| خط ۵: | خط ۵: | ||
== مفهومشناسی == | == مفهومشناسی == | ||
نظام واژۀ عربی بوده و در معنای لغوی، به نظم، آراستگی، سامان و واسطهای که باعث استواری یک چیز میشود، اشاره دارد؛<ref>[https://abadis.ir/fatofa/%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85/ دهخدا، فرهنگ فارسی دهخدا، ذیل واژۀ نظام، وبسایت آبادیس.]</ref> اما در علوم سیاسی به مجموعه دستگاهها و نهادهایی گفته میشود که در درون حکومت با یکدیگر روابط متقابل دارند<ref>[https://www.eghtesadnews.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-57/587797-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%DA%86%DB%8C%D8%B3%D8%AA حجاریان، «نظام چیست؟»، وبسایت اقتصاد نیوز.]</ref> و کارکردهایی چون انطباق، دستیابی به هدف، یکپارچگی و حفظ الگوهای نهفته را دنبال میکنند.<ref>[https://en.civilica.com/note/7988/ کهنسال، «نظریه آجیل پارسونز»، وبسایت سیلویکا.]</ref> جمهوری از مادۀ جمهور بهمعنای تودۀ مردم<ref>* انوری، فرهنگ بزرگ سخن، ۱۳۸۲ش، ج3، ص۲۱۸۷؛ قاضى شریعت پناهى، حقوق اساسی و نهادهای سیاسی، 1368ش، ص557.</ref> و اصطلاحی است برای نظام سیاسی که در رأس قوه مجریه آن، فرد یا افرادی انتخابی و بهصورت موقت قرار دارند<ref>جعفرى لنگرودى، ترمینولوژى حقوق، 1367ش، ص199؛ پیشنویس بحث:نظام جمهوری اسلامی ایران؛ آشورى، دانشنامه سیاسى، 1370ش، ص111.</ref> و ارکان آن عبارت است از انتخابیبودن رئیس حکومت، محدود و موقتبودن ممدت زمامداری، غیرموروثیبودن و مسئول بودن رئیس حکومت.<ref>ارسطا، نگاهی به مبانی تحلیل نظام جمهوری اسلامی ایران، 1389ش، ص481</ref> ترکیب این دو مفهوم در «نظام جمهوری اسلامی ایران» معنای خاصی یافته است: مجموعهای منسجم و درهمتنیدۀ از نهادها و ساختارهای حکومتی که اداره امور در آن بر پایه اراده و انتخاب توده مردم با زمامداری غیرموروثی و مدتدار استوار است، و در عین حال مشروعیت، قوانین و جهتگیریهای کلان خود را از مبانی، احکام و ارزشهای دین اسلام میگیرد.<ref>فاضلینیا، ژئوپلیتیک شیعه و نگران غرب از انقلاب اسلامی، 1386ش، ص122.</ref> قانون اساسی نیز این نظام را حکومتی معرفی میکند که ملت ایران بر اساس اعتقاد دیرینه به حکومت حق و عدل قرآن، در پی انقلاب اسلامی به رهبری سید روحالله خمینی، به آن رأی مثبت دادهاند.<ref>هدایتنیا، قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران با مقدمه و ضمائم با آخرين اصلاحات، 1381ش، ص42.</ref> | نظام واژۀ عربی بوده و در معنای لغوی، به نظم، آراستگی، سامان و واسطهای که باعث استواری یک چیز میشود، اشاره دارد؛<ref>[https://abadis.ir/fatofa/%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85/ دهخدا، فرهنگ فارسی دهخدا، ذیل واژۀ نظام، وبسایت آبادیس.]</ref> اما در علوم سیاسی به مجموعه دستگاهها و نهادهایی گفته میشود که در درون حکومت با یکدیگر روابط متقابل دارند<ref>[https://www.eghtesadnews.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-57/587797-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%DA%86%DB%8C%D8%B3%D8%AA حجاریان، «نظام چیست؟»، وبسایت اقتصاد نیوز.]</ref> و کارکردهایی چون انطباق، دستیابی به هدف، یکپارچگی و حفظ الگوهای نهفته را دنبال میکنند.