات]]، [[خراسان]]، فرغانه و بخشی از ماوراءالنهر)، در اوایل دوران پس از ظهور [[اسلام]]، از جمله مهم‌ترین مراکز تولید آهن و نیز سلاح‌های آهنی به‌شمار می‌رفت. در این دوره، ویژگی مهم آهنگری در ایران، تخصصی شدن ساخت قطعات بود. برای مثال، آهنگران، در دماوند به ساخت سرنیزه، در [[قم]] به ساخت تبر، در ری و همدان به ساخت قیچی، [[آینه]] و بخوردان شهرت داشتند.<ref>Allan, Persian Metal Technology, 700-1300 AD, 1979, P67-68;{{سخ}}
@@ خط ۴۲: / خط ۴۲: @@
 پس از مدتی، در دوره [[قاجاریه|قاجاریان]]، تلاش‌هایی برای فراگیری علوم و مهارت‌های مرتبط با صنعت ذوب آهن و آهن‌ریزی، صورت گرفت. برای مثال، در ۱۲۵۲ق، جعفرقلی بیک افشار، برای فراگیری علوم مذکور به روسیه فرستاده شد و پس از مدتی کار در معادن سیبری، با کوله‌باری از تجربه به ایران آمد و در معادن [[مازندران]] مشغول به‌کار شد. وی، به ساخت و ریخته‌گری گلوله‌های توپ و نیز ساخت سلاح آهنی برای توپخانه‌های سپاهیان ایران پرداخت.<ref>«تاریخ روزنامه‌نگاری در ایران»، ۱۳۲۳ش، ص۱۱.</ref> در دوران حکومت محمدعلی شاه قاجار نیز، برخی از معادن کهن ایرانیان، دوباره به بهره‌برداری رسیدند.<ref>زاوش، کانی‌شناسی در ایران قدیم، ۱۳۷۵ش، ص300.</ref>
-'''نوسازی و ظهور مشاغل جدید در دوره پهلوی:''' واردات گسترده آهن و فولاد به ایران، در دوره رضاشاه پهلوی، به‌منظور اجرای سیاست‌های عمومی نوسازی پُل‌ها، جاده‌ها و [[خانه|خانه‌ها]] صورت گرفت. در همین دوره، مشاغل جدید بسیاری که مرتبط با آهن و صنعت آهنگری بود، ظهور یافت، مانند اسکلت‌بند، در و پنجره‌ساز، لوله‌کش، تراشکار و جوشکار.<ref>شهری، تاریخ اجتماعی تهران در قرن سیزدهم، ج2، ۱۳۶۸ش، ص627-629.</ref>[[پرونده:آهنگری۳.jpg|جایگزین=کارخانه ذوب‌آهن در شهر اصفهان|بندانگشتی|تصویری از کارخانه ذوب‌آهن در شهر اصفهان]]'''دوران معاصر:''' در دوران معاصر نیز، احداث کارخانه‌های ذوب آهن، در مناطق مختلف ایران و نیز واردات صنایع آهنی، دستگاه‌های عظیم قالب‌گیری و ریخته‌گری و ساخت مصنوعات آهنی و فلزی در کارگاه‌های بزرگ فلزکاری در ایران، منجر به کمرنگ شدن دکان‌های سنتی آهنگری، به‌ویژه در شهرهای بزرگ و صنعتی شده است.<ref>توحیدی، سیر تکاملی تولید آهن و فولاد در ایران و جهان، ۱۳۶۴ش، ص172.</ref>
+'''نوسازی و ظهور مشاغل جدید در دوره پهلوی:''' واردات گسترده آهن و فولاد به ایران، در دوره رضاشاه پهلوی، به‌منظور اجرای سیاست‌های عمومی نوسازی پُل‌ها، جاده‌ها و [[خانه]]‌ها صورت گرفت. در همین دوره، مشاغل جدید بسیاری که مرتبط با آهن و صنعت آهنگری بود، ظهور یافت، مانند اسکلت‌بند، در و پنجره‌ساز، لوله‌کش، تراشکار و جوشکار.<ref>شهری، تاریخ اجتماعی تهران در قرن سیزدهم، ج2، ۱۳۶۸ش، ص627-629.</ref>[[پرونده:آهنگری۳.jpg|جایگزین=کارخانه ذوب‌آهن در شهر اصفهان|بندانگشتی|تصویری از کارخانه ذوب‌آهن در شهر اصفهان]]'''دوران معاصر:''' در دوران معاصر نیز، احداث کارخانه‌های ذوب آهن، در مناطق مختلف ایران و نیز واردات صنایع آهنی، دستگاه‌های عظیم قالب‌گیری و ریخته‌گری و ساخت مصنوعات آهنی و فلزی در کارگاه‌های بزرگ فلزکاری در ایران، منجر به کمرنگ شدن دکان‌های سنتی آهنگری، به‌ویژه در شهرهای بزرگ و صنعتی شده است.<ref>توحیدی، سیر تکاملی تولید آهن و فولاد در ایران و جهان، ۱۳۶۴ش، ص172.</ref>
