حشد الشعبی

حشد الشعبی

حشد الشعبی
پادکست مقاله | 🡇 noicon
عنوان اصلی	حشد الشعبی
عنوان عربی	الحشد الشعبی
نوع مفهوم	ائتلاف سیاسی-نظامی
معنای اصطلاحی	ائتلاف گسترده مردمی عراق با قدرت نظامی بالا به عنوان بخشی از محور مقاومت.
منشأ تاریخی	۹ ژوئن ۲۰۱۴م
مرتبط با	محور مقاومت

حشد الشعبی، ائتلاف گسترده مردمی عراق با قدرت نظامی بالا به عنوان بخشی از محور مقاومت.

حشد الشعبی از گروه‌های مردمی و شبه‌نظامی عمدتاً شیعه در کشور عراق است که در سال ۲۰۱۴م در پی پیشروی داعش و صدور فتوای جهاد از سوی سید علی سیستانی، رسمیت یافت. این نیروها با ایفای نقش کلیدی در شکست داعش، در سال ۲۰۱۶م با مصوبه پارلمان عراق به بخشی رسمی از نیروهای مسلح عراق تبدیل شدند. امروزه این نهاد متشکل از ده‌ها گروه مختلف، یکی از قدرتمندترین بازیگران نظامی و امنیتی عراق است که میزان نفوذ و استقلال عمل آن همواره محل مناقشات داخلی و بین‌المللی است.

معرفی

حشد به‌معنای جماعت، گروه و جمعیت است. شعب به‌معنای گروهی از مردم با ویژگی‌های مشترک است. «شعبی» به معنای مردمی و «حشد شعبی» یا «الحشد الشعبی»، به‌معنای بسیج مردمی، عنوانی است که برای مجموعه نیروهای شبه‌نظامی داوطلب عراقی به کار می‌رود. این گروه به‌دنبال فتوای مرجع مذهبی عراق، سید علی سیستانی، برای مقابله با حملات داعش سازمان‌دهی شد. این نیروی مردمی با عناوین دیگری مثل کمیته بسیج مردمی و واحدهای بسیج مردمی نیز شاخته می‌شود.

تاریخچه حشد الشعبی

ریشه‌های شکل‌گیری الحشد الشعبی به دهه‌ها پیش از ظهور داعش و فعالیت گروه‌های نظامی عراقی بازمی‌گردد؛ به‌طوری‌که پیشینه این نیروها در سه مقطع تاریخی پیش از سال ۲۰۱۴م شامل مبارزه با حکومت بعث (پیش از ۲۰۰۳م)، مقابله با حضور نظامی آمریکا تا ۲۰۱۱م و درگیری با گروه‌های افراطی در سوریه از ۲۰۱۳م جای می‌گیرد. هسته‌های اولیهٔ برخی از این گروه‌ها نظیر سازمان بدر، در دوران حکومت صدام حسین توسط چهره‌هایی چون ابومهدی المهندس و با حمایت نهادهای نظامی ایران در خاک این کشور شکل گرفت. همچنین، گروه‌هایی مانند کتائب حزب‌الله (تأسیس ۲۰۰۷م) و نیروهای نظامی جریان صدر معروف به جیش‌المهدی نیز در دوران پس از اشغال عراق فعال بودند. در نهایت، با نفوذ داعش و ضعف نهادی، بی‌ثباتی سیاسی و ناکارآمدی ارتش عراق، اتکا به این ساختارهای شبه‌نظامی، گزینه‌ای گریزناپذیر شد.

تأسیس رسمی

نیروهای حشد الشعبی، تصویری از آیت‌الله سیستانی را در دست گرفته‌اند.

