صفحهای تازه حاوی «جایگزین=کتابخانه ملی کرمان|بندانگشتی|کتابخانه ملی کرمان <big>'''کتابخانه'''</big>؛ مکان نگهداری و مطالعه کتاب. کتابخانهها، مراکز نگهداری و اشاعه دانش بشری، از دیرباز نقشی بنیادین در حفظ میراث فرهنگی و علمی تمدنها ایفا کرده...» ایجاد کرد |
علی شاهرودی (بحث | مشارکتها) ابرابزار |
||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
[[پرونده:کتابخانه2.jpg|جایگزین=کتابخانه ملی کرمان|بندانگشتی|کتابخانه ملی کرمان]] | [[پرونده:کتابخانه2.jpg|جایگزین=کتابخانه ملی کرمان|بندانگشتی|کتابخانه ملی کرمان]] | ||
{{درشت|'''کتابخانه'''}}؛ مکان نگهداری و مطالعه کتاب. | |||
کتابخانهها، مراکز نگهداری و اشاعه دانش بشری، از دیرباز نقشی بنیادین در حفظ میراث فرهنگی و علمی تمدنها ایفا کردهاند. سیر تحول این مراکز، از لوحهای گِلی سومریان تا مخازن عظیم کتب و منابع دیجیتال امروزی، گواهی بر اهمیت راهبردی آنها در انتقال دانش و ارتقای سطح فکری جوامع است. | کتابخانهها، مراکز نگهداری و اشاعه دانش بشری، از دیرباز نقشی بنیادین در حفظ میراث فرهنگی و علمی تمدنها ایفا کردهاند. سیر تحول این مراکز، از لوحهای گِلی سومریان تا مخازن عظیم کتب و منابع دیجیتال امروزی، گواهی بر اهمیت راهبردی آنها در انتقال دانش و ارتقای سطح فکری جوامع است. | ||
==مفهومشناسی کتابخانه== | == مفهومشناسی کتابخانه == | ||
کتابخانه، محل نگهداری [[کتاب]] است.<ref>[https://www.vajehyab.com/?q= | کتابخانه، محل نگهداری [[کتاب]] است.<ref>[https://www.vajehyab.com/?q=کتابخانه&f=moein معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژه کتابخانه، سایت واژهیاب.]</ref> این محل میتواند یک اتاق و یک جای مسقف بوده یا اینکه محلی برای چینش کتابها با نظم و ترتیبی خاص باشد.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/کتابخانه دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه کتابخانه، سایت واژهیاب.]</ref> این مکان که توسط یک نهاد عمومی، خصوصی یا یک شخص نگهداری میشود، محلی با کتابهای بسیار و مکانی برای مطالعه است.<ref>[https://www.vajehyab.com/amid/کتابخانه عمید، فرهنگ عمید، ذیل واژه کتابخانه، سایت واژهیاب.]</ref> | ||
==پیشینه کتابخانه== | == پیشینه کتابخانه == | ||
از کهنترین کتابخانههای دوران باستان، میتوان به آثار برجای مانده از کتابخانههای شخصی، مذهبی و عمومی سومریان، ۲۷۰۰ سال پیش از میلاد مسیح، اشاره کرد که | از کهنترین کتابخانههای دوران باستان، میتوان به آثار برجای مانده از کتابخانههای شخصی، مذهبی و عمومی سومریان، ۲۷۰۰ سال پیش از میلاد مسیح، اشاره کرد که کتابخانهٔ «تلو» در آن مجموعه، بیش از ۳۰ هزار لوحهٔ گلین را در خود جای داده بود. در برخی از این لوحههای گِلی، اندیشههای اجتماعی، سیاسی و فلسفی، امر بازرگانی، اداری و حقوقی و نیز قطعات ادبی هزاران سال قدیمیتر از ایلیاد، ثبت شده است.<ref>موکهرجی، تاریخ و فلسفه کتابداری، 1388ش، ص81.</ref> سومریان، که فرهنگ نوشتن آنها بیش از ۱۵۰۰ سال بر بشریت سیطره داشت،<ref>استیویچ، در پویهٔ تاریخ، 1373ش، ص26.</ref> از نخستین کسانی بودند که دستاوردهای خود را با هدفی روشن، یعنی حفظ آنها برای آیندگان ثبت کردهاند.<ref>استیویچ، الکساندر، در پویهٔ تاریخ، 1373ش، ص29.</ref> | ||