-==فرایند و مراحل آهنگری به شیوه سنتی==
+== فرایند و مراحل آهنگری به شیوه سنتی ==
-===نقش آهنگر و چلنگر در کارگاه===
+=== نقش آهنگر و چلنگر در کارگاه ===
 در گذشته، آهنگر عموماً به‌تنهایی یا به کمک یک شاگرد، تمامی مراحل فرایند آهنگری، شامل ذوب، ریخته‌گری، قالب‌گیری، پتک‌زدن و شکل‌دادن به آهن را انجام می‌داد. آهنگر خرده‌کار در ایران به «چلنگر» یا «چیلانگر» معروف بود که از طریق خرید اشیاء آهنی کهنه، ذوب آن‌ها و ریخته‌گری مجدد، به ساخت اشیائی مانند میخ، انبر، منقل، چفت، قفل و کلید می‌پرداخت.<ref>خسروی، «آهنگری»، ۱۳۴۳ش، ص۶۴؛{{سخ}}
 شهری، طهران قدیم، ج2، ۱۳۷۱ش، ص314-315.</ref>
-===مراحل گروهی و زنجیره‌ای فرایند آهنگری===
+=== مراحل گروهی و زنجیره‌ای فرایند آهنگری ===
 عملیات آهنگری، در گذشته، همکاری زنجیره‌ای تعداد زیادی از مشاغل، مانند قالب‌ساز، ریخته‌گر، دم‌ساز، کوره‌ساز، چکش‌کار، پتک‌زن و لحیم‌کار را منجر می‌شد.<ref>Wulff, The Traditional Crafts of Persia, 1976, P18-53.</ref>
-====مرحله اول: ساخت قالب (درجه)====
+==== مرحله اول: ساخت قالب (درجه) ====
 قالب‌سازان، طی مراحلی مختلف، از آلیاژ فلزهای متعددی به ساخت قالب‌های ریخته‌گری که «درجه» نام داشتند، می‌پرداختند.
-====مرحله دوم: آماده‌سازی کوره====
+==== مرحله دوم: آماده‌سازی کوره ====
 پس از آن، کوره‌داران، کوره آهنگری را با زغال چوب روشن کرده و از زغال سنگ برای افزایش دمای کوره کمک می‌گرفتند. کوره‌های آهنگری معمولاً در ارتفاعی بالاتر از سطح زمین ساخته می‌شد و گاهی نیز آن‌ها را در دیوار کار می‌گذاشتند که به «کوره‌های دیواری» معروف بودند. شاگرد آهنگر، در این مرحله با سیخی بلند، مدام آتش را هم می‌زد تا دمای کوره حفظ شود.
-====مرحله سوم: دمیدن در آتش====
+==== مرحله سوم: دمیدن در آتش ====
 در مرحله سوم، دم‌سازان، از قطعات چوب‌های سخت و تکه‌های چرمی برای ساخت دم استفاده می‌کردند که با پُر و خالی شدن آن، جریان هوا به آتش دمیده شده و درجه حرارت آن بالا می‌رفت. گاهی، دم، در آهنگری‌های بزرگ به‌شکل فانوس بود که دسته‌هایی متحرک داشت و گاهی نیز دم‌های پایی با زنجیر و رکاب وجود داشت که در اختیار خود آهنگر و پیش پای او قرار داده می‌شد.
-====مرحله چهارم: ریخته‌گری و جداسازی====
+==== مرحله چهارم: ریخته‌گری و جداسازی ====
 پس از ذوب آهن، نوبت به ریخته‌گری می‌رسد. ریخته‌گر، باید آهن مذاب را در قالب‌های مخصوص ریخته و پس از سرد شدن آن با چکش و قلم، به جداسازی آن‌ها از قالب می‌پرداخت.
