حشد الشعبی: تفاوت میان نسخه‌ها

ریشه‌های شکل‌گیری الحشد الشعبی به دهه‌ها پیش از ظهور داعش و فعالیت گروه‌های نظامی عراقی بازمی‌گردد؛ به‌طوری‌که پیشینه این نیروها در سه مقطع تاریخی پیش از سال ۲۰۱۴م شامل مبارزه با حکومت بعث (پیش از ۲۰۰۳م)، مقابله با حضور نظامی [[ایالات متحده آمریکا|آمریکا]] تا ۲۰۱۱م و درگیری با گروه‌های افراطی در [[سوریه]] از ۲۰۱۳م جای می‌گیرد.<ref>[https://tssq.atu.ac.ir/article_15731_993c8e0bc8f66dfd05bf430bb67dd624.pdf زارعان، «رابطه دولت عراق و گروه‌های شبه نظامی پس از 2014، مطالعه موردی حشدالشعبی»، 1402ش، ص51.]</ref> هسته‌های اولیۀ برخی از این گروه‌ها نظیر [[سازمان بدر]]، در دوران حکومت [[صدام حسین]] توسط چهره‌هایی چون [[ابومهدی المهندس]] و با حمایت نهادهای نظامی ایران در خاک این کشور شکل گرفت.<ref>[https://peace-ipsc.org/fa/موافقان-و-مخالفان-حشد-الشعبی-در-عراق-و-آ/ احمدی، «موافقان و مخالفان حشدالشعبی در عراق و آینده آن»، وب‌سایت مرکز بین‌المللی مطالعات صلح؛][https://farhangziarat.hzrc.ac.ir/article_183988_9224263f59de48fb82923e5227fd19ab.pdf حسن‌زاده، ابومهدی المهندس و تأسیس حشد الشعبی، 1398ش، ص69.]</ref> همچنین، گروه‌هایی مانند [[کتائب حزب‌الله]] (تأسیس ۲۰۰۷م)<ref>[https://farhangziarat.hzrc.ac.ir/article_183988_9224263f59de48fb82923e5227fd19ab.pdf حسن‌زاده، ابومهدی المهندس و تأسیس حشد الشعبی، 1398ش، ص72.]</ref> و نیروهای نظامی [[جریان صدر]] معروف به [[جیش‌ المهدی|جیش‌المهدی]] نیز در دوران پس از اشغال عراق فعال بودند.<ref>[https://tssq.atu.ac.ir/article_15731_993c8e0bc8f66dfd05bf430bb67dd624.pdf زارعان، «رابطه دولت عراق و گروه‌های شبه نظامی پس از 2014، مطالعه موردی حشدالشعبی»، 1402ش، ص50.]</ref> در نهایت، با نفوذ داعش و ضعف نهادی، بی‌ثباتی سیاسی و ناکارآمدی ارتش عراق، اتکا به این ساختارهای شبه‌نظامی، گزینه‌ای گریزناپذیر شد.<ref>[https://frqjournal.csr.ir/article_141149_531632ff1f67b61148e3c49050c4293a.pdf نیاکوئی و پیرمحمدی، «روند بازیگری و کنش عملیاتی حشدالشعبی در عراق (2021 - 2014)»، 1400ش، ص578.]</ref>