تأسیس رسمی حشد الشعبی در پی حملهٔ گستردهٔ داعش به عراق در ۹ ژوئن ۲۰۱۴م (۲۰ خرداد ۱۳۹۳ش) و سقوط سریع موصل در پی فروپاشی بخش‌هایی از ارتش عراق رقم خورد. در واکنش به این بحران، سید علی سیستانی، مرجع تقلید شیعیان، فتوای جهاد صادر کرد که با استقبال گستردهٔ داوطلبان مواجه شد و به ایجاد حدود ۴۰ گروه مسلح با بیش از ۱۱۸ هزار نیرو انجامید. دو روز پس از این فتوا، دولت عراق به‌منظور جبران ضعف ارتش، دستور تشکیل نهاد حشدالشعبی را برای سازماندهی و تسلیح این نیروها زیر نظر نخست‌وزیر صادر کرد. در روند تثبیت این سازمان، نیروی قدس سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ایران به فرماندهی قاسم سلیمانی، پس از درخواست رسمی دولت عراق، نقش محوری در سازمان‌دهی، آموزش و پشتیبانی لجستیک نیروهای مردمی ایفا کرد.

تثبیت و جایگاه قانونی

پس از کاهش خطر داعش در عراق و با وجود تلاش‌های ایالات متحده برای محدود کردن نفوذ حشد الشعبی، پارلمان عراق در ۲۶ نوامبر ۲۰۱۶م با تصویب قانونی، این سازمان را به‌عنوان یک نیروی نظامی رسمی و مستقل در کنار ارتش به رسمیت شناخت. بر اساس این قانون، نیروهای حشد الشعبی از حقوق و مزایای معادل نیروهای ارتش و پلیس عراق برخوردار شدند. بدین ترتیب جایگاه حاکمیتی این سازمان تثبیت شد و حیدر العبادی (نخست‌وزیر وقت) به‌عنوان فرمانده کل و ابومهدی المهندس به‌عنوان معاون و فرمانده میدانی این نیروها تعیین شدند.

ترکیب و ساختار نیروها

از راست به چپ: هادی العامری و ابومهدی المهندس از فرماندهان سازمان بدر

حشد الشعبی هنگام رسمیت‌یافتن، دارای ۵۰ گروه و بیش از ۱۳۰ هزار نیروی نظامی بود. اگرچه بدنه اصلی این سازمان را شیعیان تشکیل می‌دهند، اما سایر گروه‌های قومی و مذهبی نظیر اهل‌سنت، کردها، ترکمن‌ها، مسیحیان و ایزدی‌ها نیز در آن حضور دارند. به‌دنبال فتوای سید علی سیستانی، جریان‌های سیاسی-نظامی برجسته‌ای چون سازمان بدر، سرایا السلام (وابسته به جریان صدر)، عصائب اهل الحق و جنبش نجباء به این سازمان پیوستند. گفته شده است که شاخه شیعی، به‌ویژه سپاه بدر و سرایا السلام، از آموزش و قدرت بیشتر در مقایسه با دیگر نیروهای حشدالشعبی برخوردار است. در کنار آن‌ها، گروه‌های تحت حمایت عتبات عالیات، شبه‌نظامیان عشایری با هدف تأمین امنیت محلی و یگان‌های مستقل اقلیت‌ها نیز فعالیت می‌کنند.

ساختار تشکیلاتی حشد الشعبی در سه لایه دسته‌بندی شده است:

• گروه‌های مرجع: دارای سازمان‌دهی نظامی و ابتکار عمل میدانی شامل سازمان بدر، گردان‌های امام علی، سیدالشهدا و جندالامام.
• حلقه پیرامونی: دارای توان نظامی در رتبه بعدی و مروج ایدئولوژی ولایت فقیه شامل سرایا الخراسانی، الوعد الصادق، جیش المختار و رسالیون.
• گروه‌های وابسته سیاسی: مرتبط با جریان‌های سیاسی داخلی عراق شامل شباب الرسالی، گردان‌های غضب، امام حسین، سرایا السلام، و یگان‌های ترکمن و سنی.