-====مرحله پنجم: شکل‌دهی و پرداخت نهایی====
+==== مرحله پنجم: شکل‌دهی و پرداخت نهایی ====
 [[پرونده:آهنگری۴.jpg|جایگزین=پتک - دستیار پتک‌زن آهنگر |بندانگشتی|استفاده از پتک توسط دستیار پتک‌زن آهنگر]]
 در مرحله بعد، چند کارگر چکش‌کار و پتک‌زن، به ضربه زدن‌های منظم و متداوم، به آهن‌ها شکل می‌دادند و برای این کار، چندین‌بار به گداختن، پتک‌زدن و در آب فروکردن آهن می‌پرداختند. در نهایت، آهنگر و شاگرد او، با ابزارآلات مخصوص خود، بر روی آهن تفته، کار می‌کردند.
-===تخصصی شدن آهنگری بر اساس نیازهای محلی===
+=== تخصصی شدن آهنگری بر اساس نیازهای محلی ===
 این فرایند ساخت، در هر شهر و روستایی، تنها به اقلام ضروری آن منطقه محدود می‌شد. برای مثال، در یک جامعه که از اسب و قاطر به‌منظور حمل و نقل استفاده می‌شد، شغل آهنگری، تنها به ساخت نعل و گاری محدود می‌شد. به‌همین ترتیب، پیشه‌های تخصصی آهنگری در ایران به وجود آمد.<ref>خسروی، «آهنگری»، ۱۳۴۳ش، ص۶۴؛{{سخ}}
 شهری، طهران قدیم، ج2، ۱۳۷۱ش، ص62-66.</ref>
-==منزلت و جایگاه اجتماعی آهنگری در گذر تاریخ==
+== منزلت و جایگاه اجتماعی آهنگری در گذر تاریخ ==
-===جایگاه مقدس آهنگری در تمدن‌های کهن===
+=== جایگاه مقدس آهنگری در تمدن‌های کهن ===
 در گذشته، آهنگری از اعتبار و منزلت بالایی برخوردار بود و آهنگران از جمله افراد درخور احترام به‌حساب می‌آمدند. در برخی جوامع کهن، آهنگری، پیشه‌ای مقدس به‌شمار می‌آمد. برای مثال، شغل هفائستوس، خدای یونانیان، آهنگری بود.<ref>واسیلیف، فلزات و انسان، ۱۳۵۳ش، ص۲۱۲.</ref> از دیگر نشانه‌های تقدس آهنگری، طرح‌های منقش بر جامهٔ امپراتوران چینی است. تبر آهنین، نمادی از آهنگری است که به‌عنوان یکی از نقش‌های دوازده‌گانهٔ امپراتوری چین محسوب می‌شود. در روم نیز، سندان و پتک، به‌عنوان نمادی از «آهنگر خدایان» شناخته شده است. پژوهشگران معتقدند که در اندیشه‌های کهن بشری، آهنگر قهرمانی است که تمدن‌ساز بوده و مأمور تکمیل کائنات بر روی زمین است.<ref>آللو، اسرار انجمن‌های محرمانه، ۱۳۶۹ش، ص121.</ref>
 پس از کشف معادن فلز و راه‌های شناخت آن، تقدس زمین نیز به دامنهٔ جایگاه قدسی آهنگران اضافه شد. در باور پیشینیان، غارها و معادن به‌عنوان رحم مادر زمین و سنگ‌های پنهان معادن به‌عنوان جنین مادر زمین شناخته می‌شدند.
-===آهنگری در اسطوره‌ها و باورهای ایرانی===
+=== آهنگری در اسطوره‌ها و باورهای ایرانی ===
-آهنگران در [[افسانه|افسانه‌ها]]، اسطوره‌ها و آیین‌های ویژهٔ آفریقایی، هندی و سایر مناطق حضور دارند. در تمدن‌های کهن، آهنگر به‌دلیل توانایی تسلط بر آتش، دارای نیرویی فراانسانی و مقدس بود. همچنین، گذشتگان بر این باور بودند که آهن و آهنگری، توسط اشخاص اسطوره‌ای و پادشاهان پیشدادی پیدا شده‌اند که همین دلیل دیگری بر تقدس این پیشه در میان ایرانیان بود. فردوسی به این باور ایرانیان در شعر خود اشاره کرده و می‌گوید که هوشنگ جهاندار اسطوره‌ای، برای اولین‌بار، آهن را از سنگ جدا کرده و با آن اشیائی همچون تبر، تیشه و سلاح ساخته است.<ref>فردوسی، شاهنامه، ۱۳۶۳ش، ج1، ص55.</ref> کاوه آهنگر نیز از دیگر اسطوره‌های محبوب ایرانی است که پیش‌بند چرمین خود را بر سر نیزه کرد و در برابر ضحاک به‌پاخواست.<ref>فردوسی، شاهنامه، ۱۳۶۳ش، ج1، ص88.</ref>