در تمدن بابل، کتابخانههایی در معابد و قصرها ایجاد شد که راه و روش آن را از سومریان آموخته بودند. از معروفترین کتابخانههای بابلیان، میتوان به کتابخانهٔ «بورسیپا» اشاره کرد که بهعنوان شاخصترین کتابخانهٔ دوران باستان شناخته شده است. از مهمترین آثار این کتابخانه نیز میتوان به «قانون حمورابی» اشاره کرد.<ref>استیویچ، الکساندر، در پویهٔ تاریخ، 1373ش، ص30 و 31.</ref> | |||
==انواع کتابخانه== | قدمت پیشه کتابداری، به دوران آشوریان برمیگردد. «آشور بانیپال»، مؤسس کتابخانه بزرگ در شهر نینوا، را بهعنوان اولین مفسر شغل کتابداری در جهان و تاریخ معرفی میکنند. وی، برای نخستینبار «فهرست» را به مجموعهٔ کتابها و کتابخانه اضافه کرد. به دستور او، لوحههای گِلی را برحسب موضوع، بهصورت منظمی در کتابخانه چیدند. بر سَردر هر اتاقک نیز، محتوای کلی کتابها، حک شد. | ||
در تمدن مصریان، تفاوتهایی در مواد و شیوهٔ نگارش کتابها به وجود آمد. مصریان از برگ پاپیروس و چیزی شبیه به قلممو برای نگارش استفاده میکردند. همچنین، نگارش آنها به خط تصویری انجام میشد.<ref>موکهرجی، تاریخ و فلسفه کتابداری، 1388ش، ص82.</ref> در فرهنگ مصریان، ارزش و اعتبار کتاب، چنان بالا بود که گویی آن را میپرستیدند. آنها، طومارهای پاپیروس (کتاب) خود را در کوزههای گِلی یا فلزی که دارای نشانههای شناسایی بودند، نگهداری میکردند. کهنترین کتاب مصری، با نام «پاپیروس پرس»، در کتابخانه ملی پاریس نگهداری میشود.<ref>موکهرجی، تاریخ و فلسفه کتابداری، 1388ش، ص83.</ref> | |||
== پیشینه کتابخانه در ایران == | |||
«کتابخانه آشوربانیپال» از کهنترین [[کتابخانههای ایران]] بوده است. این کتابخانه شامل هزاران لوح رُسی و متون مختلفی از سده هفتم پیش از میلاد مسیح بود. «حماسه گیلگمش» از معروفترین آثار این کتابخانه دانسته شده است. این کتابخانه، اطلاعات بسیار جالبی دربارهٔ مردمان خاور نزدیک باستان ارائه داده است. برخی از مورخان، این مجموعه را یکی از ارزشمندترین منابع رویدادهای تاریخی در جهان میشناسند.<ref>Wells, The Outline of History: Volume 1, p. 177.</ref> موقعیت این کتابخانه، در سرزمین نینوا، پایتخت آشوریان، و امروزه جزئی از مناطق شمالی کشور عراق است.<ref>Polastron, "Books on Fire: The Tumultuous Story of The World's Great Libraries, 2007, pages 2-3.</ref> | |||
در دوره هخامنشیان، کتب علمی و مذهبی در کتابخانههای «گنج هاپیگان» در [[تخت سلیمان]] و «دزی ناپشت» در تخت جمشید نگهداری میشد. این کتابها که مضمونهایی همچون [[طب سنتی ایران|طب]]، فلسفه، نجوم و کیمیاگری را شامل میشدند، در حملهٔ اسکندر مقدونی به ایران، بهصورت کامل در آتش سوختند. | |||