<ref>[https://en.civilica.com/note/7988/ کهنسال، «نظریه آجیل پارسونز»، وبسایت سیلویکا.]</ref> جمهوری از مادۀ جمهور بهمعنای تودۀ مردم<ref>* انوری، فرهنگ بزرگ سخن، ۱۳۸۲ش، ج3، ص۲۱۸۷؛ قاضى شریعت پناهى، حقوق اساسی و نهادهای سیاسی، 1368ش، ص557.</ref> و اصطلاحی است برای نظام سیاسی که در رأس قوه مجریه آن، فرد یا افرادی انتخابی و بهصورت موقت قرار دارند<ref>جعفرى لنگرودى، ترمینولوژى حقوق، 1367ش، ص199؛ پیشنویس بحث:نظام جمهوری اسلامی ایران؛ آشورى، دانشنامه سیاسى، 1370ش، ص111.</ref> و ارکان آن عبارت است از انتخابیبودن رئیس حکومت، محدود و موقتبودن ممدت زمامداری، غیرموروثیبودن و مسئول بودن رئیس حکومت.<ref>ارسطا، نگاهی به مبانی تحلیل نظام جمهوری اسلامی ایران، 1389ش، ص481</ref> ترکیب این دو مفهوم در «نظام جمهوری اسلامی ایران» معنای خاصی یافته است: مجموعهای منسجم و درهمتنیدۀ از نهادها و ساختارهای حکومتی که اداره امور در آن بر پایه اراده و انتخاب توده مردم با زمامداری غیرموروثی و مدتدار استوار است، و در عین حال مشروعیت، قوانین و جهتگیریهای کلان خود را از مبانی، احکام و ارزشهای دین اسلام میگیرد.<ref>فاضلینیا، ژئوپلیتیک شیعه و نگران غرب از انقلاب اسلامی، 1386ش، ص122.</ref> قانون اساسی نیز این نظام را حکومتی معرفی میکند که ملت ایران بر اساس اعتقاد دیرینه به حکومت حق و عدل قرآن، در پی انقلاب اسلامی به رهبری سید روحالله خمینی، به آن رأی مثبت دادهاند.<ref>هدایتنیا، قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران با مقدمه و ضمائم با آخرين اصلاحات، 1381ش، ص42.</ref> | ||
== بنیانگذار نظام جمهوری اسلامی ایران == | |||
نظام جمهوری اسلامی ایران را [[سید روحالله خمینی]] بنیان نهاد و تا درگذشت خود در خرداد ۱۳۶۸ش، بهعنوان نخستین رهبر آن، ساختار تازهتأسیس را هدایت کرد.<ref>انصاری، حدیث بیداری، 1389ش، ص4 و 93؛ جمعی از نویسندگان، آشنایی با انقلاب و نظام جمهوری اسلامی، ۱۳۷۸ش، ج1، ص62.</ref> از نگاه جامعهشناسی سیاسی، دوران رهبری او با بحرانهای متعددی همراه بود که به نظر تحلیلگران هر نظام نوپایی با آن روبهرو میشود: منازعات داخلی بر سر قدرت، تلاش برای تجزیه در برخی مناطق، دفاع هشتساله در برابر حملۀ عراق به کشور که آزمونی بزرگ برای دوام نظام بود، تسخیر سفارت آمریکا و پیامدهای بینالمللی آن و نیز ترور مقامات بلند پایۀ کشور توسط مخالفان مسلح. در پاسخ به این شرایط، شیوههای مدیریتی او شامل سخنرانیهای عمومی و فراخوانهای مردمی از یک سو و تأسیس نهادهایی چون شورای انقلاب و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی از سوی دیگر بود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1077537/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%88-%D8%AA%D8%AD%D9%84%DB%8C%D9%84-%D8%AC%D8%A7%DB%8C%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%B1%D9%87%D8%A8%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 نوروزی و باقری، «بررسی و تحلیل جایگاه رهبری در نظام جمهوری اسلامی ایران مقاله»، 1391ش، ص187-208.]</ref> | |||
== تاریخچه == | == تاریخچه == | ||
| خط ۱۳۰: | خط ۱۳۳: | ||
== مخالفان نظام جمهوری اسلامی ایران == | == مخالفان نظام جمهوری اسلامی ایران == | ||