اهداف

نیروی حشد الشعبی در حال تأمین امنیت پیاده‌روی اربعین در عراق

اهداف راهبردی و بلندمدت حشد الشعبی با رویکردهای ایدئولوژیک شیعه هم‌خوانی دارد. در مارس ۲۰۱۵م، این سازمان اهداف کلان و عملیاتی خود را به شرح زیر اعلام کرد:

1. مبارزه با تروریسم و آزادسازی شهروندان عراقی از تهدیدات آن؛
2. نبرد با گروه داعش و اخراج کامل آن‌ها از خاک عراق؛
3. محافظت از اماکن و بقاع متبرکه؛
4. دفاع از تمامیت ارضی کشور؛
5. حمایت از شهروندانی که توانایی مشارکت در جنگ را ندارند.

فعالیت‌ها

استقرار نیروهای حشد الشعبی در شرق استان دیاله با هدف مقابله با عناصر داعش.

حشد الشعبی، به‌عنوان یکی از بازیگران مهم در عرصه امنیتی عراق نهادینه شد و در پر کردن بخشی از خلأهای موجود در ساختار نظامی این کشور مورد توجه قرار گرفت. مهم‌ترین فعالیت‌های منتسب به حشد الشعبی عبارت است از:

• مشارکت در عملیات علیه داعش و بازپس‌گیری گستره‌ای از مناطق تحت کنترل این گروه؛
• تأمین امنیت برخی محورهای مواصلاتی به‌ویژه در مسیرهای موازی مرز سوریه؛
• تسهیل بازگشایی و فعال‌سازی مسیر زمینی تهران–بغداد–دمشق؛
• تلاش برای جلوگیری از گسترش نفوذ احزاب و نیروهای کرد در استان کرکوک در بستر تحولات مرتبط با استقلال اقلیم کردستان؛
• اجرای حملاتی علیه برخی پایگاه‌های آمریکایی در خاک عراق.

اقدامات در جنگ رمضان

بالارفتن دود و شعله در نزدیکی سفارت آمریکا در بغداد پس از حمله پهپادی حشد الشعبی، در تاریخ ۱ فروردین ۱۴۰۵.

در پی حمله نظامی اسرائیل و ایالات متحده به ایران در ۹ اسفند ۱۴۰۴ش، فالح الفیاض، رئیس حشد الشعبی، در بیانیه‌ای ترور سید علی خامنه‌ای را اقدامی تروریستی و نقض قوانین بین‌المللی توصیف کرد. در همین چارچوب، گروه‌هایی از حشد الشعبی عملیات‌هایی علیه پایگاه‌ها و مواضع ایالات متحده در عراق و گروهک‌های تجزیه‌طلب در اقلیم کردستان انجام دادند. این حملات که گاه با نام گروه‌های عضو حشد الشعبی یا عنوان مقاومت اسلامی در عراق اعلام می‌شد، با استفاده از پهپاد و موشک انجام گرفت و بنا بر گزارش‌ها شماری از نیروهای آمریکایی در آن کشته یا زخمی شدند.

در مقابل، ایالات متحده و اسرائیل نیز حملات موشکی و هوایی علیه مواضع حشد الشعبی انجام دادند. وزارت خارجه آمریکا با عنوان «پاداش برای عدالت» جایزه‌ای ۱۰ میلیون دلاری برای ارائه اطلاعات دربارهٔ محل حضور ابوآلاء الولائی، فرمانده کتائب سیدالشهدا، تعیین کرد.