+آهنگران در [[افسانه]]‌ها، اسطوره‌ها و آیین‌های ویژهٔ آفریقایی، هندی و سایر مناطق حضور دارند. در تمدن‌های کهن، آهنگر به‌دلیل توانایی تسلط بر آتش، دارای نیرویی فراانسانی و مقدس بود. همچنین، گذشتگان بر این باور بودند که آهن و آهنگری، توسط اشخاص اسطوره‌ای و پادشاهان پیشدادی پیدا شده‌اند که همین دلیل دیگری بر تقدس این پیشه در میان ایرانیان بود. فردوسی به این باور ایرانیان در شعر خود اشاره کرده و می‌گوید که هوشنگ جهاندار اسطوره‌ای، برای اولین‌بار، آهن را از سنگ جدا کرده و با آن اشیائی همچون تبر، تیشه و سلاح ساخته است.<ref>فردوسی، شاهنامه، ۱۳۶۳ش، ج1، ص55.</ref> کاوه آهنگر نیز از دیگر اسطوره‌های محبوب ایرانی است که پیش‌بند چرمین خود را بر سر نیزه کرد و در برابر ضحاک به‌پاخواست.<ref>فردوسی، شاهنامه، ۱۳۶۳ش، ج1، ص88.</ref>
-===منزلت اجتماعی آهنگران: پیوند پهلوانی و جوانمردی===
+=== منزلت اجتماعی آهنگران: پیوند پهلوانی و جوانمردی ===
 علاوه بر تقدس پیشهٔ آهنگری در دوران‌های بسیاری در ایران، از آن‌جایی که این حرفه بسیار سخت بود و به مردانی دلیر و تنومند برای پتک‌زدن و انجام سایر مراحل آهنگری نیاز داشت، بسیاری از آهنگران از جملهٔ پهلوانان و جوانمردان روزگاران خویش نیز محسوب می‌شدند. همین موضوع، موجب جایگاه و منزلت اجتماعی بالایی برای آهنگران می‌شد.<ref>افشار، «فتوت‌نامهٔ آهنگران»، ۱۳۵۹ش، ص۵۳–۵۴.</ref>
-===افول جایگاه آهنگری: از فلز مقدس تا حرفه‌ای پست===
+=== افول جایگاه آهنگری: از فلز مقدس تا حرفه‌ای پست ===
 پس از مدت‌ها، آهن دیگر به‌صورت گسترده در دسترس همگان قرار گرفت و ازفلزی نایاب و گران‌قیمت به فلزی ارزان تبدیل شد. به نظر برخی از پژوهشگران، همین ارزانی، خود دلیلی برای کاهش جایگاه والا و مقدس آهن و درنتیجه پیشهٔ آهنگری شد. در بسیاری از متون برجای‌مانده از دوران [[اسلام]]، به آهنگری به‌عنوان حرفه‌ای پست نگاه شده است.
-==آهنگری در ادبیات ایران==
+== آهنگری در ادبیات ایران ==
 پیشه آهنگری، همواره، به‌دلیل سختی و استحکام آهن و فولاد، از دیرباز به سرسختی، مقاومت و سنگدلی معروف بوده است. بسیاری از شاعران و نویسندگان نیز از واژه‌های آهن و آهنگری، ترکیباتی استعاری و تشبیهی فراوان ساخته‌اند. گاهی نیز، علاوه‌بر آهن و آهنگری، به ابزارها و وسایل آهنگران، اشاراتی صورت گرفته است. برای مثال، پتک دل، آهن دل، بت آهنگر، کوره هجر، سندان دل، آهن سرد، کورهٔ نسیان و چیلانگر دل.<ref>فرخی سیستانی، دیوان، ۱۳۶۳ش، ص۵۹؛{{سخ}}
 عنصری، دیوان، ۱۳۲۳ش، ص۱۱۱؛{{سخ}}
@@ خط ۱۱۶: / خط ۱۱۶: @@
   {{پایان نستعلیق}}
-==پانویس==
+== پانویس ==
 {{پانویس}}
-==منابع==
+== منابع ==
 {{آغاز منابع}}
 * آللو، رنه، اسرار انجمن‌های محرمانه، ترجمهٔ ناصر موفقیان، تهران، شباویز، ۱۳۶۹ش.
@@ خط ۱۵۲: / خط ۱۵۲: @@
 * Wulff, H. E. , The Traditional Crafts of Persia, Massachusetts, 1976.
 {{پایان منابع}}
+{{کسب و کار}}