تأسیس رسمی حشد الشعبی در پی حملۀ گستردۀ داعش به عراق در [[۹ ژوئن]] ۲۰۱۴م ([[۲۰ خرداد]] ۱۳۹۳ش) و [[سقوط موصل|سقوط سریع موصل]] در پی فروپاشی بخش‌هایی از ارتش عراق رقم خورد. در واکنش به این بحران، [[سید علی سیستانی]]، [[مرجع تقلید]] شیعیان، فتوای جهاد صادر کرد که با استقبال گستردۀ داوطلبان مواجه شد و به ایجاد حدود ۴۰ گروه مسلح با بیش از ۱۱۸ هزار نیرو انجامید.<ref>[https://sanad.iau.ir/Journal/psq/Article/1102860 عباسی، «تأثیر قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران در جنبش‌های اسلامی منطقه خاورمیانه مطالعه موردی حشد الشعبی»، 1401ش، ص127.]</ref> دو روز پس از این فتوا، دولت عراق به‌منظور جبران ضعف ارتش، دستور تشکیل نهاد حشدالشعبی را برای سازماندهی و تسلیح این نیروها زیر نظر نخست‌وزیر صادر کرد.<ref>[https://www.magiran.com/paper/showpdf/dc392720-e79f-42dd-bc9a-ba3c2dfb7f76?p=1549196&m=7110 آزاد، «الگوی مطلوب در عراق حشدالشعبی و آسیب‌پذیری‌های آن»، 1394ش، ص94.]</ref> در روند تثبیت این سازمان، [[نیروی قدس سپاه پاسداران انقلاب اسلامی]] ایران به فرماندهی [[قاسم سلیمانی]]، پس از درخواست رسمی دولت عراق،<ref>[https://peace-ipsc.org/fa/موافقان-و-مخالفان-حشد-الشعبی-در-عراق-و-آ/ احمدی، «موافقان و مخالفان حشدالشعبی در عراق و آینده آن»، وب‌سایت مرکز بین‌المللی مطالعات صلح.]</ref> نقش محوری در سازمان‌دهی، آموزش و پشتیبانی لجستیک نیروهای مردمی ایفا کرد.<ref>[https://www.magiran.com/paper/showpdf/da68decf-ec1d-4512-ba30-d7513900db81?p=2926677&m=9072 آقایی‌میبدی، «بررسی تحولات سیاسی و نظامی محور مقاومت قبل و بعد از شهادت سردار سلیمانی»، 1403ش، ص115؛] [https://jm.um.ac.ir/article_46861_5f4f3336935836e86abd762d9efa4603.pdf افشون، کالبدشکافی عملکرد جمهوری اسلامی ایران در عراق با تأکید بر شکل‌گیری مقاومت مردم پایه»، 1404ش، ص78.]</ref>

پس از کاهش خطر داعش در عراق و با وجود تلاش‌های [[ایالات متحده]] برای محدود کردن نفوذ حشد الشعبی،<ref>[https://www.magiran.com/paper/showpdf/da68decf-ec1d-4512-ba30-d7513900db81?p=2926677&m=9072 آقایی‌میبدی، «بررسی تحولات سیاسی و نظامی محور مقاومت قبل و بعد از شهادت سردار سلیمانی»، 1403ش، ص116.]</ref> پارلمان عراق در [[۲۶ نوامبر]] ۲۰۱۶م با تصویب قانونی، این سازمان را به‌عنوان یک نیروی نظامی رسمی و مستقل در کنار ارتش به رسمیت شناخت.<ref>[https://farhangziarat.hzrc.ac.ir/article_183988_9224263f59de48fb82923e5227fd19ab.pdf حسن‌زاده، ابومهدی المهندس و تأسیس حشد الشعبی، 1398ش، ص72.]</ref> بر اساس این قانون، نیروهای حشد الشعبی از حقوق و مزایای معادل نیروهای ارتش و پلیس عراق برخوردار شدند.<ref>[https://www.magiran.com/paper/showpdf/da68decf-ec1d-4512-ba30-d7513900db81?p=2926677&m=9072 آقایی میبدی، «بررسی تحولات سیاسی و نظامی محور مقاومت قبل و بعد از شهادت سردار سلیمانی»، پاییز 1403ش، ص120.]</ref> بدین ترتیب جایگاه حاکمیتی این سازمان تثبیت شد و حیدر العبادی (نخست‌وزیر وقت) به‌عنوان فرمانده کل و ابومهدی المهندس به‌عنوان معاون و فرمانده میدانی این نیروها تعیین شدند.<ref name=":0">[https://farhangziarat.hzrc.ac.ir/article_183988_9224263f59de48fb82923e5227fd19ab.pdf حسن‌زاده، ابومهدی المهندس و تأسیس حشد الشعبی، 1398ش، ص72.]</ref>