مواجهه دولت‌های عراق با حشد الشعبی

نوری المالکی و حیدر العبادی در دوره‌های نخست‌وزیری خود در روند شکل‌گیری و رسمیت‌یافتن حشد الشعبی نقش داشتند. با این حال، العبادی در مارس ۲۰۱۷م ضمن قدردانی از نقش حشد الشعبی، برخی عناصر آن را به ارتکاب تخلفاتی مانند سرقت مسلحانه و آدم‌ربایی متهم و موضوع خلع سلاح آن را مطرح کرد. وی بر اساس فرمان اجرایی شماره ۹۱ (فوریه ۲۰۱۶م) تلاش کرد حشد الشعبی را به‌عنوان نهادی نظامی و قانونی در چارچوب ساختار رسمی دولت و تحت نظارت مستقیم نخست‌وزیر سامان دهد.

در سال ۲۰۱۹م، دولت عادل عبدالمهدی نیز با صدور دستورالعملی ده‌بندی، ادغام حشد الشعبی در نیروهای مسلح عراق و سامان‌دهی ساختار آن را دنبال کرد و اقداماتی برای کنترل قانونی این نیرو و کاهش نفوذ برخی فرماندهان آن، ازجمله ابومهدی المهندس، مطرح شد؛ اقداماتی که به‌طور کامل اجرا نشد. سید مقتدی صدر نیز این مصوبه را پذیرفت، اما اجرای آن میان نیروهای وابسته به وی به‌طور کامل تحقق نیافت.

در دوره نخست‌وزیری مصطفی الکاظمی، قاسم سلیمانی و ابومهدی المهندس در حمله ایالات متحده ترور و کشته شدند. در سال ۲۰۲۰م نیز چند یگان موسوم به «حشد مرجعیت» یا «حشد عتبات» اعلام کردند از ساختار حشد الشعبی جدا شده و مستقیماً از دولت عراق تبعیت خواهند کرد. الکاظمی همچنین دستوراتی برای محدودسازی برخی فعالیت‌ها و دفاتر این نیرو صادر کرد. با وجود این تحولات، حشدالشعبی همچنان به فعالیت خود ادامه داده و فالح الفیاض ریاست آن را بر عهده دارد.

مخالفان

کارشناسان، ریشه مخالفت‌ها با استقلال و قدرت گرفتن حشد الشعبی را در نقش استکباری ایالات متحده، عوامل داخلی و رقابت‌های منطقه‌ای جستجو می‌کنند:

• جریان‌های داخلی (اهل‌سنت و کردها): برخی از گروه‌های اهل‌سنت با استقرار این نیروها در مناطق سنی‌نشین در دوران مبارزه با داعش مخالفت کردند. همچنین، گروه‌های کرد، حضور حشد الشعبی در مناطق مورد مناقشه، از جمله مناطق نفتی کرکوک، را مانعی برای اهداف سیاسی خود می‌دانند.
• عربستان سعودی: با برجسته‌سازی نقش تشیع، حشد الشعبی را گروهی فرقه‌گرا، تهدیدی برای ثبات سیاسی عراق و عاملی برای گسترش نفوذ ایران معرفی می‌کرد.
• ترکیه: به‌دلیل تقابل منافع در مناطق شمالی و کردنشین عراق و همچنین رقابت با ایران بر سر ام‌القرایی جهان اسلام، خواهان تضعیف حشد الشعبی است.
• کشورهای عربی خلیج فارس: کشورهایی نظیر قطر، کویت، امارات و بحرین، این سازمان را به‌عنوان یک گروه شبه‌نظامی (میلیشیا) یا نسخه عراقی از سپاه پاسداران انقلاب اسلامی معرفی می‌کنند و در رسانه‌های خود سعی در تخریب حشد الشعبی دارند.

چالش‌ها

با وجود رویکردهای انتقادی به عملکرد برخی شاخه‌ها، کلیت این نهاد در داخل عراق از جایگاه اجتماعی و مذهبی بالایی برخوردار است؛ به‌گونه‌ای که در سال ۲۰۱۶م، میزان حمایت مردمی از آن حدود ۹۶ درصد برآورد شده است.