=== '''انواع مخالفان''' === | |||
به گفته پژوهشگران، مخالفان در دو طیف اصلی دستهبندی میشوند: گروههای قانونی که در چارچوب نظام فعالیت کرده و اصل نظام را به رسمیت میشناسند و گروههای غیرقانونی (برانداز) که بطور غالب خارج از کشور مستقرند و شامل جریانات چپ مارکسیستی، لیبرالها، سلطنتطلبان و برخی گروههای مذهبی میشوند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1882849/%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%85%D9%88%D8%A7%D8%AC%D9%87%D9%87-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%A7%D9%BE%D9%88%D8%B2%DB%8C%D8%B3%DB%8C%D9%88%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%DA%86%D9%87%D9%84-%D8%B3%D8%A7%D9%84%DA%AF%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C فکری و رهبر، «بازشناسی مواجهه جمهوری اسلامی ایران و اپوزیسیون، در چهل سالگی انقلاب اسلامی»، 1401ش، ص21.]</ref> تاکنون نزدیک به ۳۶ گروه برانداز اعلام موجودیت کردهاند. قدیمیترین گروهها عبارتند از: حزب دموکرات کردستان (۱۳۲۴ش)، کومله (۱۳۴۲ش) و سازمان مجاهدین خلق (۱۳۴۴ش).<ref>[https://www.eghtesadnews.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-57/611191-%D8%BA%D8%B1%D9%88%D8%A8-%D8%A7%D9%BE%D9%88%D8%B2%DB%8C%D8%B3%DB%8C%D9%88%D9%86-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%BA%D8%B1%D8%A8 «غروب اپوزیسیون جمهوری اسلامی در غرب!»، وبسایت اقتصاد نیوز.]</ref> مجاهدین خلق در سالهای نخستین انقلاب با عملیات تروریستی، برخی از چهرههایی برجستۀ نظام جمهوری اسلامی چون سید محمد بهشتی، دبیر کل حزب جمهوری اسلامی و محمدعلی رجایی، رییس جمهور وقت را ترور کرد.<ref>[https://irdc.ir/fa/news/9879/%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DA%86%D9%87-%DB%B4%DB%B5-%D8%B3%D8%A7%D9%84-%D8%AA%D8%B1%D9%88%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C «مروری بر تاریخچه ۴۵ سال ترور در جمهوری اسلامی»، وبسایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی.]</ref> | |||
=== '''تغییر در روش و ساختار''' === | |||
به باور پژوهشگران از دهۀ 1370 به بعد ساختار تشکیلاتی بسیاری از مخالفان از سلسلهمراتبی و مخفی به گروهی و آشکار تغییر یافته است. شیوۀ فعالیت براندازی سخت (نظامی) به براندازی نرم (فرهنگی و سیاسی) گرایش پیدا کرده و تمایل به ائتلاف میان گروهها افزایش یافته است. همچنین برخی از طرح حکومتهای آرمانی فاصله گرفته و الگوهای جمهوری و دموکراسی غربی را دنبال میکنند. پژوهشگران تغییر رویکرد مخالفانرا ناشی از سه عامل اصلی میدانند: تغییر شرایط بینالمللی و پیشرفت فناوریهای ارتباطی؛ ثبات نسبی جمهوری اسلامی و یأس مخالفان از سرنگونی زودهنگام و مدیریت داخلی با رویکرد تساهلآمیز جمهوری اسلامی که بخشی از مخالفان را به مدار نظام بازگردانده است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1882849/%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%85%D9%88%D8%A7%D8%AC%D9%87%D9%87-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%A7%D9%BE%D9%88%D8%B2%DB%8C%D8%B3%DB%8C%D9%88%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%DA%86%D9%87%D9%84-%D8%B3%D8%A7%D9%84%DA%AF%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C فکری و رهبر، «بازشناسی مواجهه جمهوری اسلامی ایران و اپوزیسیون، در چهل سالگی انقلاب اسلامی»، 1401ش، ص22-24.]</ref> | |||
