نظام جمهوری اسلامی ایران: تفاوت میان نسخه‌ها

<big>'''نظام جمهوری اسلامی ایران؛'''</big> ساختار سیاسی-اجتماعی مستقر در ایران پس از پیروزی انقلاب ۱۳۵۷ش مبتنی بر نظریۀ ولایت فقیه، مردمسالاری دینی و تفکیک قوا.

نظام جمهوری اسلامی ایران را [[سید روح‌الله خمینی]] بنیان نهاد و ساختار سیاسی-اجتماعی حاکم بر کشور است که پس از انقلاب ۱۳۵۷ش و همه‌پرسی ۱۲ فروردین ۱۳۵۸ش با مشارکت و رأی بالای مردم تأسیس شد. این نظام بر نظریۀ ولایت فقیه، [[مردم سالاری دینی|مردم‌‌سالاری دینی]] و تفکیک قوا استوار بوده و در آن واژۀ جمهوری ناظر بر نقش مردم و انتخابی‌بودن زمامداری و واژۀ اسلامی ناظر بر مشروعیت الهی و قوانین شرعی است. قانون اساسی، اسلام را دین رسمی، تشیع اثنی‌عشری را مذهب رسمی و اقلیت‌های دینی را به رسمیت شناخته است. ساختار نظام شامل رهبری به‌عنوان عالی‌ترین مقام، قوای سه‌گانه، شورای نگهبان، مجمع تشخیص مصلحت نظام، نیروهای مسلح، صداوسیما، شوراهای محلی و شورای عالی امنیت ملی است. مردم در این نظام نقش تأسیسی، قانونگذاری و نظارتی دارند. سیاست خارجی نظام بر نفی سلطه‌پذیری، استقلال و روابط صلح‌آمیز با دولت‌های غیرمحارب استوار است. پژوهشگران کارآمدی نظام را در بقای آن علی‌رغم جنگ‌ها و تحریم‌ها، ایجاد انسجام ملی و دستیابی به خودکفایی در فناوری‌های هسته‌ای، موشکی و صنعتی ارزیابی کرده‌اند. در مقابل، چالش‌هایی از جمله نارضایتی‌های اقتصادی، شکاف طبقاتی و تحریم‌های بین‌المللی مطرح شده است. مخالفان نظام به دو دستۀ قانونی (فعال در داخل) و غیرقانونی یا برانداز (به‌طور عمده خارج از کشور) تقسیم می‌شوند. با وجود پیش‌بینی‌هایی دربارۀ فروپاشی نظام پس از جنگ‌های اخیر، بسیاری از مقامات سابق غربی و تحلیلگران بر ریشه‌داری، ثبات و استحکام جمهوری اسلامی تأکید دارند.

نظام واژۀ عربی بوده و در معنای لغوی، به نظم، آراستگی، سامان و واسطه‌ای که باعث استواری یک چیز می‌شود، اشاره دارد؛<ref>[https://abadis.ir/fatofa/%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85/ دهخدا،  فرهنگ فارسی  دهخدا، ذیل واژۀ نظام، وب‌سایت آبادیس.]</ref> اما در علوم سیاسی به مجموعه دستگاه‌ها و نهادهایی گفته می‌شود که در درون حکومت با یکدیگر روابط متقابل دارند<ref>[https://www.eghtesadnews.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-57/587797-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%DA%86%DB%8C%D8%B3%D8%AA حجاریان، «نظام چیست؟»، وب‌سایت اقتصاد نیوز.]</ref> و کارکردهایی چون انطباق، دستیابی به هدف، یکپارچگی و حفظ الگوهای نهفته را دنبال می‌کنند.<ref>[https://en.civilica.com/note/7988/ کهنسال، «نظریه آجیل پارسونز»، وب‌سایت سیلویکا.]</ref> جمهوری از مادۀ جمهور به‌معنای تودۀ مردم<ref>* انوری، فرهنگ بزرگ سخن، ۱۳۸۲ش، ج3، ص۲۱۸۷؛ قاضى شریعت پناهى، حقوق اساسی و نهادهای سیاسی، 1368ش، ص557.</ref> و اصطلاحی است برای نظام سیاسی که در رأس قوه مجریه آن، فرد یا افرادی انتخابی و به‌صورت موقت قرار دارند<ref>جعفرى لنگرودى، ترمینولوژى حقوق، 1367ش، ص199؛ پیش‌نویس بحث:نظام جمهوری اسلامی ایران؛ آشورى، دانشنامه سیاسى، 1370ش، ص111.</ref> و ارکان آن عبارت است از انتخابی‌بودن رئیس حکومت، محدود و موقت‌بودن م‌مدت زمامداری، غیرموروثی‌بودن و مسئول بودن رئیس حکومت.<ref>ارسطا، نگاهی به مبانی تحلیل نظام جمهوری اسلامی ایران،  1389ش، ص481</ref> ترکیب این دو مفهوم در «نظام جمهوری اسلامی ایران» معنای خاصی یافته است: مجموعه‌ای منسجم و درهم‌تنیدۀ از نهادها و ساختارهای حکومتی که اداره امور در آن بر پایه اراده و انتخاب توده مردم با زمامداری غیرموروثی و مدت‌دار استوار است، و در عین حال مشروعیت، قوانین و جهت‌گیری‌های کلان خود را از مبانی، احکام و ارزش‌های دین اسلام می‌گیرد.<ref>فاضلی‌نیا، ژئوپلیتیک شیعه و نگران غرب از انقلاب اسلامی، 1386ش، ص122.</ref> قانون اساسی نیز این نظام را حکومتی معرفی می‌کند که ملت ایران بر اساس اعتقاد دیرینه به حکومت حق و عدل قرآن، در پی انقلاب اسلامی به رهبری سید روح‌الله خمینی، به آن رأی مثبت داده‌اند.<ref>هدایت‌نیا، قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران با مقدمه و ضمائم با آخرين اصلاحات، 1381ش، ص42.</ref>

* بقای نظام علی‌رغم هشت سال جنگ تحمیلی عراق علیه ایران،<ref>مصباح یزدی، حکیمانه‌ترین حکومت: کاوشی در نظریه ولایت فقیه، 1394ش، ص405-416.</ref> [[جنگ دوازه روزه|جنگ دوازده روزه]]،<ref>[https://www.shabestan.news/news/1845200/%D8%AC%D9%86%DA%AF-%DB%B1%DB%B2-%D8%B1%D9%88%D8%B2%D9%87-%D8%AA%D8%B5%D9%88%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D8%A2%D8%B4%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D8%B2-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A2%D9%85%D8%AF%DB%8C-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%D9%88%D9%84%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D9%88-%D8%AD%DA%A9%D9%85%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8C%D8%B4%D9%87 «جنگ ۱۲ روزه، تصویری آشکار از کارآمدی نظام ولایت و حکمرانی اندیشهٔ امامت بود»، خبرگزاری شبستان.]</ref> [[جنگ رمضان|جنگ رمضان،]]<ref>[https://www.mehrnews.com/news/6797790/%D8%AC%D9%86%DA%AF-%D8%AA%D8%AD%D9%85%DB%8C%D9%84%DB%8C-%D8%B3%D9%88%D9%85-%D9%88-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A2%D9%85%D8%AF%DB%8C-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%8C-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D8%B4%DB%8C%D9%85 «جنگ تحمیلی سوم و کارآمدی نظام اسلامی؛ راوی روایت پیروزی باشیم»، خبرگزاری مهر.]</ref> تحریم‌های فراگیر، ترورهای گسترده و چندین رویداد داخلی؛