از دوره [[اشکانیان]]، در مناطق نسا، اورمان و دورا اوروپوس، قطعات بسیاری نوشته شده بر چرم کشف شده است. این قطعات، شامل مطالبی در رابطه با امور سیاسی و اقتصادی است. پس از آن و در دوره [[ساسانیان]] نیز، بسیاری از کتابهای یافتشده، ریشه در دوره اشکانیان دارند. ابنندیم دربارهٔ کتابخانه اردشیر بابکان، بنیانگذار سلسله ساسانی، میگوید: وی، کتابهایی از دوران [[ایران]] باستان را گردآوری کرده و در گنجینهای نگهداری میکرد. | |||
از دیگر کتابخانههای معروف در دوران ایران باستان، میتوان به کتابخانه دانشگاه [[جندی شاپور]] (گندی شاپور)، دوره [[ساسانیان]]، اشاره کرد. این کتابخانه را بزرگترین کتابخانه دنیای باستان و نیز بزرگترین مرکز آموزشی و پژوهشی مضامینی همچون پزشکی، فلسفه، حکمت و ادبیات دنیای قدیم معرفی میکنند. اساتیدی از [[ایران]]، هند، یونان و روم در این کتابخانه تدریس میکردند. | |||
پس از ورود [[اسلام]] به ایران نیز کتابخانههایی در نقاط مختلف ایران ساخته و بهرهبرداری شد. از آن جمله میتوان به کتابخانههای «ابوالوفای همدانی»، «بهاءالدوله دیلمی»، «عضدالدوله دیلمی در شیراز»، «عمادالدوله دیلمی»، «نوح بن منصور سامانی»، «ابنالعمید» و «صاحب بن عباد» که شامل بیش از ۱۱۷ هزار جلد کتاب نفیس در ری بود،<ref>ترکمنی آذر، دیلمیان در گستره تاریخ ایران (حکومتهای محلی، آل زیار، آل بویه)، ۱۳۸۹ش، ص246.</ref> اشاره کرد. | |||
== انواع کتابخانه == | |||
[[پرونده:کتابخانه۱.jpg|جایگزین= کتابخانه تخصصی کودک و نوجوان ولایت در اصفهان|بندانگشتی|کتابخانه تخصصی کودک و نوجوان ولایت در اصفهان]] | [[پرونده:کتابخانه۱.jpg|جایگزین= کتابخانه تخصصی کودک و نوجوان ولایت در اصفهان|بندانگشتی|کتابخانه تخصصی کودک و نوجوان ولایت در اصفهان]] | ||
کتابخانهها را براساس نوع کتاب، رده سنی مخاطبین کتابها و استفادهکنندگان آنها به چند گروه تقسیمبندی میکنند: | کتابخانهها را براساس نوع کتاب، رده سنی مخاطبین کتابها و استفادهکنندگان آنها به چند گروه تقسیمبندی میکنند: | ||
#کتابخانه [[کودک|کودکان]] | # کتابخانه [[کودک|کودکان]] | ||
#کتابخانههای دانشگاهها و مراکز آموزشی | # کتابخانههای دانشگاهها و مراکز آموزشی | ||
#[[کتابخانه ملی]] | # [[کتابخانه ملی]] | ||
#[[کتابخانه عمومی]] | # [[کتابخانه عمومی]] | ||
#کتابخانه مرجع | # کتابخانه مرجع | ||
#[[کتابخانه دیجیتال]] | # [[کتابخانه دیجیتال]] | ||
#کتابخانه تخصصی | # کتابخانه تخصصی | ||
#کتابخانه تحقیقات | # کتابخانه تحقیقات | ||
#[[کتابخانه شخصی]] (خصوصی). | # [[کتابخانه شخصی]] (خصوصی). | ||
==کتابخانههای مهم دنیا== | == کتابخانههای مهم دنیا == | ||
[[پرونده:کتابخانه1۱.jpg|جایگزین=کتابخانه ملی ایران|بندانگشتی|کتابخانه ملی ایران]] | [[پرونده:کتابخانه1۱.jpg|جایگزین=کتابخانه ملی ایران|بندانگشتی|کتابخانه ملی ایران]] | ||