حشد الشعبی هنگام رسمیت‌یافتن، دارای ۵۰ گروه و بیش از ۱۳۰ هزار نیروی نظامی بود. اگرچه بدنه اصلی این سازمان را [[شیعیان]] تشکیل می‌دهند، اما سایر گروه‌های قومی و مذهبی نظیر [[اهل‌سنت]]، کردها، ترکمن‌ها، [[مسیحیان]] و [[ایزدیان|ایزدی‌ها]] نیز در آن حضور دارند.<ref>[https://frqjournal.csr.ir/article_141149_531632ff1f67b61148e3c49050c4293a.pdf نیاکوئی و پیرمحمدی، «روند بازیگری و کنش عملیاتی حشدالشعبی در عراق (2021 - 2014)»، 1400ش، ص11.]</ref> به‌دنبال فتوای سید علی سیستانی، جریان‌های سیاسی-نظامی برجسته‌ای چون [[سازمان بدر]]، [[سرایا السلام]] (وابسته به جریان صدر)، [[عصائب اهل‌ الحق]] و [[جنبش مقاومت اسلامی نجباء|جنبش نجباء]] به این سازمان پیوستند. گفته شده است که شاخه شیعی، به‌ویژه سپاه بدر و سرایا السلام، از آموزش‌ و قدرت بیشتر در مقایسه با دیگر نیروهای حشدالشعبی برخوردار است.<ref>[https://tssq.atu.ac.ir/article_15731_993c8e0bc8f66dfd05bf430bb67dd624.pdf زارعان، «رابطه دولت عراق و گروه‌های شبه نظامی پس از 2014، مطالعه موردی حشدالشعبی»، 1402ش، ص48.]</ref> در کنار آن‌ها، گروه‌های تحت حمایت [[عتبات عالیات]]، شبه‌نظامیان عشایری با هدف تأمین امنیت محلی و یگان‌های مستقل اقلیت‌ها نیز فعالیت می‌کنند.<ref>[https://tssq.atu.ac.ir/article_15731_993c8e0bc8f66dfd05bf430bb67dd624.pdf زارعان، «رابطه دولت عراق و گروه‌های شبه نظامی پس از 2014، مطالعه موردی حشدالشعبی»، 1402ش، ص49.]</ref>

* گروه‌های وابسته سیاسی: مرتبط با جریان‌های سیاسی داخلی عراق شامل شباب الرسالی، گردان‌های غضب، امام حسین، سرایا السلام، و یگان‌های ترکمن و سنی.<ref>آزاد، سایه روشن حشدالشعبی، تهران، 1395ش، ص50.</ref>

حشد الشعبی، به‌عنوان یکی از بازیگران مهم در عرصه امنیتی عراق نهادینه شد و در پر کردن بخشی از خلأهای موجود در ساختار نظامی این کشور مورد توجه قرار گرفت.<ref>[https://jm.um.ac.ir/article_46861_5f4f3336935836e86abd762d9efa4603.pdf افشون، کالبدشکافی عملکرد جمهوری اسلامی ایران در عراق با تأکید بر شکل‌گیری مقاومت مردم پایه»، 1404ش، ص82.]</ref> مهم‌ترین فعالیت‌های منتسب به حشد الشعبی عبارت است از:

* اجرای حملاتی علیه برخی پایگاه‌های آمریکایی در خاک عراق.<ref>[https://www.mehrnews.com/tag/مقاومت+اسلامی+عراق «مقاومت اسلامی عراق»، وب‌سایت خبرگزاری مهر.]</ref>

در پی حمله نظامی اسرائیل و ایالات متحده به ایران در [[۹ اسفند]] ۱۴۰۴ش، [[فالح الفیاض]]، رئیس حشد الشعبی، در بیانیه‌ای [[ترور سید علی خامنه‌ای]] را اقدامی تروریستی و نقض قوانین بین‌المللی توصیف کرد.<ref name=":1">[https://www.mehrnews.com/news/6762740/حشد-الشعبی-ترور-امام-خامنه-ای-تلاش-مذبوحانه-برای-شکست-اراده «حشد الشعبی: ترور امام خامنه‌ای تلاش مذبوحانه برای شکست اراده ملت‌هاست»، وب‌سایت خبرگزاری مهر.]</ref> در همین چارچوب، گروه‌هایی از حشد الشعبی عملیات‌هایی علیه پایگاه‌ها و مواضع [[ایالات متحده]] در عراق و گروهک‌های تجزیه‌طلب در اقلیم کردستان انجام دادند. این حملات که گاه با نام گروه‌های عضو حشد الشعبی یا عنوان [[مقاومت اسلامی عراق|مقاومت اسلامی در عراق]] اعلام می‌شد،<ref name=":2">[https://www.mehrnews.com/tag/مقاومت+اسلامی+عراق «مقاومت اسلامی عراق»، وب‌سایت خبرگزاری مهر.]</ref> با استفاده از [[پهپاد]] و [[موشک]] انجام گرفت و بنا بر گزارش‌ها شماری از نیروهای آمریکایی در آن کشته یا زخمی شدند.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/6769478/عملیات-های-پرشمار-مقاومت-عراق-علیه-مواضع-آمریکا «عملیات‌های پرشمار مقاومت عراق علیه مواضع آمریکا»، وب‌سایت خبرگزاری مهر.]</ref>