=== '''نقش و تأثیر واقعی''' === | |||
به عقیدۀ محققان اپوزیسیون برانداز مستقر در خارج از کشور بهدلیل فقدان پایگاه اجتماعی در داخل و ناتوانی در نفوذ به ارکان نظام، تهدید جدی محسوب نمیشود؛ اما پوزیسیون قانونی داخل کشور از تأثیر بیشتری برخوردار است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1882849/%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%85%D9%88%D8%A7%D8%AC%D9%87%D9%87-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%A7%D9%BE%D9%88%D8%B2%DB%8C%D8%B3%DB%8C%D9%88%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%DA%86%D9%87%D9%84-%D8%B3%D8%A7%D9%84%DA%AF%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C فکری و رهبر، «بازشناسی مواجهه جمهوری اسلامی ایران و اپوزیسیون، در چهل سالگی انقلاب اسلامی»، 1401ش، ص26.] | |||
</ref> | </ref> | ||
=== '''فرصتهای''' '''و چالشهای مخالفان''' === | |||
مخالفان از چند فرصت بهره میبرند: هماهنگی اندیشههای خود با هنجارهای بینالمللی مانند دموکراسیخواهی، حقوق بشر، سکولاریسم و حمایت قدرتهای بزرگ جهانی؛ بهرهگیری از ابزارهای ارتباطی نوین و فضای غیرقابلکنترل اینترنت؛ وجود اختلافهای قومیتی و مذهبی (کرد، عرب، بلوچ، ترکمن با گرایش سنی)؛ و حضور جمعیت جوان دارای مطالبات شهروندی در حوزه رفاه، شغل و آسایش. در مقابل، مخالفان با چالشهای مهمی روبهرو هستند: فقدان پایگاه اجتماعی گسترده در داخل و ناتوانی در نفوذ به ارکان نظام؛ عدم موفقیت در ایجاد وحدت پایدار میان گروههای مختلف؛ ثبات نسبی جمهوری اسلامی و یأس از سرنگونی زودهنگام؛ رویکرد تساهلآمیز داخلی که بخشی از مخالفان را به مدار نظام بازگردانده؛ نبود برنامه و الگوی مشخص برای جانشینی؛ و تغییر روش از براندازی سخت به نرم که تأثیرگذاری فوری را محدود کرده است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1882849/%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%85%D9%88%D8%A7%D8%AC%D9%87%D9%87-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%A7%D9%BE%D9%88%D8%B2%DB%8C%D8%B3%DB%8C%D9%88%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%DA%86%D9%87%D9%84-%D8%B3%D8%A7%D9%84%DA%AF%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C فکری و رهبر، «بازشناسی مواجهه جمهوری اسلامی ایران و اپوزیسیون، در چهل سالگی انقلاب اسلامی»، 1401ش، ص18-21.]</ref> | |||
=== '''وضعیت کنونی گروههای برانداز''' === | |||