چالش‌های عمده پیش روی حشد الشعبی عبارت‌اند از:

• ساختاری و قانونی: تشتت سازمانی، ابهام در جایگاه حقوقی و برنامه‌های دولت مرکزی برای خلع سلاح این نیروها پس از پایان مبارزه با داعش.
• مخالفت جریان‌های شیعی: اختلاف نظر چهره‌های سیاسی مانند عمار حکیم و مقتدی صدر با رویکردهای این سازمان. مخالفت‌های جریان صدر عمدتاً ریشه در تأکید بر ناسیونالیسم عراقی، تلاش برای تشکیل دولت تکنوکرات، گسترش روابط با اهل‌سنت و کشورهای عربی نظیر عربستان و انتقاد از هم‌پیمانی حشد الشعبی با ایران دارد.
• دوگانگی نهادی: تناقض میان ماهیت دولتی سازمان به‌دلیل دریافت بودجه و حقوق رسمی و عملکرد مستقل که با عدم پاسخگویی کامل به دولت مرکزی همراه است.
• انشعابات درونی: بروز شکاف میان دو جریان اصلی در داخل سازمان:

1. جریان ولایی: هسته مرکزی حشد الشعبی که قائل به نظریه ولایت فقیه و دارای پیوندهای نزدیک با ایران است.
2. جریان عتبات (مرجعیت): نیروهای وابسته به آستان‌های مذهبی و پیرو مواضع سید علی سیستانی. این گروه تحت فرماندهی مستقیم نخست‌وزیر عمل کرده و با تسلط جریان ولایی بر سازمان، حضور گروه‌های عراقی در جنگ سوریه و تبدیل عراق به میدان رقابت ایران و آمریکا مخالف بودند.

آینده حشدالشعبی

پژوهشگران دربارهٔ آیندهٔ سازمان حشدالشعبی، سه سناریوی ادغام در نیروهای مسلح، انحلال و توسعهٔ سازمانی را مطرح کرده‌اند. تا پیش از رویدادهای ۱۴۰۴ش در ایران شامل جنگ دوازده روزه و جنگ رمضان، سناریوی ادغام به‌دلیل کثرت حامیان، محتمل‌ترین گزینه ارزیابی می‌شد.

دیدگاه‌های کلان پیرامون آیندهٔ این نهاد عبارت‌اند از:

• موافقان محدودسازی: طیفی از بازیگران داخلی و خارجی شامل دولت عراق، حزب الدعوه، جریان صدر، سیاستمداران غیروابسته به حشد، برخی گروه‌های سنی، ایالات متحده و شماری از کشورهای منطقه، با هدف ایجاد موازنهٔ قوا و کنترل نفوذ، خواهان محدود کردن دامنهٔ فعالیت این سازمان هستند.
• مخالفان محدودسازی: این گروه استدلال می‌کنند که با توجه به ضعف‌های ساختاری ارتش عراق و تنش‌های امنیتی منطقه، هرگونه ادغام یا تقلیل جایگاه حشد الشعبی، موجب سلب ابتکار عمل و استقلال میدانی آن شده و به تضعیف محور مقاومت می‌انجامد.