در مقابل، ایالات متحده و [[اسرائیل]] نیز حملات موشکی و هوایی علیه مواضع حشد الشعبی انجام دادند.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/6793165/حمله-آمریکایی-صهیونیستی-به-مراکز-حشد-شعبی-در-عراق «حمله آمریکایی - صهیونیستی به مراکز حشد شعبی در عراق»، وب‌سایت خبرگزاری مهر؛] [https://www.tabnak.ir/fa/news/965463/حمله-گسترده-جنگنده-های-آمریکا-به-مواضع-حشدالشعبی-در-چهار-استان-عراق-فیلم-پنتاگون-بیانیه-صادر-کرد «حمله گسترده جنگنده‌های آمریکا به مواضع حشدالشعبی در چهار استان عراق+ فیلم/ پنتاگون بیانیه صادر کرد»، وب‌سایت تابناک.]</ref> وزارت خارجه آمریکا با عنوان «پاداش برای عدالت» جایزه‌ای ۱۰ میلیون دلاری برای ارائه اطلاعات دربارهٔ محل حضور ابوآلاء الولائی، فرمانده [[کتائب سیدالشهدا]]، تعیین کرد.<ref>[https://fa.shafaqna.com/news/2257230/ «سفارت آمریکا برای اعلام موقعیت «ابوآلاء الولایی» ۱۰ میلیون دلار پاداش تعیین کرد»، وب‌سایت خبرگزاری بین‌المللی شفقنا.]</ref>

[[نوری المالکی]] و [[حیدر العبادی]] در دوره‌های نخست‌وزیری خود در روند شکل‌گیری و رسمیت‌یافتن حشد الشعبی نقش داشتند.<ref>[https://psq.bou.ac.ir/article_67122_5bfefeac58cee96350f927bb1ad99a8e.pdf ستوده، و همت بدرآبادی، «بررسی ابعاد بی‌ثباتی سیاسی در عراق جدید»، 1398ش، ص81؛] [https://tssq.atu.ac.ir/article_15731_993c8e0bc8f66dfd05bf430bb67dd624.pdf زارعان، «رابطه دولت عراق و گروه‌های شبه نظامی پس از 2014، مطالعه موردی حشدالشعبی»، 1402ش، ص53.]</ref> با این حال، العبادی در مارس ۲۰۱۷م ضمن قدردانی از نقش حشد الشعبی، برخی عناصر آن را به ارتکاب تخلفاتی مانند [[سرقت مسلحانه]] و [[آدم‌ربایی]] متهم و موضوع خلع سلاح آن را مطرح کرد.<ref>[https://tssq.atu.ac.ir/article_15731_993c8e0bc8f66dfd05bf430bb67dd624.pdf زارعان، «رابطه دولت عراق و گروه‌های شبه نظامی پس از 2014، مطالعه موردی حشدالشعبی»، 1402ش، ص54.]</ref> وی بر اساس فرمان اجرایی شماره ۹۱ ([[فوریه]] ۲۰۱۶م) تلاش کرد حشد الشعبی را به‌عنوان نهادی نظامی و قانونی در چارچوب ساختار رسمی دولت و تحت نظارت مستقیم نخست‌وزیر سامان دهد.<ref>[https://frqjournal.csr.ir/article_141149_531632ff1f67b61148e3c49050c4293a.pdf نیاکوئی و پیرمحمدی، «روند بازیگری و کنش عملیاتی حشدالشعبی در عراق (2021 - 2014)»، 1400ش، ص580.]</ref>

در سال ۲۰۱۹م، دولت [[عادل عبدالمهدی]] نیز با صدور دستورالعملی ده‌بندی، ادغام حشد الشعبی در نیروهای مسلح عراق و سامان‌دهی ساختار آن را دنبال کرد و اقداماتی برای کنترل قانونی این نیرو<ref>[https://risstudies.org/ادغام-حشد-الشعبی-در-نیروهای-مسلح-عراق؛/ سیدعلی نجات، «ادغام حشد الشعبی در نیروهای مسلح عراق؛ دلایل و پیامدها»، وبسایت پژوهشکده مطالعات راهبردی.]</ref> و کاهش نفوذ برخی فرماندهان آن، ازجمله [[ابومهدی المهندس]]، مطرح شد؛ اقداماتی که به‌طور کامل اجرا نشد. [[سید مقتدی صدر|مقتدی صدر]] نیز این مصوبه را پذیرفت، اما اجرای آن میان نیروهای وابسته به وی به‌طور کامل تحقق نیافت.<ref>[https://tssq.atu.ac.ir/article_15731_993c8e0bc8f66dfd05bf430bb67dd624.pdf زارعان، «رابطه دولت عراق و گروه‌های شبه نظامی پس از 2014، مطالعه موردی حشدالشعبی»، 1402ش، ص57.]</ref>