امروزه، کتابخانههای بزرگ و باارزش بسیاری در نقاط مختلف دنیا وجود دارد که حاوی ذخایری ارزنده هستند. از بزرگترین کتابخانههای جهان میتوان به «کتابخانه ملی کنگره ایالات متحده آمریکا» اشاره کرد که در ۱۸۰۰م تأسیس شد و امروزه بیش از ۱۳۴ میلیون اثر در آن نگهداری میشود. این کتابخانه از نظر تعداد منابع موجود در پله دوم، پس از کتابخانه بریتانیا با بیش از ۱۵۰ میلیون منبع معتبر، قرار دارد. در این کتابخانه، برخی از کتب فارسی مانند نسخ خطی اسکندرنامه ([[نظامی گنجوی]])، سفرنامه (ناصرالدین شاه قاجار) و تفسیر ۱۳ جلدی مثنوی مولوی و نیز اثری از محمدتقی جعفری نگهداری میشود.<ref>[https://www.loc.gov/rr/amed/guide/nes-iranianworld.html The Iranian World, Near East Collection: An Illustrated Guide, Library of congree- African & Middle Eastern Division]</ref> | امروزه، کتابخانههای بزرگ و باارزش بسیاری در نقاط مختلف دنیا وجود دارد که حاوی ذخایری ارزنده هستند. از بزرگترین کتابخانههای جهان میتوان به «کتابخانه ملی کنگره ایالات متحده آمریکا» اشاره کرد که در ۱۸۰۰م تأسیس شد و امروزه بیش از ۱۳۴ میلیون اثر در آن نگهداری میشود. این کتابخانه از نظر تعداد منابع موجود در پله دوم، پس از کتابخانه بریتانیا با بیش از ۱۵۰ میلیون منبع معتبر، قرار دارد. در این کتابخانه، برخی از کتب فارسی مانند نسخ خطی اسکندرنامه ([[نظامی گنجوی]])، سفرنامه (ناصرالدین شاه قاجار) و تفسیر ۱۳ جلدی مثنوی مولوی و نیز اثری از محمدتقی جعفری نگهداری میشود.<ref>[https://www.loc.gov/rr/amed/guide/nes-iranianworld.html The Iranian World, Near East Collection: An Illustrated Guide, Library of congree- African & Middle Eastern Division]</ref> | ||
==کتابخانه در ادبیات ایران== | پس از آن، «کتابخانه ملی چین» با بیش از ۲۲ میلیون کتاب، در جایگاه دوم قرار دارد. جایگاه سوم نیز متعلق به «کتابخانه آکادمی علوم روسیه» است که بیش از ۲۰ میلیون کتاب در خود جای داده است. در پلههای بعدی، کتابخانههای «ملی کانادا»، «ملی آلمان»، «بریتانیا»، «مؤسسه اطلاعات علمی علوم اجتماعی آکادمی علوم روسیه»، «دانشگاه هاروارد»، «ملی علوم ورنادسکی اوکراین» و «کتابخانه عمومی شهر نیویورک» قرار دارند. [[کتابخانه ملی ایران]] نیز با بیش از ۲۸۴۱۶۶۵ جلد کتاب در زمرهٔ بهترین کتابخانههای جهان قرار دارد. | ||
کتابخانه، از جمله واژگان کهن میان فارسیزبانان | |||
== کتابخانه در ادبیات ایران == | |||
کتابخانه، از جمله واژگان کهن میان فارسیزبانان است؛ لذا، این واژه در میان نظم و نثر نویسندگان از دیرباز جایگاهی داشته است؛ مانند:<ref>[https://ganjoor.net/bahaee/divan-baha/masnaviat-baha/sh11 شیخ بهایی، دیوان اشعار، مثنویات پراکنده، شماره11، در نکوهش کسی که اوقات خویش را به مطالعهی کتب پردازد و از مبدأ غافل ماند، بیت1، سایت گنجور.]</ref><ref>[https://ganjoor.net/shahnematollah/ghazalshv/sh1023 شاه نعمتالله ولی، غزلیات، غزل شماره1023، بیت4، سایت گنجور.]</ref><ref>[https://ganjoor.net/bahar/manzoomebk/karnamez/sh50 ملکالشعراء بهار، منظومهها، کارنامه زندان، داستان مسافرت به یزد، بیت65، سایت گنجور.]</ref> | |||