منابع

• آزاد، امیرحامد، سایه روشن حشدالشعبی، تهران، مؤسسه مطالعات اندیشه‌سازان نور، ۱۳۹۵ش.
• آزاد، امیرحامد، «الگوی مطلوب در عراق؛ حشدالشعبی و آسیب‌پذیری‌های آن»، نشریه مطالعات راهبردی جهان اسلام، ش۱۶، ۱۳۹۴ش.
• آقایی میبدی، علی و همکاران، «بررسی تحولات سیاسی و نظامی محور مقاومت قبل و بعد از شهادت سردار سلیمانی»، سیاست‌پژوهی غرب آسیا، شماره اول، ۱۴۰۳ش.
• احمدی، ژیلا، «موافقان و مخالفان حشدالشعبی در عراق و آینده آن»، وبسایت مرکز بین‌المللی مطالعات صلح، ۱۳ شهریور ۱۳۹۷ش.
• اخلاصی، ابراهیم، «اهداف پنهان ترکیه در شمال عراق»، وبسایت مطالعات بین‌المللی صلح، ۷ آبان ۱۴۰۰ش
• افشون، تورج، «کالبدشکافی عملکرد جمهوری اسلامی ایران در عراق با تأکید بر شکل‌گیری مقاومت مردم پایه»، نشریه پژوهش‌نامه ایرانی سیاست بین‌الملل، شماره ۲۶، بهار و تابستان ۱۴۰۴ش.
• بیوک، محسن، «سناریوهای پیش روی آینده حشدالشعبی در عراق بر اساس ساختار و راهبرد بازیگران»، نشریه مطالعات بین‌رشته‌ای دانش راهبردی، ش۵۶، پاییز ۱۴۰۳ش.
• حسن‌زاده، سیدمجید، «ابومهدی المهندس و تأسیس حشدالشعبی عراق»، نشریه فرهنگ زیارت، شماره ۴۱، زمستان ۱۳۹۸ش.
• «حشد الشعبی: ترور امام خامنه‌ای تلاش مذبوحانه برای شکست اراده ملت‌هاست»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۱۰ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «حمله آمریکایی - صهیونیستی به مراکز حشد شعبی در عراق»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۱۷ فروردین ۱۴۰۵ش.
• «حمله گسترده جنگنده‌های آمریکا به مواضع حشدالشعبی در چهار استان عراق»، وب‌سایت تابناک، تاریخ درج مطلب: ۲۳ اسفند ۱۳۹۸ش.
• زارعان، احمد، «رابطه دولت عراق و گروه‌های شبه‌نظامی پس از ۲۰۱۴، مطالعه موردی حشدالشعبی»، فصلنامه دولت‌پژوهی، ش۳۳، بهار ۱۴۰۲ش.
• ستوده، محمد، بدرآبادی، همت، «بررسی ابعاد بی‌ثباتی سیاسی در عراق جدید»، فصلنامه علوم سیاسی، ش۲۱، ۱۳۹۸ش.
• «سفارت آمریکا برای اعلام موقعیت «ابوآلاء الولایی» ۱۰ میلیون دلار پاداش تعیین کرد»، خبرگزاری بین‌المللی شفقنا، تاریخ درج مطلب: ۱۲ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
• عالیشاهی، عبدالرضا و همکاران، «ویژگی‌های پان‌شیعیسم جریان صدر در عراق پساداعش»، پژوهش‌نامه ایرانی سیاست بین‌الملل، ش۷، ۱۳۹۸ش.
• عباسی، کریم و همکاران، «تأثیر قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران در جنبش‌های اسلامی منطقه خاورمیانه مطالعه موردی حشدالشعبی»، فصلنامه تخصصی علوم سیاسی، شماره ۵۹، تابستان ۱۴۰۱ش.
• «عملیات‌های پرشمار مقاومت عراق علیه مواضع آمریکا»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۱۸ اسفند ۱۴۰۴ش.
• گوهری مقدم و عرب، «جایگاه حشدالشعبی در امنیت ملی عراق و نحوه بازنمایی رسانه‌های سعودی از آن»، پژوهشنامه رسانه بین‌الملل، ۱۳۹۷ش.
• «مقاومت اسلامی عراق»، خبرگزاری مهر، تاریخ بازدید: ۱۵ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
• نجات، سیدعلی، «ادغام حشدالشعبی در نیروهای مسلح عراق؛ دلایل و پیامدها»، وبسایت پژوهشکده مطالعات راهبردی، ۲۰ اسفند ۱۴۰۴ش.
• نیاکویی، سیدامیر و پیرمحمدی، سعید، «روند بازیگری و کنش عملیاتی حشدالشعبی در عراق»، فصلنامه روابط خارجی، ش۵۱، ۱۴۰۰ش.