در دوره نخست‌وزیری [[مصطفی الکاظمی]]، قاسم سلیمانی و ابومهدی المهندس در حمله ایالات متحده ترور و کشته شدند. در سال ۲۰۲۰م نیز چند یگان موسوم به «حشد مرجعیت» یا «حشد عتبات» اعلام کردند از ساختار حشد الشعبی جدا شده و مستقیماً از دولت عراق تبعیت خواهند کرد. الکاظمی همچنین دستوراتی برای محدودسازی برخی فعالیت‌ها و دفاتر این نیرو صادر کرد.<ref>[https://tssq.atu.ac.ir/article_15731_993c8e0bc8f66dfd05bf430bb67dd624.pdf زارعان، «رابطه دولت عراق و گروه‌های شبه نظامی پس از 2014، مطالعه موردی حشدالشعبی»، 1402ش، ص58.]</ref> با وجود این تحولات، حشدالشعبی همچنان به فعالیت خود ادامه داده و [[فالح الفیاض]] ریاست آن را بر عهده دارد.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/6762740/حشد-الشعبی-ترور-امام-خامنه-ای-تلاش-مذبوحانه-برای-شکست-اراده «حشد الشعبی: ترور امام خامنه‌ای تلاش مذبوحانه برای شکست اراده ملت‌هاست»، وب‌سایت خبرگزاری مهر.]</ref>

کارشناسان، ریشه مخالفت‌ها با استقلال و قدرت گرفتن حشد الشعبی را در نقش استکباری ایالات متحده، عوامل داخلی و رقابت‌های منطقه‌ای جستجو می‌کنند:<ref>[https://risstudies.org/ادغام-حشد-الشعبی-در-نیروهای-مسلح-عراق؛/ سیدعلی نجات، ادغام حشد الشعبی در نیروهای مسلح عراق؛ دلایل و پیامدها، وبسایت پژوهشکده مطالعات راهبردی، 20 اسفند 1404ش.]</ref>

* '''جریان‌های داخلی (اهل‌سنت و کردها):''' برخی از گروه‌های اهل‌سنت با استقرار این نیروها در مناطق سنی‌نشین در دوران مبارزه با داعش مخالفت کردند. همچنین، گروه‌های کرد، حضور حشد الشعبی در مناطق مورد مناقشه، از جمله مناطق نفتی کرکوک، را مانعی برای اهداف سیاسی خود می‌دانند.<ref>آزاد، سایه روشن حشدالشعبی، 1395ش، ص125.</ref>

با وجود رویکردهای انتقادی به عملکرد برخی شاخه‌ها، کلیت این نهاد در داخل عراق از جایگاه اجتماعی و مذهبی بالایی برخوردار است؛ به‌گونه‌ای که در سال ۲۰۱۶م، میزان حمایت مردمی از آن حدود ۹۶ درصد برآورد شده است.<ref>[https://tssq.atu.ac.ir/article_15731_993c8e0bc8f66dfd05bf430bb67dd624.pdf زارعان، «رابطه دولت عراق و گروه‌های شبه نظامی پس از 2014، مطالعه موردی حشدالشعبی»، 1402ش، ص49.]</ref>  

* '''موافقان محدودسازی:''' طیفی از بازیگران داخلی و خارجی شامل دولت عراق، [[حزب الدعوة الاسلامية|حزب الدعوه]]، جریان صدر، سیاستمداران غیروابسته به حشد، برخی گروه‌های سنی، ایالات متحده و شماری از کشورهای منطقه، با هدف ایجاد موازنهٔ قوا و کنترل نفوذ، خواهان محدود کردن دامنهٔ فعالیت این سازمان هستند.<ref>[https://tssq.atu.ac.ir/article_15731_993c8e0bc8f66dfd05bf430bb67dd624.pdf زارعان، «رابطه دولت عراق و گروه‌های شبه نظامی پس از 2014، مطالعه موردی حشدالشعبی»، 1402ش، ص59-62.]</ref>

* '''مخالفان محدودسازی:''' این گروه استدلال می‌کنند که با توجه به ضعف‌های ساختاری ارتش عراق و تنش‌های امنیتی منطقه، هرگونه ادغام یا تقلیل جایگاه حشد الشعبی، موجب سلب ابتکار عمل و استقلال میدانی آن شده و به تضعیف محور مقاومت می‌انجامد.<ref>[https://risstudies.org/ادغام-حشد-الشعبی-در-نیروهای-مسلح-عراق؛/ سیدعلی نجات، ادغام حشد الشعبی در نیروهای مسلح عراق؛ دلایل و پیامدها، وبسایت پژوهشکده مطالعات راهبردی.]</ref>