در حالحاضر اکثریت اعضای این گروهها در خارج از کشور زندگی میکنند و فعالیتشان به صدور بیانیه و برگزاری کنگره محدود شده است. گروههای مسلح کرد بر اثر توافق امنیتی ایران و عراق (۱۴۰۲ش) خلع سلاح شدهاند. مجاهدین خلق نیز پس از اخراج از فرانسه، عراق و آلبانی، در تکاپوی یافتن کشور جدیدی هستند. در دهه ۱۳۹۰ش، گروههای تازهتأسیسی مانند «شورای ملی تصمیم ایران» با شعار گذار از جمهوری اسلامی و «فرشگرد» با محوریت رضا پهلوی شکل گرفتهاند.<ref>[https://www.eghtesadnews.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-57/611191-%D8%BA%D8%B1%D9%88%D8%A8-%D8%A7%D9%BE%D9%88%D8%B2%DB%8C%D8%B3%DB%8C%D9%88%D9%86-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%BA%D8%B1%D8%A8 «غروب اپوزیسیون جمهوری اسلامی در غرب!»، وبسایت اقتصاد نیوز.]</ref> به گزارش منابع، رضا پهلوی در جریان اغتشاشات دی ۱۴۰۴ش با فراخوان خود به تشدید خشونتها و تبدیل تجمعات اعتراضی به درگیریهای مسلحانه دامن زده است.<ref>[[نتیجه فراخوان رضا پهلوی چه بود؟|«نتیجه فراخوان رضا پهلوی چه بود؟»، خبرگزاری مهر.]]</ref> | |||
== روز جمهوری اسلامی == | == روز جمهوری اسلامی == | ||
| خط ۱۸۲: | خط ۱۷۱: | ||
* ارسطا، محمدجواد، نگاهی به مبانی تحلیل نظام جمهوری اسلامی ایران، قم، مؤسسۀ بوستان کتاب، 1389ش. | * ارسطا، محمدجواد، نگاهی به مبانی تحلیل نظام جمهوری اسلامی ایران، قم، مؤسسۀ بوستان کتاب، 1389ش. | ||
* اکبری، کمال، «تشابه و تمایز نظام مردم سالار دینی و نظام لیبرال دموکراسی»، مجله رواق اندیشه، شماره 31، 1383ش. | * اکبری، کمال، «تشابه و تمایز نظام مردم سالار دینی و نظام لیبرال دموکراسی»، مجله رواق اندیشه، شماره 31، 1383ش. | ||
* انصاری، حمید، حدیث بیداری، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، تهران، ۱۳۸۹ش. | |||
* انوری، حسن، فرهنگ بزرگ سخن، تهران، سخن، ۱۳۸۲ش. | * انوری، حسن، فرهنگ بزرگ سخن، تهران، سخن، ۱۳۸۲ش. | ||
* امامخمینی، سیدروحالله، صحیفه امام، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، چاپ پنجم، ۱۳۸۹ش. | * امامخمینی، سیدروحالله، صحیفه امام، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، چاپ پنجم، ۱۳۸۹ش. | ||
| خط ۲۰۸: | خط ۱۹۸: | ||
* «نگاهی به مهمترین دستاوردهای انقلاب در بیانات رهبر انقلاب»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: 10 بهمن 1401ش. | * «نگاهی به مهمترین دستاوردهای انقلاب در بیانات رهبر انقلاب»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: 10 بهمن 1401ش. | ||
* «نگاهی به مهمترین دستاوردهای انقلاب اسلامی ایران»، وبسایت دانشگاه گلستان، تاریخ درج مطلب: 24 بهمن 1400ش. | * «نگاهی به مهمترین دستاوردهای انقلاب اسلامی ایران»، وبسایت دانشگاه گلستان، تاریخ درج مطلب: 24 بهمن 1400ش. | ||
* نوروزی، محمدجواد و باقری، علیاکبر، «بررسی و تحلیل جایگاه رهبری در نظام جمهوری اسلامی ایران»، مجلۀ پژوهشهای انقلاب اسلامی، شمارۀ 3، 1391ش. | |||
* نوری، جواد و مرتضوینژاد، یاسمن، «نقش حقوقی مردم در حاکمیت جمهوری اسلامی ایران»، مجلۀ مطالعات علوم سیاسی، حقوق و فقه، شمارۀ 1، 1404ش. | * نوری، جواد و مرتضوینژاد، یاسمن، «نقش حقوقی مردم در حاکمیت جمهوری اسلامی ایران»، مجلۀ مطالعات علوم سیاسی، حقوق و فقه، شمارۀ 1، 1404ش. | ||
* هدایتنیا، فرجالله، قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران با مقدمه و ضمائم با آخرين اصلاحات، قم، نشر جمال، 1381ش. | * هدایتنیا، فرجالله، قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران با مقدمه و ضمائم با آخرين اصلاحات، قم، نشر جمال، 1381ش. | ||