{{آغاز نستعلیق}} | {{آغاز نستعلیق}} | ||
{{شعر|نستعلیق}} | {{شعر|نستعلیق}} | ||
{{ب|خدمت مولوی، چه صبح و چه شام | کرده اندر کتابخانه مقام}} | {{ب|خدمت مولوی، چه صبح و چه شام | کرده اندر کتابخانه مقام}} | ||
{{ب|بنشستم در | {{ب|این کتابخانه را خواهم شست | وز سر کائنات درگذرم}} | ||
{{پایان شعر}} | |||
{{ب|بنشستم در آشیانهٔ خویش | گم شدم در کتابخانه خویش}} | |||
{{پایان شعر}} | |||
{{پایان نستعلیق}} | {{پایان نستعلیق}} | ||
==پانویس== | |||
== پانویس == | |||
{{پانویس}} | {{پانویس}} | ||
==منابع== | |||
== منابع == | |||
{{آغاز منابع}} | {{آغاز منابع}} | ||
* استیویچ، الکساندر، در | * استیویچ، الکساندر، در پویهٔ تاریخ، ترجمه حمیدرضا آژیر و حمیدرضا شیخی، [[مشهد]]، بنیاد پژوهشهای اسلامی، ۱۳۷۳ش. | ||
* ترکمنی آذر، پروین، دیلمیان در گستره تاریخ ایران (حکومتهای محلی، آل زیار، آل بویه)، تهران، سمت، ۱۳۸۹ش. | * ترکمنی آذر، پروین، دیلمیان در گستره تاریخ ایران (حکومتهای محلی، آل زیار، آل بویه)، تهران، سمت، ۱۳۸۹ش. | ||
* دهخدا، علیاکبر، [[لغتنامه دهخدا|لغتنامه]]، سایت واژهیاب، تاریخ بازدید: ۱۸ آذر ۱۴۰۰ش. | * دهخدا، علیاکبر، [[لغتنامه دهخدا|لغتنامه]]، سایت واژهیاب، تاریخ بازدید: ۱۸ آذر ۱۴۰۰ش. | ||
* شاه نعمتالله ولی، غزلیات، سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۱۸ آذر ۱۴۰۰ش. | * شاه نعمتالله ولی، غزلیات، سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۱۸ آذر ۱۴۰۰ش. | ||
| خط ۶۹: | خط ۷۲: | ||
* [[محمدتقی بهار|ملکالشعراء بهار]]، محمدتقی، منظومهها، کارنامه زندان، داستان مسافرت به یزد، سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۱۸ آذر ۱۴۰۰ش. | * [[محمدتقی بهار|ملکالشعراء بهار]]، محمدتقی، منظومهها، کارنامه زندان، داستان مسافرت به یزد، سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۱۸ آذر ۱۴۰۰ش. | ||
* موکهرجی، آجیت کمار، تاریخ و فلسفه کتابداری، تهران، فرزانه، ۱۳۸۸ش. | * موکهرجی، آجیت کمار، تاریخ و فلسفه کتابداری، تهران، فرزانه، ۱۳۸۸ش. | ||
* Polastron, Lucien X, "Books on Fire: The Tumultuous Story of The World's Great Libraries", Thames & Hudson Ltd, London, 2007. | * Polastron, Lucien X, "Books on Fire: The Tumultuous Story of The World's Great Libraries", Thames & Hudson Ltd, London, 2007. | ||
* The Iranian World, Near East Collection: An Illustrated Guide, Library of congree- African & Middle Eastern Division. | * The Iranian World, Near East Collection: An Illustrated Guide, Library of congree- African & Middle Eastern Division. | ||
* Wells, H. G, The Outline of History: Volume 1, Doubleday. | * Wells, H. G, The Outline of History: Volume 1, Doubleday. | ||
{{پایان منابع}} | {{پایان منابع}} | ||
{{نهادها}} | |||
